നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

അഭിധമ്മപിടകേ

ധമ്മസങ്ഗണീ-മൂലടീകാ

വീസതിഗാഥാവണ്ണനാ

൧. ധമ്മസംവണ്ണനായം സത്ഥരി പണാമകരണം ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതഭാവേന സത്ഥരി പസാദജനനത്ഥം, സത്ഥു ച അവിതഥദേസനഭാവപ്പകാസനേന ധമ്മേ പസാദജനനത്ഥം. തദുഭയപ്പസാദാ ഹി ധമ്മസമ്പടിപത്തി മഹതോ ച അത്ഥസ്സ സിദ്ധി ഹോതീതി. അഥ വാ രതനത്തയപണാമവചനം അത്തനോ രതനത്തയപസാദസ്സ വിഞ്ഞാപനത്ഥം, തം പന വിഞ്ഞൂനം ചിത്താരാധനത്ഥം, തം അട്ഠകഥായ ഗാഹണത്ഥം, തം സബ്ബസമ്പത്തിനിപ്ഫാദനത്ഥന്തി. ഇദം പന ആചരിയേന അധിപ്പേതപ്പയോജനം അന്തരായവിസോസനം. വക്ഖതി ഹി ‘‘നിപച്ചകാരസ്സേതസ്സ…പേ… അസേസതോ’’തി. രതനത്തയപണാമകരണഞ്ഹി അന്തരായകരാപുഞ്ഞവിഘാതകരപുഞ്ഞവിസേസഭാവതോ മങ്ഗലഭാവതോ ഭയാദിഉപദ്ദവനിവാരണതോ ച അന്തരായവിസോസനേ സമത്ഥം ഹോതി. കഥം പനേതസ്സാപുഞ്ഞവിഘാതകരാദിഭാവോ വിജാനിതബ്ബോതി? ‘‘യസ്മിം മഹാനാമ സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതീ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൬.൧൦; ൧൧.൧൧), ‘‘പൂജാ ച പൂജനേയ്യാനം, ഏതം മങ്ഗലമുത്തമ’’ന്തി (ഖു. പാ. ൫.൩; സു. നി. ൨൬൨) ച, ‘‘ഏവം ബുദ്ധം സരന്താനം, ധമ്മം സങ്ഘഞ്ച ഭിക്ഖവോ. ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ, ലോമഹംസോ ന ഹേസ്സതീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൪൯) ച വചനതോതി.

തത്ഥ യസ്സ സത്ഥുനോ പണാമം കത്തുകാമോ, തസ്സ ഗുണവിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘കരുണാ വിയാ’’തിആദിമാഹ. ഗുണവിസേസവാ ഹി പണാമാരഹോ ഹോതി, പണാമാരഹേ ച കതോ പണാമോ വുത്തപ്പയോജനസിദ്ധികരോവ ഹോതീതി. ഭഗവതോ ച ദേസനാ വിനയപിടകേ കരുണാപ്പധാനാ, സുത്തന്തപിടകേ പഞ്ഞാകരുണാപ്പധാനാ. തേനേവ ച കാരണേന വിനയപിടകസ്സ സംവണ്ണനം കരോന്തേന കരുണാപ്പധാനാ ഭഗവതോ ഥോമനാ കതാ, ആഗമസംവണ്ണനഞ്ച കരോന്തേന ഉഭയപ്പധാനാ, അഭിധമ്മദേസനാ പന പഞ്ഞാപ്പധാനാതി കത്വാ പഞ്ഞാപ്പധാനമേവ ഥോമനം കരോന്തോ ‘‘കരുണാ വിയ സത്തേസൂ’’തി കരുണം ഉപമാഭാവേന ഗഹേത്വാ പഞ്ഞായ ഥോമേതി.

തത്ഥ കരുണാ വിയാതി നിദസ്സനവചനമേതം, യസ്സ യഥാ കരുണാ സബ്ബേസു സത്തേസു പവത്തിത്ഥ, ഏവം സബ്ബേസു ഞേയ്യധമ്മേസു പഞ്ഞാപി പവത്തിത്ഥാതി അത്ഥോ. സത്തേസൂതി വിസയനിദസ്സനമേതം. പഞ്ഞാതി നിദസ്സേതബ്ബധമ്മനിദസ്സനം. യസ്സാതി തദധിട്ഠാനപുഗ്ഗലനിദസ്സനം. മഹേസിനോതി തബ്ബിസേസനം. ഞേയ്യധമ്മേസൂതി പഞ്ഞാവിസയനിദസ്സനം. സബ്ബേസൂതി തബ്ബിസേസനം. പവത്തിത്ഥാതി കിരിയാനിദസ്സനം. യഥാരുചീതി വസീഭാവനിദസ്സനം.

തത്ഥ കിരതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖം വിക്ഖിപതി അപനേതീതി അത്ഥോ. രൂപാദീസു സത്താ വിസത്താതി സത്താ. തസ്സാ പന പഞ്ഞത്തിയാ ഖന്ധസന്താനേ നിരുള്ഹഭാവതോ നിച്ഛന്ദരാഗാപി ‘‘സത്താ’’തി വുച്ചന്തി. പജാനാതീതി പഞ്ഞാ, യഥാസഭാവം പകാരേഹി പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. യസ്സാതി അനിയമനം. ‘‘തസ്സ പാദേ നമസ്സിത്വാ’’തി ഏതേന നിയമനം വേദിതബ്ബം. മഹേസീതി മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധാദയോ ഏസി ഗവേസീതി മഹേസി. ഞാതബ്ബാതി ഞേയ്യാ, സഭാവധാരണാദിനാ അത്ഥേന ധമ്മാ. തത്ഥ ‘‘ഞേയ്യാ’’തി വചനേന ധമ്മാനം അഞേയ്യത്തം പടിക്ഖിപതി. ‘‘ധമ്മാ’’തി വചനേന ഞേയ്യാനം സത്തജീവാദിഭാവം പടിക്ഖിപതി. ഞേയ്യാ ച തേ ധമ്മാ ചാതി ഞേയ്യധമ്മാ. സബ്ബേസൂതി അനവസേസപരിയാദാനം. തേന അഞ്ഞാതാഭാവം ദസ്സേതി. പവത്തിത്ഥാതി ഉപ്പജ്ജിത്ഥ. യഥാരുചീതി യാ യാ രുചി യഥാരുചി, രുചീതി ച ഇച്ഛാ, കത്തുകാമതാ സാ. യാ യാ പവത്താ തപ്പഭേദാ, യഥാ വാ രുചി തഥാ, രുചിഅനുരൂപം പവത്താ ‘‘യഥാരുചി പവത്തിത്ഥാ’’തി വുച്ചതി. യഥാ യഥാ വാ രുചി പവത്താ, തഥാ തഥാ പവത്താ പഞ്ഞാ ‘‘യഥാരുചി പവത്തിത്ഥാ’’തി വുച്ചതി.

തത്ഥ ഭഗവതി പവത്താവ കരുണാ ഭഗവതോ പഞ്ഞായ നിദസ്സനന്തി ഗഹേതബ്ബാ. സാ ഹി അസാധാരണാ മഹാകരുണാ, ന അഞ്ഞാ. യസ്സാതി ച കരുണാപഞ്ഞാനം ഉഭിന്നമ്പി ആധാരപുഗ്ഗലനിദസ്സനം. ന ഹി നിരാധാരാ കരുണാ അത്ഥീതി ‘‘കരുണാ’’തി വുത്തേ തദാധാരഭൂതോ പുഗ്ഗലോ നിദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി, സോ ച ഇധ അഞ്ഞോ വുത്തോ നത്ഥി, ന ച ആസന്നം വജ്ജേത്വാ ദൂരസ്സ ഗഹണേ പയോജനം അത്ഥീതി ‘‘യസ്സാ’’തി നിദസ്സിതപുഗ്ഗലോവ കരുണായ ആധാരോ. തേന ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘യസ്സ അത്തനോ കരുണാ വിയ പഞ്ഞാപി പവത്തിത്ഥാ’’തി. കഥം പന കരുണാ സത്തേസു പവത്തിത്ഥ യഥാ പഞ്ഞാപി ധമ്മേസു പവത്തിത്ഥാതി? നിരവസേസതോ യഥാരുചി ച. ഭഗവതോ ഹി കരുണാ കഞ്ചി സത്തം അവജ്ജേത്വാ സബ്ബേസു സത്തേസു നിരവസേസേസു പവത്തതി, പവത്തമാനാ ച രുചിവസേന ഏകസ്മിം അനേകേസു ച അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാ പവത്തതി. ന ഹി അഞ്ഞേസം ‘‘മഹോഘപക്ഖന്ദാനം സത്താനം നത്ഥഞ്ഞോ കോചി ഓഘാ ഉദ്ധതാ അഞ്ഞത്ര മയാ’’തി പസ്സന്താനം കരുണോക്കമനം ഹോതി യഥാ ഭഗവതോതി. പഞ്ഞാപി ഭഗവതോ സബ്ബേസു ധമ്മേസു നിരവസേസേസു പവത്തതി, പവത്തമാനാ ച ഏകസ്മിം അനേകേസു ച ധമ്മേസു സഭാവകിച്ചാദിജാനനേന അനാവരണാ അസാധാരണാ പവത്തതി യഥാരുചി, യഥാ ച പസ്സന്തസ്സ ഭഗവതോ കരുണാ യഥാരുചി പവത്തതി. തം സബ്ബം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ മഹാകരുണാഞാണവിഭങ്ഗവസേന ജാനിതബ്ബം, പഞ്ഞായ ച യഥാരുചി പവത്തി സേസാസാധാരണഞാണവിഭങ്ഗാദിവസേന. പഞ്ഞാഗഹണേന ച തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണം ചതുസച്ചഞാണം ചതുപടിസമ്ഭിദാഞാണം, കരുണാഗഹണേന മഹാകരുണാസമാപത്തിഞാണസ്സ ഗഹിതത്താ തം വജ്ജേത്വാ അഞ്ഞാനി അസാധാരണഞാണാനി ചതുവേസാരജ്ജഞാണം ദസബലാനി ഛ അഭിഞ്ഞാ ചതുചത്താലീസ ഞാണവത്ഥൂനി സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനീതി ഏവമാദയോ അനേകേ പഞ്ഞാപ്പഭേദാ സങ്ഗയ്ഹന്തി, തസ്മാ തസ്സാ തസ്സാ പഞ്ഞായ പവത്തിവസേന യഥാരുചി പവത്തി വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘കരുണാ വിയ…പേ… യഥാരുചീ’’തി.

തത്ഥ കരുണാഗഹണേന മഹാബോധിയാ മൂലം ദസ്സേതി. മഹാദുക്ഖസമ്ബാധപ്പടിപന്നഞ്ഹി സത്തനികായം ദിസ്വാ ‘‘തസ്സ നത്ഥഞ്ഞോ കോചി സരണം, അഹമേതം മുത്തോ മോചേസ്സാമീ’’തി കരുണായ സഞ്ചോദിതമാനസോ അഭിനീഹാരം ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ കത്വാ ബോധിസമ്ഭാരേ സമോധാനേത്വാ അനുപുബ്ബേന സമ്ബോധിം പത്തോതി കരുണാ മഹാബോധിയാ മൂലന്തി. സത്തേസൂതി ഏതേന മഹാബോധിയാ പയോജനം ദസ്സേതി. സത്താ ഹി മഹാബോധിം പയോജേന്തി. സത്തസന്താരണത്ഥഞ്ഹി സബ്ബഞ്ഞുതാ അഭിപത്ഥിതാ. യഥാഹ –

‘‘കിം മേ ഏകേന തിണ്ണേന, പുരിസേന ഥാമദസ്സിനാ;

സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണിത്വാ, സന്താരേസ്സം സദേവക’’ന്തി. (ബു. വം. ൨. ൫൬);

പഞ്ഞാഗഹണേന മഹാബോധിം ദസ്സേതി. സബ്ബഞ്ഞുതായ ഹി പദട്ഠാനഭൂതം മഗ്ഗഞാണം, മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ‘‘മഹാബോധീ’’തി വുച്ചതീതി. ഞേയ്യധമ്മേസു സബ്ബേസൂതി ഏതേന സന്താരേതബ്ബാനം സത്താനം അഭിഞ്ഞേയ്യപരിഞ്ഞേയ്യപഹാതബ്ബഭാവേതബ്ബസച്ഛികാതബ്ബേ ഖന്ധായതനധാതുസച്ചിന്ദ്രിയപടിച്ചസമുപ്പാദസതിപട്ഠാനാദിഭേദേ കുസലാദിഭേദേ ച സബ്ബധമ്മേ ദസ്സേതി. പവത്തിത്ഥ യഥാരുചീതി ഏതേന പടിവേധപച്ചവേക്ഖണപുബ്ബങ്ഗമദേസനാഞാണപ്പവത്തിദീപനേന പയോജനസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. സബ്ബധമ്മാനഞ്ഹി പടിവേധഞാണം ബോധിപല്ലങ്കേ അഹോസി. മഗ്ഗഞാണമേവ ഹി തന്തി. പച്ചവേക്ഖണഞാണഞ്ച വിസേസേന രതനഘരസത്താഹേ അഹോസി. ഏവം പടിവിദ്ധപച്ചവേക്ഖിതാനം ധമ്മാനം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനാദീസു ദേസനാഞാണം അഹോസി, വിസേസേന ച പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം സത്തപ്പകരണദേസനായന്തി. ദേസനാഞാണേന ച ദേസേന്തോ ഭഗവാ സത്തേസു ഹിതപടിപത്തിം പടിപജ്ജതീതി. ഏതേന സബ്ബേന അത്തഹിതപടിപത്തിം പരഹിതപടിപത്തിഞ്ച ദസ്സേതി. മഹാബോധിദസ്സനേന ഹി അത്തഹിതപടിപത്തി, ഇതരേഹിപി പരഹിതപടിപത്തി ദസ്സിതാതി. തേന അത്തഹിതപടിപന്നാദീസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു ഭഗവതോ ചതുത്ഥപുഗ്ഗലഭാവം ദസ്സേതി, തേന ച അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യഭാവം നിരതിസയപണാമാരഹഭാവഞ്ച അത്തനോ ച കിരിയായ ഖേത്തങ്ഗതഭാവം ദസ്സേതി.

ഏത്ഥ ച കരുണാഗഹണേന ലോകിയേസു മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താസാധാരണഗുണദീപനതോ സബ്ബലോകിയഗുണസമ്പത്തി ഭഗവതോ ദസ്സിതാ ഹോതി, പഞ്ഞാഗഹണേനപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനമഗ്ഗഞാണദീപനതോ സബ്ബലോകുത്തരഗുണസമ്പത്തി. കരുണാവചനേന ച ഉപഗമനം നിരുപക്കിലേസം, പഞ്ഞാവചനേന അപഗമനം ദസ്സേതി. ഉപഗമനം ദസ്സേന്തോ ച ലോകേ സഞ്ജാതസംവഡ്ഢഭാവം ദസ്സേതി, അപഗമനം ദസ്സേന്തോ ലോകേന അനുപലിത്തതം. ‘‘കരുണാ വിയ സത്തേസൂ’’തി ച ലോകസമഞ്ഞാനുരൂപം ഭഗവതോ പവത്തിം ദസ്സേതി, ‘‘ഞേയ്യധമ്മേസു സബ്ബേസു യഥാരുചി പഞ്ഞാ പവത്തിത്ഥാ’’തി ഏതേന സമഞ്ഞായ അനതിധാവനം. സബ്ബധമ്മസഭാവാനവബോധേ ഹി സതി സമഞ്ഞം അതിധാവിത്വാ ‘‘സത്തോ ജീവോ അത്ഥീ’’തി പരാമസനം ഹോതീതി. സബ്ബേസഞ്ച ബുദ്ധഗുണാനം കരുണാ ആദി തന്നിദാനഭാവതോ, പഞ്ഞാ പരിയോസാനം തതോ ഉത്തരികരണീയാഭാവതോ. ആദിപരിയോസാനദസ്സനേന ച സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാവ ഹോന്തി. കരുണാഗഹണേന ച സീലക്ഖന്ധപുബ്ബങ്ഗമോ സമാധിക്ഖന്ധോ ദസ്സിതോ ഹോതി. കരുണാനിദാനഞ്ഹി സീലം തതോ പാണാതിപാതാദിവിരതിപ്പവത്തിതോ തസ്സാ ച ഝാനത്തയസമ്പയോഗതോ. പഞ്ഞാവചനേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. സീലഞ്ച സബ്ബബുദ്ധഗുണാനം ആദി, സമാധി മജ്ഝം, പഞ്ഞാ പരിയോസാനന്തി ഏവമ്പി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണാ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി.

൨. ഏവം സങ്ഖേപേന സബ്ബബുദ്ധഗുണേഹി ഭഗവന്തം ഥോമേത്വാ യസ്സാ സംവണ്ണനം കത്തുകാമോ, തായ അഭിധമ്മദേസനായ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണായ ഥോമേതും ‘‘ദയായ തായാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സാ പന ദേസനായ നിദാനഞ്ച സമുട്ഠാനഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ദയായ തായാ’’തിആദി വുത്തം. നിദാനഞ്ച ദുവിധം അബ്ഭന്തരം ബാഹിരഞ്ചാതി. അബ്ഭന്തരം കരുണാ, ബാഹിരം ദേസകാലാദി. സമുട്ഠാനം ദേസനാപഞ്ഞാ. തത്ഥ അബ്ഭന്തരനിദാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദയായ തായ സത്തേസു, സമുസ്സാഹിതമാനസോ’’തി ആഹ. തത്ഥ ദയാതി കരുണാ അധിപ്പേതാ. തായ ഹി സമുസ്സാഹിതോ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം സമ്പവത്തയീതി. തായാതി അയം ത-സദ്ദോ പുബ്ബേ വുത്തസ്സ പടിനിദ്ദേസോ ഹോതി.

പുരിമഗാഥായ ച പധാനഭാവേന പഞ്ഞാ നിദ്ദിട്ഠാ, തബ്ബിസേസനഭാവേന കരുണാ. സാ ഹി തസ്സാ നിദസ്സനഭൂതാ അപ്പധാനാ തം വിസേസേത്വാ വിനിവത്താ, തസ്മാ ‘‘തായാ’’തി പടിനിദ്ദേസം നാരഹതി. യാ ച പധാനഭൂതാ പഞ്ഞാ, സാ ദേസനായ സമുട്ഠാനം, ന സമുസ്സാഹിനീതി തസ്സാ ച പടിനിദ്ദേസോ ന യുത്തോതി? പഞ്ഞായ താവ പടിനിദ്ദേസോ ന യുത്തോതി സുവുത്തമേതം, കരുണായ പന പടിനിദ്ദേസോ നോ ന യുത്തോ ‘‘ദയായ തായാ’’തി ദ്വിന്നം പദാനം സമാനാധികരണഭാവതോ. സമാനാധികരണാനഞ്ഹി ദ്വിന്നം പദാനം രൂപക്ഖന്ധാദീനം വിയ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ ഹോതി. രൂപ-സദ്ദോ ഹി അഞ്ഞക്ഖന്ധനിവത്തനത്ഥം വുച്ചമാനോ വിസേസനം ഹോതി, ഖന്ധ-സദ്ദോ ച നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണവചനഭാവതോ വിസേസിതബ്ബോ, ഏവമിധാപി ‘‘ദയായ തായാ’’തി ദ്വിന്നം പദാനം ഏകവിഭത്തിയുത്താനം സമാനാധികരണഭാവതോ വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ ഹോതി. തത്ഥ ദയാ സമുസ്സാഹിനീതി പധാനാ, നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണവചനഞ്ചിദം. തസ്മാ ‘‘ദയായാ’’തി വിസേസിതബ്ബവചനമേതം, തസ്സ ച യഥാ വിസേസനം ഹോതി ‘‘തായാ’’തി ഇദം വചനം, തഥാ തസ്സ പടിനിദ്ദേസഭാവോ യോജേതബ്ബോ. ന ഹി പഞ്ഞാപടിനിദ്ദേസഭാവേ ദയാവിസേസനം ത-സദ്ദോ ഹോതി, കരുണാപടിനിദ്ദേസഭാവേ ച ഹോതീതി. പധാനഞ്ച പഞ്ഞം വജ്ജേത്വാ ‘‘ദയായാ’’തി ഏതേന സമ്ബജ്ഝമാനോ ‘‘തായാ’’തി അയം ത-സദ്ദോ അപ്പധാനായ കരുണായ പടിനിദ്ദേസോ ഭവിതുമരഹതി. അയമേത്ഥ അത്ഥോ – യായ ദയായ സമുസ്സാഹിതോ, ന സാ യാ കാചി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പന നിദസ്സനഭൂതാ മഹാകരുണാ, തായ സമുസ്സാഹിതോതി.

കഥം പന കരുണാ ‘‘ദയാ’’തി ഞാതബ്ബാ, നനു വുത്തം ‘‘ദയാപന്നോ’’തി ഏതസ്സ അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൮) ‘‘മേത്തചിത്തതം ആപന്നോ’’തി, തസ്മാ ദയാ മേത്താതി യുജ്ജേയ്യ, ന കരുണാതി? യദി ഏവം ‘‘അദയാപന്നോ’’തി ഏതസ്സ അട്ഠകഥായം ‘‘നിക്കരുണതം ആപന്നോ’’തി വുത്തന്തി ദയാ മേത്താതി ച ന യുജ്ജേയ്യ, തസ്മാ ദയാ-സദ്ദോ യത്ഥ യത്ഥ പവത്തതി, തത്ഥ തത്ഥ അധിപ്പായവസേന യോജേതബ്ബോ. ദയാ-സദ്ദോ ഹി അനുരക്ഖണത്ഥം അന്തോനീതം കത്വാ പവത്തമാനോ മേത്തായ ച കരുണായ ച പവത്തതീതി നോ ന യുജ്ജതി. ഏവഞ്ഹി അട്ഠകഥാനം അവിരോധോ ഹോതീതി. കരുണാ ച ദേസനായ നിദാനഭാവേന വുത്താ, ന മേത്താ ‘‘അച്ചന്തമേവ ഹി തം സമയം ഭഗവാ കരുണാവിഹാരേന വിഹാസീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧ മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧) ഏവമാദീസു, തസ്മാ ഇധ കരുണാവ ദയാവചനേന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. സാ ഹി സമുസ്സാഹിനീ, ന മേത്താ, മേത്താ പന പഞ്ഞാഗതികപവത്തിനീ ഹോതീതി.

‘‘സത്തേസൂ’’തി കസ്മാ ഏവം വുത്തം, നനു ‘‘തായാ’’തി ഏതേന വചനേന സത്തവിസയാ കരുണാ ഗഹിതാതി? നോ ന ഗഹിതാ, പുരിമഗാഥായ പന ‘‘സത്തേസു കരുണാ യഥാരുചി പവത്തിത്ഥാ’’തി സപ്പദേസസത്തവിസയാ നിപ്പദേസസത്തവിസയാ ച സബ്ബാ വുത്താ, ഇധ പന നിപ്പദേസസത്തവിസയതം ഗഹേതും ‘‘സത്തേസൂ’’തി നിപ്പദേസസത്തവിസയഭൂതാ ദസ്സിതാ. തേന സബ്ബസത്തവിസയായ കരുണായ സമുസ്സാഹിതോ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം ദേവാനം സമ്പവത്തയി, ന ദേവവിസയായ ഏവ, തസ്മാ സബ്ബസത്തഹിതത്ഥം അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം ദേവാനം സമ്പവത്തയി, ന ദേവാനംയേവ അത്ഥായാതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോവ ഹോതി. അഥ വാ ‘‘സത്തേസൂ’’തി ഇദം ന ദയായ ആലമ്ബനനിദസ്സനം, സമുസ്സാഹനവിസയോ പന ഏതേന ദസ്സിതോ. അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗപ്പവത്തനത്ഥഞ്ഹി ഭഗവാ കരുണായ ന ദേവേസുയേവ സമുസ്സാഹിതോ, സബ്ബബോധനേയ്യേസു പന സത്തേസു സമുസ്സാഹിതോ സബ്ബേസം അത്ഥായ പവത്തത്താ, തസ്മാ സത്തേസു സമുസ്സാഹിതമാനസോതി സത്തേസു വിസയഭൂതേസു നിമിത്തഭൂതേസു വാ സമുസ്സാഹിതമാനസോ ഉയ്യോജിതചിത്തോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവം അബ്ഭന്തരനിദാനം ദസ്സേത്വാ ബാഹിരനിദാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘പാടിഹീരാവസാനമ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മിം കാലേ ഭഗവതാ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗോ പവത്തിതോ, തം ദസ്സേതും ‘‘പാടിഹീരാവസാനമ്ഹി വസന്തോ’’തി വുത്തം. ‘‘അവസാനമ്ഹി വസന്തോ തിദസാലയേ’’തി വചനതോ യസ്സാവസാനമ്ഹി തിദസാലയേ വസി, തം കണ്ഡമ്ബമൂലേ കതം യമകപാടിഹാരിയം ഇധ ‘‘പാടിഹീര’’ന്തി വുത്തം, ന ബോധിമൂലാദീസു കതം പാടിഹാരിയം, നാപി ആദേസനാനുസാസനിയോതി വിഞ്ഞായതി, പാകടത്താ ച ആസന്നത്താ ച തദേവ ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പാടിഹാരിയപദസ്സ വചനത്ഥം (ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘പടിപക്ഖഹരണതോ രാഗാദികിലേസാപനയനതോ പാടിഹാരിയ’’ന്തി വദന്തി, ഭഗവതോ പന പടിപക്ഖാ രാഗാദയോ ന സന്തി യേ ഹരിതബ്ബാ. പുഥുജ്ജനാനമ്പി ഹി വിഗതുപക്കിലേസേ അട്ഠങ്ഗഗുണസമന്നാഗതേ ചിത്തേ ഹതപടിപക്ഖേ ഇദ്ധിവിധം പവത്തതി, തസ്മാ തത്ഥ പവത്തവോഹാരേന ച ന സക്കാ ഇധ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വത്തും. സചേ പന മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യഗതാ ച കിലേസാ പടിപക്ഖാ, തേസം ഹരണതോ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം സതി യുത്തമേതം. അഥ വാ ഭഗവതോ ച സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം ഹരണതോ പാടിഹാരിയം. തേ ഹി ദിട്ഠിഹരണവസേന ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി ഹരിതാ അപനീതാ ഹോന്തീതി. അഥ വാ പടീതി അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮൫; ചൂളനി. പാരായനവഗ്ഗ, വത്ഥുഗാഥാ ൪) വിയ, തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതുപക്കിലേസേ ച കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം, അത്തനോ വാ ഉപക്കിലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാ ഹരണം പടിഹാരിയം, ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ ച വിഗതുപക്കിലേസേന കതകിച്ചേന ച സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹരിതേസു ച അത്തനോ ഉപക്കിലേസേസു പരസത്താനം ഉപക്കിലേസഹരണാനി ഹോന്തീതി പടിഹാരിയാനി ഭവന്തി, പടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം. പടിഹാരിയേ വാ ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിസമുദായേ ഭവം ഏകേകം പാടിഹാരിയന്തി വുച്ചതി. പടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ, തത്ഥ ജാതം, തസ്മിം വാ നിമിത്തഭൂതേ, തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയം. പാടിഹാരിയമേവ ഇധ ‘‘പാടിഹീര’’ന്തി വുത്തം. അവസാനമ്ഹി വസന്തോതി ഏതേഹി കാലം നിദസ്സേതി. പാടിഹീരകരണാവസാനേന ഹി തിദസാലയവാസേന ച പരിച്ഛിന്നോ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗപ്പവത്തനസ്സ കാലോതി. തിദസാലയേതി ദേസം നിദസ്സേതി. സോ ഹി അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗപ്പവത്തനസ്സ ദേസോ തത്ഥ വസന്തേന പവത്തിതത്താതി.

൩. തത്ഥാപി ദേസവിസേസദസ്സനത്ഥം ‘‘പാരിച്ഛത്തകമൂലമ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യുഗന്ധരേതി സീതപബ്ബതേസ്വേകോ ദ്വേചത്താലീസയോജനസഹസ്സുബ്ബേധോ, ആദിച്ചോ ച തദുബ്ബേധമഗ്ഗചാരീ, സോ സതി സമ്ഭവേ യഥാ യുഗന്ധരേ സോഭേയ്യ, ഏവം സോഭമാനോ നിസിന്നോതി അത്ഥോ.

൪-൫. ഇദാനി പുഗ്ഗലേ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേ അപദിസന്തോ ‘‘ചക്കവാളസഹസ്സേഹീ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബസോതി സമന്തതോ ആഗമ്മ സബ്ബേഹി ദിസാഭാഗേഹി, സന്നിവേസവസേന വാ സമന്തതോ സന്നിവിട്ഠേഹി ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹീതി അധിപ്പായോ, ന സബ്ബസോ ചക്കവാളസഹസ്സേഹി ദസഹി ദസഹീതി. ഏവം സതി ചത്താലീസചക്കവാളസഹസ്സേഹി അധികേഹി വാ ആഗമനം വുത്തം സിയാ, ന ചേതം അധിപ്പേതന്തി. സമന്തതോ സന്നിസിന്നേനാതി വാ യോജേതബ്ബം. സമം, സമ്മാ വാ നിസിന്നേന സന്നിസിന്നേന, അഞ്ഞമഞ്ഞം അബ്യാബാധേത്വാ ഭഗവതി ഗാരവം കത്വാ സോതം ഓദഹിത്വാ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജിതബ്ബേ വജ്ജേത്വാ നിസിന്നേനാതി അത്ഥോ. മാതരം പമുഖം കത്വാ സന്നിസിന്നേന ദേവാനം ഗണേന പരിവാരിതോതി വാ, മാതരം പമുഖം കത്വാ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗം സമ്പവത്തയീതി വാ യോജനാ കാതബ്ബാ.

ഇദാനി ദേസനായ സമുട്ഠാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്സാ പഞ്ഞായ തേജസാ’’തി ആഹ. യാ സാ ആദിമ്ഹി കരുണായ ഉപമിതാ സബ്ബഞേയ്യധമ്മാനം യഥാസഭാവജാനനസമത്ഥാ, തേസം ദേസേതബ്ബപ്പകാരജാനനസമത്ഥാ, ബോധേതബ്ബപുഗ്ഗലാനം ആസയാധിമുത്തിയാദിവിഭാവനസമത്ഥാ ച പഞ്ഞാ, തസ്സാ ച യഥാവുത്തബലയോഗതോതി അത്ഥോ. തേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ അഭിധമ്മകഥായ സമുട്ഠാനഭാവേ സമത്ഥം, നാഞ്ഞന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേന്തോ അഭിധമ്മകഥായ അസാധാരണഭാവം ദസ്സേതി. മഗ്ഗോതി ഉപായോ. ഖന്ധായതനാദീനം കുസലാദീനഞ്ച ധമ്മാനം അവബോധസ്സ, സച്ചപ്പടിവേധസ്സേവ വാ ഉപായഭാവതോ ‘‘അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. പബന്ധോ വാ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വുച്ചതി. സോ ഹി ദീഘത്താ മഗ്ഗോ വിയാതി മഗ്ഗോ, തസ്മാ അഭിധമ്മകഥാപബന്ധോ ‘‘അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. ദേവാനം ഗണേന പരിവാരിതോതി വത്വാ പുന ദേവാനന്തി വചനം തേസം ഗഹണസമത്ഥതം ദീപേതി. ന ഹി അസമത്ഥാനം ഭഗവാ ദേസേതീതി.

൬. ഏവം കരുണാപഞ്ഞാമുഖേഹി ഗുണേഹി ഭഗവതോ അഭിധമ്മകഥാമഗ്ഗപ്പവത്തനേന ച ഹിതപ്പടിപത്തിയാ പരമപണാമാരഹതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അധിപ്പേതം പണാമം കരോന്തോ ആഹ ‘‘തസ്സ പാദേ നമസ്സിത്വാ’’തി. ഭഗവതോ ഥോമനേനേവ ച ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതതാ സങ്ഘസ്സ ച സുപ്പടിപന്നതാ ദസ്സിതാ ഹോതി തപ്പഭവസ്സ അനഞ്ഞഥാഭാവതോ, തസ്മാ പണാമാരഹം തഞ്ച രതനദ്വയം പണമന്തോ ‘‘സദ്ധമ്മഞ്ചസ്സ…പേ… ചഞ്ജലി’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ യസ്മാ ബുദ്ധോ ‘‘സദേവകേ ലോകേ തഥാഗതോ വന്ദനീയോ’’തി, സങ്ഘോ ച ‘‘സുപ്പടിപന്നോ…പേ… അഞ്ജലികരണീയോ’’തി (അ. നി. ൬.൧൦) വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘തസ്സ പാദേ നമസ്സിത്വാ, കത്വാ സങ്ഘസ്സ ചഞ്ജലി’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മോ പന സ്വാക്ഖാതതാദിഗുണയുത്തോ തഥാനുസ്സരണേന പൂജേതബ്ബോ ഹോതി ‘‘തമേവ ധമ്മം സക്കത്വാ ഗരുംകത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൧൭൩; അ. നി. ൪.൨൧) വചനതോ, കായവാചാചിത്തേഹി സബ്ബഥാ പൂജേതബ്ബോ, തസ്മാ ‘‘സദ്ധമ്മഞ്ചസ്സ പൂജേത്വാ’’തി വുത്തം. സിരീമതോതി ഏത്ഥ സിരീതി പഞ്ഞാപുഞ്ഞാനം അധിവചനന്തി വദന്തി. അഥ വാ പുഞ്ഞനിബ്ബത്താ സരീരസോഭഗ്ഗാദിസമ്പത്തി കതപുഞ്ഞേ നിസ്സയതി, കതപുഞ്ഞേഹി വാ നിസ്സീയതീതി ‘‘സിരീ’’തി വുച്ചതി, സാ ച അതിസയവതീ ഭഗവതോ അത്ഥീതി സിരീമാ, ഭഗവാ, തസ്സ സിരീമതോ.

൭. നിപച്ചകാരസ്സാതി പണാമകിരിയായ. ആനുഭാവേനാതി ബലേന. സോസേത്വാതി സുക്ഖാപേത്വാ അന്തരധാപേത്വാ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീതി സമ്ബന്ധോ. അന്തരായേതി അത്ഥപ്പകാസനസ്സ ഉപഘാതകേ. അസേസതോതി നിസ്സേസേ സകലേ.

൮. ഇദാനി അഭിധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരത്ഥത്താ അത്ഥപ്പകാസനസ്സ ദുക്കരഭാവം ദീപേതും ‘‘വിസുദ്ധാചാരസീലേനാ’’തിആദിനാ അഭിയാചനം ദസ്സേതി. ഥുല്ലച്ചയാദിവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധാചാരോ, പാരാജികസങ്ഘാദിസേസവിസുദ്ധിയാ വിസുദ്ധസീലോ. ചാരിത്തവാരിത്തവിസുദ്ധിയാ വാ വിസുദ്ധാചാരസീലോ, തേന. സക്കച്ചന്തി ചിത്തിം കത്വാ. അഭിയാചിതോതി അഭിമുഖം യാചിതോ. തേന അനാദരിയം അത്ഥപ്പകാസനേ കാതും അസക്കുണേയ്യം ദസ്സേതി.

൯. ഇദാനി യസ്സ അത്ഥം പകാസേതുകാമോ, തം ദസ്സേതും ‘‘യം ദേവദേവോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യന്തി അഭിധമ്മം. ദേവദേവോതി വിസുദ്ധിസമ്മുതിഉപപത്തിദേവാനം ദേവോ. ലോകേ ഹി യേ ‘‘സരണം പരായണ’’ന്തി ഗന്തബ്ബാ ഗതിഭൂതാ, തേ ‘‘ദേവാ’’തി വുച്ചന്തി, ഭഗവാ ച സബ്ബദേവാനം ഗതിഭൂതോതി. നയതോതി സങ്ഖേപതോ. സമാചിക്ഖീതി സമ്മാ ആചിക്ഖി യഥാ ഥേരോ ബുജ്ഝതി. വേനേയ്യസത്തേ വിനേതീതി വിനായകോ, നായകവിരഹിതോ വാ, സയമ്ഭൂതി അത്ഥോ.

൧൦-൧൨. യഞ്ചാതി യഞ്ച അഭിധമ്മം ഭിക്ഖൂനം പയിരുദാഹാസീതി സമ്ബന്ധോ. പയിരുദാഹാസീതി കഥേസി. ഇതീതി ഇമിനാ അനുക്കമേന. ‘‘യോ ധാരിതോ’’തി യന്തി ഉപയോഗവസേന വുത്തോ യം-സദ്ദോ ധാരിതോതി പച്ചത്തേന സമ്ബജ്ഝമാനോ പച്ചത്തവസേന പരിണമതി, തസ്മാ യോ ധാരിതോ, യോ ച സങ്ഗീതോ, തസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. വേദേന പഞ്ഞായ ഈഹതി പവത്തതീതി വേദേഹോ, തേന മുനിനാ. അഭിണ്ഹസോതി ബഹുസോ. അഭിധമ്മസ്സാതി ഏതം ‘‘അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി ഏതേന യോജേതബ്ബം. ഇദാനി യോ അത്ഥപ്പകാസനസ്സ നിസ്സയോ, തം ദസ്സേതും ‘‘ആദിതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആദിതോതി ആദിമ്ഹി പഠമസങ്ഗീതിയം.

൧൩. യാ അട്ഠകഥാ സങ്ഗീതാ, കസ്സ പന സാ അട്ഠകഥാതി? അഞ്ഞസ്സ വുത്തസ്സ അഭാവാ ‘‘യസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി വുത്തം, അധികാരവസേന ‘‘തസ്സ അഭിധമ്മസ്സാ’’തി വിഞ്ഞായതി. സങ്ഗീതാതി അത്ഥം പകാസേതും യുത്തട്ഠാനേ ‘‘അയം ഏതസ്സ അത്ഥോ, അയം ഏതസ്സ അത്ഥോ’’തി സങ്ഗഹേത്വാ വുത്താ, പച്ഛാപി ച ദുതിയതതിയസങ്ഗീതീസു അനുസങ്ഗീതാ.

൧൪-൧൬. അഭിസങ്ഖതാതി രചിതാ. തതോതി അട്ഠകഥാതോ. തന്തിനയാനുഗന്തി തന്തിഗതിം അനുഗതം. ഭാസന്തി മാഗധഭാസം. നികായന്തരലദ്ധീഹീതി അന്തരന്തരാ അനുപ്പവേസിതാഹി. അസമ്മിസ്സന്തി അവോകിണ്ണം. അനാകുലന്തി സനികായേപി അനാവിലം പരിച്ഛിന്നം. അസമ്മിസ്സോ അനാകുലോ ച യോ മഹാവിഹാരവാസീനം അത്ഥവിനിച്ഛയോ, തം ദീപയന്തോ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീതി. ഏതേന തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരാദീഹി വുത്തോ ഥേരവാദോപി സങ്ഗഹിതോ ഹോതി. അഥ വാ തമ്ബപണ്ണിഭാസം അപനേത്വാ മാഗധഭാസഞ്ച ആരോപേത്വാ പകാസിയമാനോ യോ അഭിധമ്മസ്സ അത്ഥോ അസമ്മിസ്സോ അനാകുലോയേവ ച ഹോതി മഹാവിഹാരവാസീനഞ്ച വിനിച്ഛയഭൂതോ, തം അത്ഥം ‘‘ഏസോ മഹാവിഹാരവാസീനം വിനിച്ഛയോ’’തി ദീപയന്തോ പകാസയിസ്സാമി. തപ്പകാസനേനേവ ഹി സോ തഥാ ദീപിതോ ഹോതീതി.

൧൭. തോസയന്തോ വിചക്ഖണേതി വിചക്ഖണേ തോസയന്തോ ഗഹേതബ്ബം ഗഹേത്വാനാതി ഏവം യോജേത്വാ ‘‘ഗഹേതബ്ബട്ഠാനേയേവ ഗഹിതം സുട്ഠു കത’’ന്തി ഏവം തോസയന്തോതി അത്ഥം വദന്തി. ഏവം സതി ഗഹേതബ്ബഗ്ഗഹണേനേവ തോസനം കതം, ന അഞ്ഞേന അത്ഥപ്പകാസനേനാതി ഏതം ആപജ്ജേയ്യ. തോസയന്തോ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീതി ഏവം പന യോജനായ സതി ഗഹേതബ്ബഗ്ഗഹണം അഞ്ഞഞ്ച സബ്ബം അത്ഥപ്പകാസനം ഹോതീതി സബ്ബേന തേന തോസനം കതം ഹോതി, തസ്മാ തോസയന്തോ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീതി യുത്തരൂപാ.

൧൮-൨൦. ഇദാനി യം അത്ഥപ്പകാസനം കത്തുകാമോ, തസ്സ മഹത്തം പരിഹരിതും ‘‘കമ്മട്ഠാനാനീ’’തിആദിമാഹ. അത്ഥവണ്ണനന്തി ഏത്ഥ വണ്ണനാ നാമ വിവരിത്വാ വിത്ഥാരേത്വാ വചനം. ഇതീതി ‘‘അപനേത്വാ തതോ ഭാസ’’ന്തി ഏവമാദിനാ യഥാദസ്സിതപ്പകാരേന. ഇതി സോതൂനം ഉസ്സാഹുപ്പാദനസ്സ ഹേതും ദസ്സേതി. അഭിധമ്മകഥന്തി അഭിധമ്മട്ഠകഥം. നിസാമേഥാതി സുണാഥ. ഇദാനി അവസ്സം അയം സോതബ്ബായേവാതി ദള്ഹം ഉസ്സാഹേന്തോ ആഹ ‘‘ദുല്ലഭാ ഹി അയം കഥാ’’തി.

വീസതിഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ

അട്ഠസാലിനിം താവ വണ്ണേന്തേഹി ആചരിയേഹി തസ്സാ സന്നിവേസോ വിഭാവേതബ്ബോ. തസ്മാ ഇദം വുച്ചതി –

‘‘വചനത്ഥോ പരിച്ഛേദോ, സന്നിവേസോ ച പാളിയാ;

സാഗരേഹി തഥാ ചിന്താ, ദേസനാഹി ഗമ്ഭീരതാ.

‘‘ദേസനായ സരീരസ്സ, പവത്തിഗ്ഗഹണം തഥാ;

ഥേരസ്സ വാചനാമഗ്ഗ-തപ്പഭാവിതതാപി ച.

‘‘പടിവേധാ തഥാ ബുദ്ധ-വചനാദീഹി ആദിതോ;

ആഭിധമ്മികഭാവസ്സ, സാധനം സബ്ബദസ്സിനോ.

‘‘വിനയേനാഥ ഗോസിങ്ഗ-സുത്തേന ച മഹേസിനാ;

ഭാസിതത്തസ്സ സംസിദ്ധി, നിദാനേന ച ദീപിതാ.

‘‘പകാസേത്വാ ഇമം സബ്ബം, പടിഞ്ഞാതകഥാ കതാ;

അട്ഠസാലിനിയാ ഏതം, സന്നിവേസം വിഭാവയേ’’തി.

വചനത്ഥവിജാനനേന വിദിതാഭിധമ്മസാമഞ്ഞത്ഥസ്സ അഭിധമ്മകഥാ വുച്ചമാനാ സോഭേയ്യാതി അഭിധമ്മപരിജാനനമേവ ആദിമ്ഹി യുത്തരൂപന്തി തദത്ഥം പുച്ഛതി ‘‘തത്ഥ കേനട്ഠേന അഭിധമ്മോ’’തി. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘അഭിധമ്മസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി യദിദം വുത്തം, തസ്മിം. ‘‘യസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാതം, സോ അഭിധമ്മോ കേനട്ഠേന അഭിധമ്മോതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി വാ ‘‘അഭിധമ്മകഥ’’ന്തി ഏതസ്മിം വചനേ യോ അഭിധമ്മോ വുത്തോ, സോ കേനട്ഠേന അഭിധമ്മോതി അത്ഥോ. ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേനാതി ഏത്ഥ ധമ്മോ അതിരേകോ ധമ്മാതിരേകോ, സുത്തന്താധികാ പാളീതി അത്ഥോ. ധമ്മോ വിസേസോ ധമ്മവിസേസോ ധമ്മാതിസയോ, വിചിത്താ പാളീതി അത്ഥോ, ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസാ ഏവ അത്ഥോ ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠോ. ദ്വിന്നമ്പി അത്ഥാനം അഭിധമ്മസദ്ദസ്സ അത്ഥഭാവേന സാമഞ്ഞതോ ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘അഭിക്കമന്തി, അഭിക്കന്തവണ്ണാ’’തിആദീസു വിയ അതിരേകവിസേസട്ഠദീപകോ അഭിസദ്ദോ, തസ്മാ അയമ്പി ധമ്മോ ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന ‘‘അഭിധമ്മോ’’തി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ സിയാ – ‘‘അഭിക്കമന്തി, അഭിക്കന്തവണ്ണാ’’തി ഏത്ഥ ധാതുസദ്ദസ്സ പുരതോ പയുജ്ജമാനോ അഭിസദ്ദോ കിരിയായ അതിരേകവിസേസഭാവദീപകോ ഹോതീതി യുത്തം ഉപസഗ്ഗഭാവതോ, ധമ്മസദ്ദോ പന ന ധാതുസദ്ദോതി ഏതസ്മാ പുരതോ അഭിസദ്ദോ പയോഗമേവ നാരഹതി. അഥാപി പയുജ്ജേയ്യ, കിരിയാവിസേസകാ ഉപസഗ്ഗാ, ന ച ധമ്മോ കിരിയാതി ധമ്മസ്സ അതിരേകവിസേസഭാവദീപനം ന യുത്തന്തി? നോ ന യുത്തം. അഞ്ഞസ്സപി ഹി ഉപസഗ്ഗസ്സ അധാതുസദ്ദാ പുരതോ പയുജ്ജമാനസ്സ അകിരിയായപി അതിരേകവിസേസഭാവദീപകസ്സ ദസ്സനതോതി ഏതമത്ഥം വിഭാവേതും അതിഛത്താദിഉദാഹരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഏവമേവാതി യഥാ ഛത്താതിരേകഛത്തവിസേസാദിഅത്ഥേന അതിഛത്താദയോ ഹോന്തി അതിസദ്ദസ്സ ഉപസഗ്ഗസ്സ അധാതുസദ്ദസ്സപി പുരതോ പയുജ്ജമാനസ്സ അകിരിയായ ച തബ്ഭാവദീപകത്താ, ഏവമയമ്പി ധമ്മോ ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന ‘‘അഭിധമ്മോ’’തി വുച്ചതി അഭി-സദ്ദസ്സ ഉപസഗ്ഗസ്സ അധാതുസദ്ദസ്സപി പുരതോ പയുജ്ജമാനസ്സ അകിരിയായ ച തബ്ഭാവദീപകത്താതി അധിപ്പായോ.

ഏകദേസേനേവ വിഭത്താതി ‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ? രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, രൂപക്ഖന്ധോ? യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാ…പേ… സന്തികേ വാ, അയം വുച്ചതി രൂപക്ഖന്ധോ’’തിഏവമാദിനാ (സം. നി. ൩.൪൮; വിഭ. ൨) ഉദ്ദേസനിദ്ദേസമത്തേനേവ വിഭത്താ, ‘‘തത്ഥ കതമം രൂപം അതീത’’ന്തിഏവമാദിനാ (വിഭ. ൩) പടിനിദ്ദേസസ്സ അഭിധമ്മഭാജനീയസ്സ പഞ്ഹപുച്ഛകസ്സ ച അഭാവാ ന നിപ്പദേസേന. അഭിധമ്മം പത്വാ പന…പേ… നിപ്പദേസതോവ വിഭത്താ, തസ്മാ അയമ്പി ധമ്മോ ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേന ‘‘അഭിധമ്മോ’’തി വുച്ചതി നിപ്പദേസാനം തിണ്ണമ്പി നയാനം അതിരേകപാളിഭാവതോ വിസേസപാളിഭാവതോ ചാതി അധിപ്പായോ. സുത്തന്തേ ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം ഏകതോ അനാഗതത്താ ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥി. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീ’’തിആദിനാ പടിച്ചസമുപ്പാദേ തസ്സ തസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം പച്ചയഭാവോ ഉദ്ദിട്ഠോ, ഉദ്ദിട്ഠധമ്മാനഞ്ച കുസലാദിഭാവോ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ, ന ചേത്ഥ ‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ’’തി ഏവം വുത്തോ ഉദ്ദേസോ അത്ഥീതി പഞ്ഹപുച്ഛകം നത്ഥി. സുത്തന്തേ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി പാണാതിപാതാ വേരമണീതിആദീനി. സാ പന വേരമണീ യദി സഭാവകിച്ചാദിവസേന വിഭജീയേയ്യ, ‘‘ആരതി വിരതീ’’തിആദിനാ അഭിധമ്മഭാജനീയമേവ ഹോതി. അഥാപി ചിത്തുപ്പാദവസേന വിഭജീയേയ്യ, തഥാപി അഭിധമ്മഭാജനീയമേവ ഹോതി. അഞ്ഞോ പന വേരമണീനം വിഭജിതബ്ബപ്പകാരോ നത്ഥി, യേന പകാരേന സുത്തന്തഭാജനീയം വത്തബ്ബം സിയാ. തസ്മാ സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥി.

വചനത്ഥതോ അഭിധമ്മേ ഞാതേ പരിച്ഛേദതോ ഞാപേതും ആഹ ‘‘പകരണപരിച്ഛേദതോ’’തിആദി. കതിപയാവ പഞ്ഹവാരാ അവസേസാതി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ അനാഗതാ ഹുത്വാ മഹാധമ്മഹദയേ ആഗതാ ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗവചനവസേന അവസേസാ കതിപയാവ പഞ്ഹവാരാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതാതി ‘‘അപുബ്ബം നത്ഥീ’’തി വുത്തം. അപ്പമത്തികാവ തന്തി അവസേസാതി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ അനാഗന്ത്വാ മഹാധമ്മഹദയേ ആഗതതന്തിതോ യദി പഥവീആദീനം വിത്ഥാരകഥാ മഹാധാതുകഥാ രൂപകണ്ഡധാതുവിഭങ്ഗാദീസു, അഥ ധാതുകഥായ വിത്ഥാരകഥാ ധാതുകഥായ അനാഗന്ത്വാ മഹാധാതുകഥായ ആഗതതന്തി അപ്പമത്തികാവാതി അധിപ്പായോ.

യം പന വുത്തം ‘‘സാവകഭാസിതത്താ ഛഡ്ഡേഥ ന’’ന്തി, തം ബുദ്ധഭാസിതഭാവദസ്സനേന പടിസേധേതും ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ചതൂസു പഞ്ഹേസൂതി ‘‘ഉപലബ്ഭതി നുപലബ്ഭതീ’’തി പടിഞ്ഞായ ഗഹിതായ പടിക്ഖേപഗഹണത്ഥം ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ’’തി വുത്തം സച്ചികട്ഠം നിസ്സയം കത്വാ ഉപാദായ പവത്താ ദ്വേപി പഞ്ചകാ ഏകോ പഞ്ഹോ, ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തി സരീരം സബ്ബം വാ ദേസം ഉപാദായ പവത്താ ഏകോ, ‘‘സബ്ബദാ’’തി കാലമുപാദായ ഏകോ, ‘‘സബ്ബേസൂ’’തി യദി ഖന്ധായതനാദയോ ഗഹിതാ, തേ ഉപാദായ പവത്താ, അഥ പന ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ’’തി ഏതേഹി ന കോചി സച്ചികട്ഠോ ദേസോ കാലോ വാ അഗ്ഗഹിതോ അത്ഥി, തേ പന സാമഞ്ഞവസേന ഗഹേത്വാ അനുയോഗോ കതോ, ന ഭേദവസേനാതി ഭേദവസേന ഗഹേത്വാ അനുയുഞ്ജിതും ‘‘സബ്ബേസൂ’’തി വുത്താ സച്ചികട്ഠദേസകാലപ്പദേസേ ഉപാദായ ച പവത്താ ഏകോതി ഏതേസു ചതൂസു. ദ്വിന്നം പഞ്ചകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി…പേ… മിച്ഛാ’’തി ഏകം, ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതി…പേ… മിച്ഛാ’’തി (കഥാ. ൧൮) ഏകം, ‘‘ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസി…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാ’’തി (കഥാ. ൩) ഏകം, ‘‘ഏസേ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതേ…പേ… ഇദം തേ മിച്ഛാ’’തി ഏകം, ‘‘ന ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേ, തേന ഹി യം നിഗ്ഗണ്ഹാസി…പേ… സുകതാ പടിപാദനാ’’തി (കഥാ. ൧൦) ഏകന്തി ഏവം നിഗ്ഗഹകരണം, പടികമ്മകരണം, നിഗ്ഗഹസ്സ സുനിഗ്ഗഹഭാവം ഇച്ഛതോ പടിഞ്ഞാഠപനേന പടികമ്മവേഠനം, പടികമ്മസ്സ ദുപ്പടികമ്മഭാവം ഇച്ഛതോ തംനിദസ്സനേന നിഗ്ഗഹസ്സ ദുന്നിഗ്ഗഹഭാവദസ്സനേന നിഗ്ഗഹനിബ്ബേഠനം, അനിഗ്ഗഹഭാവാരോപനാദിനാ ഛേദോതി അയം ഏകോ പഞ്ചകോ, യോ അട്ഠകഥായം അനുലോമപഞ്ചകപടികമ്മചതുക്കനിഗ്ഗഹചതുക്കഉപനയനചതുക്കനിഗമനചതുക്ക നാമേഹി സകവാദിപുബ്ബപക്ഖേ അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകോതി വുത്തോ, പരവാദിപുബ്ബപക്ഖേ ച ഏവമേവ പച്ചനീയാനുലോമപഞ്ചകോതി വുത്തോ. ഏവം ദ്വേ പഞ്ചകാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സേസപഞ്ഹേസുപീതി അട്ഠ പഞ്ചകാ അട്ഠമുഖാ വാദയുത്തീതി വുത്താ. യുത്തീതി ഉപായോ, വാദസ്സ യുത്തി വാദയുത്തി, വാദപ്പവത്തനസ്സ ഉപായോതി അത്ഥോ.

അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകേ ആദിനിഗ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ പച്ചനീയാനുലോമപഞ്ചകേ ച ആദിനിഗ്ഗഹമേവ ദസ്സേത്വാ മാതികം ദീപേതും ‘‘സാ പനേസാ’’തിആദിമാഹ. പുഗ്ഗലോതി അത്താ സത്തോ ജീവോ. ഉപലബ്ഭതീതി പഞ്ഞായ ഉപഗന്ത്വാ ലബ്ഭതി. സച്ചികട്ഠപരമട്ഠേനാതി മായാമരീചിആദയോ വിയ നാഭൂതാകാരേന, അനുസ്സവാദീഹി ഗഹേതബ്ബാ വിയ ന അനുത്തമത്ഥഭാവേന, അഥ ഖോ ഭൂതേന ഉത്തമത്ഥഭാവേന ഉപലബ്ഭതീതി പുച്ഛതി. ഇതരോ താദിസം ഇച്ഛന്തോ പടിജാനാതി. പുന യോ സച്ചികട്ഠപരമട്ഠേന ഉപലബ്ഭതി, സോ സച്ചികട്ഠപരമട്ഠതോ അഞ്ഞോ തദാധാരോ, അഞ്ഞത്ര വാ തേഹി, തേസം വാ ആധാരഭൂതോ, അനഞ്ഞോ വാ തതോ രുപ്പനാദിസഭാവതോ സപ്പച്ചയാദിസഭാവതോ വാ ഉപലബ്ഭമാനോ ആപജ്ജതീതി അനുയുഞ്ജതി ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ…പേ… പരമട്ഠേനാ’’തി. ഇതരോ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി അഞ്ഞത്തം അനഞ്ഞത്തഞ്ച അനിച്ഛന്തോ ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖിപതി. പുന സകവാദീ പടിഞ്ഞായ ഏകത്താപന്നം അപ്പടിക്ഖിപിതബ്ബം പടിക്ഖിപതീതി കത്വാ നിഗ്ഗഹം ആരോപേന്തോ ആഹ ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി. ‘‘പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തി പുട്ഠോ സകവാദീ പുഗ്ഗലദിട്ഠിം പടിസേധേന്തോ ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതി. പുന ഇതരോ യോ സച്ചികട്ഠേന നുപലബ്ഭതി പുഗ്ഗലോ, സോ സച്ചികട്ഠപരമട്ഠതോ അഞ്ഞോ വാ അനഞ്ഞോ വാ നുപലബ്ഭതീതി ആപജ്ജതി അഞ്ഞസ്സ പകാരസ്സ അഭാവാതി അനുയുഞ്ജതി ‘‘യോ സച്ചികട്ഠോ…പേ… പരമട്ഠേനാ’’തി. യസ്മാ പന പുഗ്ഗലോ സബ്ബേന സബ്ബം നുപലബ്ഭതി, തസ്മാ തസ്സ അഞ്ഞത്താനഞ്ഞത്താനുയോഗോ അനനുയോഗോ പുഗ്ഗലലദ്ധിം പടിസേധേന്തസ്സ അനാപജ്ജനതോതി ‘‘ന ഹേവ’’ന്തി പടിക്ഖിപതി. ഇതരോ പടിഞ്ഞായ ആപജ്ജനലേസമേവ പസ്സന്തോ അവിപരീതം അത്ഥം അസമ്ബുജ്ഝന്തോയേവ നിഗ്ഗഹം ആരോപേതി ‘‘ആജാനാഹി നിഗ്ഗഹ’’ന്തി.

ഇതീതി യം ദിസ്വാ മാതികാ ഠപിതാ, ഏവം ദേസിതത്താതി അധിപ്പായോ. യഥാ കിന്തി യേന പകാരേന ബുദ്ധഭാസിതം നാമ ജാതം, തം നിദസ്സനം കിന്തി അത്ഥോ. യതോനിദാനന്തി യംകാരണാ ഛഅജ്ഝത്തികബാഹിരായതനാദിനിദാനന്തി അത്ഥോ. പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാകോട്ഠാസാ. സമുദാചരന്തീതി അജ്ഝാചരന്തി. ഏത്ഥ ചേതി ഏതേസു ആയതനാദീസു തണ്ഹാമാനദിട്ഠീഹി അഭിനന്ദിതബ്ബം അഭിവദിതബ്ബം അജ്ഝോസിതബ്ബഞ്ച നത്ഥി ചേ. നനു നത്ഥിയേവ, കസ്മാ ‘‘നത്ഥി ചേ’’തി വുത്തന്തി? സച്ചം നത്ഥി, അപ്പഹീനാഭിനന്ദനാഭിവദനജ്ഝോസാനാനം പന പുഥുജ്ജനാനം അഭിനന്ദിതബ്ബാദിപ്പകാരാനി ആയതനാദീനി ഹോന്തീതി തേസം ന സക്കാ ‘‘നത്ഥീ’’തി വത്തും, പഹീനാഭിനന്ദനാദീനം പന സബ്ബഥാ നത്ഥീതി ‘‘നത്ഥി ചേ’’തി വുത്തം. ഏസേവന്തോതി അഭിനന്ദനാദീനം നത്ഥിഭാവകരോ മഗ്ഗോ തപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിഭൂതം ഫലം വാ രാഗാനുസയാദീനം അന്തോ അവസാനം, അപ്പവത്തീതി അത്ഥോ.

ജാനം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം ജാനാതി. ന ഹി പദേസഞാണവാ ജാനിതബ്ബം സബ്ബം ജാനാതീതി. പസ്സം പസ്സതീതി ദിബ്ബചക്ഖുപഞ്ഞാചക്ഖുധമ്മചക്ഖുബുദ്ധചക്ഖുസമന്തചക്ഖുസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി പസ്സിതബ്ബം പസ്സതി. അഥ വാ ജാനം ജാനാതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സവിപല്ലാസാ കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ, ഭഗവാ പന പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജാനന്തോ ജാനാതിയേവ, ദിട്ഠിദസ്സനസ്സ ച അഭാവാ പസ്സന്തോ പസ്സതിയേവാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുഭൂതോതി പഞ്ഞാചക്ഖുമയത്താ സത്തേസു ച തദുപ്പാദനതോ ലോകസ്സ ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതി ഏതസ്സ ച ഏവമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാ ബോധിപക്ഖിയാ. ബ്രഹ്മാ മഗ്ഗോ, തേഹി ഉപ്പന്നത്താ ലോകസ്സ ച തദുപ്പാദനതോ തബ്ഭൂതോ. വത്താതി ചതുസച്ചധമ്മേ വദതീതി വത്താ. പവത്താതി ചിരം സച്ചപ്പടിവേധം പവത്തേന്തോ വദതീതി പവത്താ. അത്ഥസ്സ നിന്നേതാതി അത്ഥം ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതാ, പരമത്ഥം വാ നിബ്ബാനം പാപയിതാ. അമതസ്സ ദാതാതി അമതസച്ഛികിരിയം സത്തേസു ഉപ്പാദേന്തോ അമതം ദദാതീതി അമതസ്സ ദാതാ. ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം തദായത്തഭാവതോ ധമ്മസ്സാമീ. സുവണ്ണാലിങ്ഗന്തി സുവണ്ണമയം ആലിങ്ഗം ഖുദ്ദകമുദിങ്ഗം. സുപുപ്ഫിതസതപത്തപദുമമിവ സസ്സിരികം സസോഭം സുപുപ്ഫിതസതപത്തസസ്സിരികം.

അനുമോദിതകാലതോ പട്ഠായ…പേ… ബുദ്ധഭാസിതം നാമ ജാതന്തി ഏതേന അനുമോദനാ ബുദ്ധഭാസിതഭാവസ്സ കാരണന്തി അയമത്ഥോ വുത്തോ വിയ ദിസ്സതി, ഏവഞ്ച സതി കഥാവത്ഥുസ്സ ബുദ്ധഭാസിതഭാവോ ന സിയാ അനനുമോദിതത്താ, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – ‘‘മഹാകച്ചായനോ ഏവം വിഭജിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ഭഗവാ മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ വിഹാരം പവിട്ഠോ, തഥേവ ച ഥേരോ ഭഗവതാ ദിന്നനയേന ഠപിതമാതികായ വിഭജീതി ബുദ്ധഭാസിതം നാമ ജാതം, തം പന അനുമോദനായ പാകടം ജാതന്തി ഏതമത്ഥം സന്ധായ ‘‘ഏവം സത്ഥാരാ…പേ… നാമ ജാത’’ന്തി വുത്തന്തി.

ഇദാനി പാളിയാ സന്നിവേസം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ധമ്മസങ്ഗണീപകരണേ’’തിആദിമാഹ. കാമാവചരകുസലതോ അട്ഠാതി കാമാവചരകുസലേ ചത്താരോ ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ തതോ അട്ഠ ചിത്താനി ഉദ്ധരതി. പഠമാ വിഭത്തീതിപി വദന്തി. ഏകൂനനവുതി ചിത്താനീതി യത്ഥ ഏതാനി ചിത്താനി വിഭത്താനി, തേ പാളിപ്പദേസാ ‘‘ഏകൂനനവുതി ചിത്താനീ’’തി വുത്താ. തേസഞ്ച സമുദായോ ചിത്തവിഭത്തി, തസ്മാ ഉപപന്നമേതം ‘‘ഏകൂനനവുതി ചിത്താനി ചിത്തവിഭത്തീ’’തി. മാതികഞ്ച ഉദ്ദിസിത്വാ തത്ഥ ഏകേകം പദം ഉദ്ധരിത്വാ യസ്മാ ചിത്താനി വിഭത്താനി, തസ്മാ മാതികാപി ചിത്തവിഭത്തിഅന്തോഗധായേവാതി ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡം മാതികാപദഭാജനീയവസേന ദുവിധന്തി ഇദമ്പി വചനം യുജ്ജതി.

മൂലതോതി ‘‘തീണി കുസലമൂലാനീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൯൮൫) കുസലാദീനം മൂലവസേന സങ്ഖിപിത്വാ വചനം. ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ ഖന്ധതോ. ‘‘കായകമ്മ’’ന്തിആദിനാ ദ്വാരതോ. ‘‘സുഖഭൂമിയം കാമാവചരേ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൯൮൮) ഭൂമിതോ. അത്ഥോതി ഹേതുഫലം. ധമ്മോതി ഹേതു. ‘‘തീണി കുസലമൂലാനി തീണി അകുസലമൂലാനീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൯൮൫-൯൮൬) ഹേതുവസേന സങ്ഗഹോ ധമ്മതോ നിക്ഖേപോ. ‘‘തംസമ്പയുത്തോ, തംസമുട്ഠാനാ തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൯൮൫-൯൮൬) ഹേതുഫലവസേന സങ്ഗഹോ അത്ഥതോ നിക്ഖേപോ. അഥ വാ ധമ്മോതി ഭാസിതോ. അത്ഥോതി ഭാസിതത്ഥോ. ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തി (ധ. സ. ൧൦൫൯) ധമ്മോ. ‘‘തത്ഥ കതമേ തയോ കുസലഹേതൂ അലോഭോ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൦൬൦) അത്ഥോ, സോ ച ധമ്മോ. ‘‘തത്ഥ കതമോ അലോഭോ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൦൬൧) അത്ഥോതി ഏവം അത്ഥധമ്മവസേന നിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. നാമതോതി ‘‘തീണി കുസലമൂലാനീ’’തി വുത്തധമ്മാനം അലോഭോതിആദിനാമവസേന. ലിങ്ഗതോതി ഉദ്ദിട്ഠസ്സ ഏകസ്സേവ ധമ്മസ്സ ‘‘അലോഭോ അലുബ്ഭനാ അലുബ്ഭിതത്ത’’ന്തി (ധ. സ. ൧൦൬൧) പുരിസാദിലിങ്ഗവസേന നിക്ഖേപോ.

ഗണനചാരന്തി ഗണനപ്പവത്തിം. സമാനേന്തീതി സമാനം കരോന്തി പൂരേന്തി, തഥാ സമാനേതബ്ബന്തി ഏത്ഥാപി. ‘‘വിജ്ജാഭാഗിനോ അവിജ്ജാഭാഗിനോ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൧) ഏവമാദീസു ഏത്ഥ വിഞ്ഞാതേസു ആഭിധമ്മികത്ഥേരാ സുത്തന്തം സുണന്താ ചിന്തേന്താ ച സുത്തന്തേസു ‘‘വിജ്ജാഭാഗിനോ’’തിആദീസു ആഗതേസു അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാതത്താ ന കിലമന്തീതി ഏതമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ആഭിധമ്മികത്ഥേരാനം…പേ… അകിലമത്ഥം ഠപിതാ’’തി.

അനമതഗ്ഗോതി അഞ്ഞാതഗ്ഗോ. ഖന്ധന്തരന്തി ഖന്ധനാനത്തം, ഖന്ധമേവ വാ. ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യത്താ സണ്ഹം, സുഖുമായ പഞ്ഞായ ഗഹേതബ്ബതോ സുഖുമഞ്ച ധമ്മം സണ്ഹസുഖുമധമ്മം. ബലവതാ ഞാണവേഗേന പവത്തത്താ ബലവതോ ഞാണവേഗസ്സ നിമിത്തഭാവതോ ച ബലവം. ഗമ്ഭീരമേവ ഗമ്ഭീരഗതം, ഗമ്ഭീരാനി വാ ഗതാനി ഗമനാനി ഏതസ്സ സന്തീതി ഗമ്ഭീരഗതം. യഥാനുപുബ്ബന്തി യഥാനുപുബ്ബേന. നിഖിലേനാതി നിരവസേസേന ദേസിതം, പഞ്ചഖിലരഹിതേന വാ ഭഗവതാ ദേസിതം. രൂപഗതംവാതി ഹത്ഥഗതം രൂപം വിയ ചക്ഖുനാ. ‘‘പടിവേധഞാണേന സമന്തപട്ഠാനം യോ പസ്സതി, സോ അത്ഥേവ, നോ നത്ഥീ’’തി അത്താനം സന്ധായ ഥേരോ വദതീതി.

ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ ആഗതേസു ഏകാധികേസു അട്ഠസു കിലേസസതേസു അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി അപനേത്വാ സേസാ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ച ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നഭാവേന ദിഗുണിതാനി ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സാനി ദസാധികാനി ഹോന്തി, അപ്പകം പന ഊനമധികം വാ ന ഗണനൂപഗം ഹോതീതി ‘‘ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സ’’ന്തി വുത്തം. ഇതരേസം അതീതാദിഭാവാമസനാ അഗ്ഗഹണം ഖേപനേ ദട്ഠബ്ബം.

മേചകപടാതി നീലനിഭാ പടാ. ചിത്തസമുട്ഠാനാ വണ്ണധാതൂതി ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനാ വണ്ണധാതൂതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. കസ്മാ? ന ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം ബഹി നിഗച്ഛതീതി, ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപപരമ്പരായ ആഗതത്താ പന ഏവം വുത്തം. അഥ വാ ചിത്തസമുട്ഠാനാ വണ്ണധാതൂതി ഏത്ഥ പച്ചയഉതുസദ്ദാനം ലോപം കത്വാ സോയേവ പുബ്ബേ വുത്തോ അത്ഥോ സുവണ്ണതാ സുസ്സരതാ വിയ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘സുസ്സരതാ’’തി ഉപാദിന്നകാധികാരേ ആഗതം, ന ച സദ്ദോ ഉപാദിന്നകോ അത്ഥി, തസ്മാ ഉപാദിന്നകരൂപഓട്ഠതാലുആദിനിസ്സയത്താ ഏവം വുത്തന്തി, ഏവമേത്ഥാപി ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാ വണ്ണധാതൂ’’തി വദതി.

കായസക്ഖിന്തി പച്ചക്ഖം. ദന്താവരണന്തി ഓട്ഠദ്വയം. മുഖാദാനന്തി മുഖവിവരം. സിലിട്ഠന്തി സംഗതം സുസണ്ഠിതം. സരേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാതി ‘‘ധമ്മോ ഏസോ വുച്ചതീ’’തി ധമ്മസ്സരവസേന നിമിത്തം ഗഹേത്വാ, ന കിലേസാനുബ്യഞ്ജനവസേന. ഏകപ്പഹാരേനാതി ഏത്ഥ പഹാരോതി ദിവസസ്സ തതിയോ ഭാഗോ വുച്ചതി. ഏവം സന്തേതി പുബ്ബേ വുത്തമഗ്ഗഹേത്വാ വാചനാമഗ്ഗസ്സ ഥേരപ്പഭവത്തവചനമേവ ഗഹേത്വാ തേന പുരിമവചനഞ്ച പടിക്ഖിപന്തോ ചോദേതി.

തേനേതമേതസ്സാതി വിനയസ്സ. അത്തത്ഥപരത്ഥാദിഭേദേതി യോ തം സുത്തം സജ്ഝായതി സുണാതി വാചേതി ചിന്തേതി ദേസേതി, സുത്തേന സങ്ഗഹിതോ സീലാദിഅത്ഥോ തസ്സപി ഹോതി, തേന പരസ്സ സാധേതബ്ബതോ പരസ്സപി ഹോതീതി തദുഭയം തം സുത്തം സൂചേതി ദീപേതി. തഥാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥേ ലോകിയലോകുത്തരത്ഥേതി ഏവമാദിഭേദേ അത്ഥേ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്ഥസദ്ദോ ചായം ഹിതപരിയായവചനം, ന ഭാസിതത്ഥവചനം. യദി സിയാ, സുത്തം അത്തനോപി ഭാസിതത്ഥം സൂചേതി പരസുത്തസ്സപീതി അയമത്ഥോ സിയാ, സുത്തേന ച യോ അത്ഥോ പകാസിതോ, സോ തസ്സേവ ഹോതീതി ന തേന പരത്ഥോ സൂചിതോ ഹോതി, തേന ച സൂചേതബ്ബസ്സ പരത്ഥസ്സ നിവത്തേതബ്ബസ്സ അഭാവാ അത്തഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബം, അത്തത്ഥപരത്ഥവിനിമുത്തസ്സ ഭാസിതത്ഥസ്സ അഭാവാ ആദിഗ്ഗഹണഞ്ച ന കത്തബ്ബം, തസ്മാ യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ സുത്തേ അസമ്ഭവതോ സുത്താധാരസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന അത്തത്ഥപരത്ഥാ വുത്താ.

അഥ വാ സുത്തം അനപേക്ഖിത്വാ യേ അത്തത്ഥാദയോപി അത്ഥപ്പഭേദാ വുത്താ നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൬൯; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫) ‘‘അത്തത്ഥോ പരത്ഥോ ഉഭയത്ഥോ ദിട്ഠധമ്മികോ അത്ഥോ സമ്പരായികോ അത്ഥോ ഉത്താനോ അത്ഥോ ഗമ്ഭീരോ അത്ഥോ ഗുള്ഹോ അത്ഥോ പടിച്ഛന്നോ അത്ഥോ നേയ്യോ അത്ഥോ നീതോ അത്ഥോ അനവജ്ജോ അത്ഥോ നിക്കിലേസോ അത്ഥോ വോദാനോ അത്ഥോ പരമത്ഥോ അത്ഥോ’’തി, തേ സുത്തം സൂചേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതീ’’തി അത്തത്ഥം, ‘‘അപ്പിച്ഛകഥഞ്ച പരേസം കത്താ ഹോതീ’’തി പരത്ഥം സൂചേതീതി. ഏവം ‘‘അത്തനാ ച പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തിആദിസുത്താനി (അ. നി. ൪.൯൯) യോജേതബ്ബാനി. വിനയാഭിധമ്മേഹി ച വിസേസേത്വാ സുത്തസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ, തസ്മാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസപ്പവത്തായ ദേസനായ അത്തഹിതപരഹിതാദീനി സാതിസയം പകാസിതാനി ഹോന്തി, ന ആണാധമ്മസഭാവവസപ്പവത്തായാതി ഇദമേവ ‘‘അത്ഥാനം സൂചനതോ സുത്ത’’ന്തി വുത്തം.

സുത്തേ ച ആണാധമ്മസഭാവാ വേനേയ്യജ്ഝാസയം അനുവത്തന്തി, ന വിനയാഭിധമ്മേസു വിയ വേനേയ്യജ്ഝാസയോ ആണാധമ്മസഭാവേ അനുവത്തതി, തസ്മാ വേനേയ്യാനം ഏകന്തഹിതപടിലാഭസംവത്തനികാ സുത്തന്തദേസനാ ഹോതീതി ‘‘സുവുത്താ ചേത്ഥ അത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. പസവതീതി ഫലതി. ‘‘സുത്താണാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം പകാസേതും ‘‘സുട്ഠു ച നേ തായതീ’’തി വുത്തം. അത്തത്ഥപരത്ഥാദിവിധാനേസു ച സുത്തസ്സ പമാണഭാവോ തേസഞ്ച സങ്ഗാഹകത്തം യോജേതബ്ബം, തദത്ഥപ്പകാസനേ പധാനത്താ സുത്തസ്സ ഇതരേഹി വിസേസനഞ്ച. ഏതന്തി ‘‘അത്ഥാനം സൂചനതോ’’തിആദികം അത്ഥവചനം. ഏതസ്സാതി സുത്തസ്സ.

അഭിക്കമന്തീതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ കമനസ്സ വുദ്ധിഭാവം അതിരേകത്തം ദീപേതി. അഭിക്കന്തേനാതി ച ഏത്ഥ കന്തിയാ അധികത്തം വിസേസഭാവന്തി യുത്തം കിരിയാവിസേസകത്താ ഉപസഗ്ഗസ്സ. അഭിഞ്ഞാതാ, അഭിരാജാ, അഭിവിനയേതി ഏത്ഥ ലക്ഖണപൂജിതപരിച്ഛിന്നേസു രത്തിആദീസു അഭി-സദ്ദോ വത്തതീതി കഥമേതം യുജ്ജേയ്യാതി? ലക്ഖണകരണഞാണപൂജനപരിച്ഛേദകിരിയാദീപനതോ താഹി ച കിരിയാഹി രത്തിരാജവിനയാനം യുത്തത്താ. ഭാവനാഫരണവുദ്ധീഹി വുദ്ധിമന്തോ. ആരമ്മണാദീഹീതി ആരമ്മണസമ്പയുത്തകമ്മദ്വാരപടിപദാദീഹി. അവിസിട്ഠന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠേസു വിനയസുത്തന്താഭിധമ്മേസു അവിസിട്ഠം സമാനം പിടകസദ്ദന്തി അത്ഥോ. യഥാവുത്തേനേവാതി ‘‘ഏവം ദുവിധത്ഥേനാ’’തിആദിനാ നയേന.

കഥേതബ്ബാനം അത്ഥാനം ദേസകായത്തേന ആണാദിവിധിനാ അതിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാ. സാസിതബ്ബപുഗ്ഗലഗതേന യഥാപരാധാദിനാ സാസിതബ്ബഭാവേന അനുസാസനം വിനയനം സാസനം. കഥേതബ്ബസ്സ സംവരാസംവരാദിനോ അത്ഥസ്സ കഥനം വചനപടിബദ്ധകരണം കഥാ. ഭേദ-സദ്ദോ വിസും വിസും യോജേതബ്ബോ ‘‘ദേസനാഭേദം സാസനഭേദം കഥാഭേദഞ്ച യഥാരഹം പരിദീപയേ’’തി. ഭേദന്തി നാനത്തം, നാനാകരണന്തി അത്ഥോ. സിക്ഖാ ച പഹാനാനി ച ഗമ്ഭീരഭാവോ ച സിക്ഖാപഹാനഗമ്ഭീരഭാവം, തഞ്ച പരിദീപയേ. യന്തി പരിയത്തിആദിം. യഥാതി ഉപാരമ്ഭാദിഹേതു പരിയാപുണനാദിപ്പകാരേഹി.

തീസുപി ചേതേസു ഏതേ ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധാതി ഏത്ഥ തന്തിഅത്ഥോ തന്തിദേസനാ തന്തിഅത്ഥപടിവേധോ ച തന്തിവിസയാ ഹോന്തീതി വിനയപിടകാദീനം അത്ഥദേസനാപടിവേധാധാരഭാവോ യുത്തോ, പിടകാനി പന തന്തിയോയേവാതി ധമ്മാധാരഭാവോ കഥം യുജ്ജേയ്യാതി? തന്തിസമുദായസ്സ അവയവതന്തിയാ ആധാരഭാവതോ, ധമ്മാദീനഞ്ച ദുക്ഖോഗാഹഭാവതോ തേഹി വിനയാദയോ ഗമ്ഭീരാതി വിനയാദീനഞ്ച ചതുബ്ബിധോ ഗമ്ഭീരഭാവോ വുത്തോ, തസ്മാ ‘‘ധമ്മാദയോ ഏവ ദുക്ഖോഗാഹത്താ ഗമ്ഭീരാ, ന വിനയാദയോ’’തി ന ചോദേതബ്ബമേതം. തത്ഥ പടിവേധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ധമ്മത്ഥാനം, ദേസനാഞാണസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദേസനായ ച ദുക്ഖോഗാഹഭാവോ വേദിതബ്ബോ. പടിവേധസ്സ പന ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ തബ്ബിസയഞാണുപ്പത്തിയാ ച ദുക്കരഭാവതോ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ.

ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാതി ഏതേന വചനത്ഥേന ധമ്മസ്സ ഹേതുഭാവോ കഥം ഞാതബ്ബോതി? ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏതസ്സ സമാസപദസ്സ അവയവപദത്ഥം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണ’’ന്തി വുത്തത്താ. ‘‘ധമ്മേ പടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏത്ഥ ഹി ‘‘ധമ്മേ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഹേതുമ്ഹീ’’തി വുത്തം, ‘‘പടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏതസ്സ ച അത്ഥം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഞാണ’’ന്തി, തസ്മാ ഹേതുധമ്മസദ്ദാ ഏകത്ഥാ ഞാണപടിസമ്ഭിദാസദ്ദാ ചാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തേന സാധിതോ ധമ്മസ്സ ഹേതുഭാവോ. അത്ഥസ്സ ഹേതുഫലഭാവോ ച ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാധമ്മന്തി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ ഹേതും ഹേതുഫലഞ്ച സബ്ബം ഗണ്ഹാതി. സഭാവവാചകോ ഹേസ, ന പരിയത്തിഹേതുഭാവവാചകോ, തസ്മാ യഥാധമ്മന്തി യോ യോ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദിധമ്മോ, തസ്മിം തസ്മിന്തി അത്ഥോ. ധമ്മാഭിലാപോതി അത്ഥബ്യഞ്ജനകോ അവിപരീതാഭിലാപോ. ഏതേന ‘‘തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൮-൭൨൦) ഏത്ഥ വുത്തധമ്മനിരുത്തിം ദസ്സേതി. അനുലോമാദിവസേന വാ കഥനന്തി ഏതേന തസ്സാ ധമ്മനിരുത്തിയാ അഭിലാപം കഥനം തസ്സ വചനസ്സ പവത്തനം ദസ്സേതി. അധിപ്പായോതി ഏതേന ‘‘ദേസനാതി പഞ്ഞത്തീ’’തി ഏതം വചനം ധമ്മനിരുത്താഭിലാപം സന്ധായ വുത്തം, ന തബ്ബിനിമുത്തം പഞ്ഞത്തിം സന്ധായാതി ദസ്സേതി.

സോ ച ലോകിയലോകുത്തരോതി ഏവം വുത്തം അഭിസമയം യേന പകാരേന അഭിസമേതി, യഞ്ച അഭിസമേതി, യോ ച തസ്സ സഭാവോ, തേഹി പാകടം കാതും ‘‘വിസയതോ അസമ്മോഹതോ ച അത്ഥാദിഅനുരൂപം ധമ്മാദീസു അവബോധോ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഹി വിസയതോ അത്ഥാദിഅനുരൂപം ധമ്മാദീസു അവബോധോ അവിജ്ജാദിധമ്മസങ്ഖാരാദിഅത്ഥതദുഭയപഞ്ഞാപനാരമ്മണോ ലോകിയോ അഭിസമയോ. അസമ്മോഹതോ അത്ഥാദിഅനുരൂപം ധമ്മാദീസു അവബോധോ നിബ്ബാനാരമ്മണോ മഗ്ഗസമ്പയുത്തോ യഥാവുത്തധമ്മത്ഥപഞ്ഞത്തീസു സമ്മോഹവിദ്ധംസനോ ലോകുത്തരോ അഭിസമയോതി. അഭിസമയതോ അഞ്ഞമ്പി പടിവേധത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തേസം തേസം വാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘പടിവേധനം പടിവേധോ’’തി ഇമിനാ ഹി വചനത്ഥേന അഭിസമയോ, പടിവിജ്ഝീയതീതി പടിവേധോതി ഇമിനാ തംതംരൂപാദിധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവോ ച പടിവേധോതി യുജ്ജതി.

യഥാവുത്തേഹി ധമ്മാദീഹി പിടകാനം ഗമ്ഭീരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഇദാനി യസ്മാ ഏതേസു പിടകേസൂ’’തിആദിമാഹ. യോ ചേത്ഥാതി ഏതേസു തംതംപിടകഗതേസു ധമ്മാദീസു യോ പടിവേധോ ഏതേസു ച പിടകേസു തേസം തേസം ധമ്മാനം യോ അവിപരീതസഭാവോതി യോജേതബ്ബോ. ദുക്ഖോഗാഹതാ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ ‘‘അവിപരീതസഭാവസങ്ഖാതോ പടിവേധോ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യതായ ഏവ ദുക്ഖോഗാഹോ’’തി.

യന്തി പരിയത്തിദുഗ്ഗഹണം സന്ധായ വുത്തം. അത്ഥന്തി ഭാസിതത്ഥം പയോജനത്ഥഞ്ച. ന ഉപപരിക്ഖന്തീതി ന വിചാരേന്തി. ന നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി നിജ്ഝാനപഞ്ഞം ന ഖമന്തി, നിജ്ഝായിത്വാ പഞ്ഞായ ദിസ്വാ രോചേത്വാ ന ഗഹേതബ്ബാ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇതീതി ഏവം ഏതായ പരിയത്തിയാ വാദപ്പമോക്ഖാനിസംസാ അത്തനോ ഉപരി പരേഹി ആരോപിതവാദസ്സ നിഗ്ഗഹസ്സ പമോക്ഖപ്പയോജനാ ഹുത്വാ ധമ്മം പരിയാപുണന്തി. വാദപ്പമോക്ഖോതി വാ നിന്ദാപമോക്ഖോ. യസ്സ ചത്ഥായാതി യസ്സ ച സീലാദിപരിപൂരണസ്സ അനുപാദാവിമോക്ഖസ്സ വാ അത്ഥായ. ധമ്മം പരിയാപുണന്തീതി ഞായേന പരിയാപുണന്തീതി അധിപ്പായോ. അസ്സാതി അസ്സ ധമ്മസ്സ. നാനുഭോന്തീതി ന വിന്ദന്തി. തേസം തേ ധമ്മാ ദുഗ്ഗഹിതത്താ ഉപാരമ്ഭമാനദപ്പമക്ഖപലാസാദിഹേതുഭാവേന ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി. ഭണ്ഡാഗാരേ നിയുത്തോ ഭണ്ഡാഗാരികോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ വിയാതി ഭണ്ഡാഗാരികോ, ധമ്മരതനാനുപാലകോ. അഞ്ഞം അത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികസ്സേവ സതോ പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി.

താസംയേവാതി അവധാരണം പാപുണിതബ്ബാനം ഛളഭിഞ്ഞാചതുപടിസമ്ഭിദാനം വിനയേ പഭേദവചനാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. വേരഞ്ജകണ്ഡേ ഹി തിസ്സോ വിജ്ജാവ വിഭത്താതി. ദുതിയേ താസംയേവാതി അവധാരണം ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ അപേക്ഖിത്വാ കതം, ന തിസ്സോ വിജ്ജാ. താ ഹി ഛസു അഭിഞ്ഞാസു അന്തോഗധാതി സുത്തേ വിഭത്തായേവാതി. ഞത്വാ സങ്ഗയ്ഹമാനന്തി യോജനാ. തേസന്തി തേസം പിടകാനം. സബ്ബമ്പീതി സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം.

അത്ഥാനുലോമനാമതോ അനുലോമികോ. അനുലോമികത്തംയേവ വിഭാവേതും ‘‘കസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകനികായമ്പീതി ഏകസമൂഹമ്പി. പോണികാ ച ചിക്ഖല്ലികാ ച ഖത്തിയാ, തേസം നിവാസോ പോണികനികായോ ചിക്ഖല്ലികനികായോ ച. ഏവം ധമ്മക്ഖന്ധതോ ചതുരാസീതി ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനീതി ബുദ്ധവചനപിടകാദീനി നിട്ഠാപേത്വാ അനേകച്ഛരിയപാതുഭാവപടിമണ്ഡിതായ സങ്ഗീതിയാ പഠമബുദ്ധവചനാദികോ സബ്ബോ വുത്തപ്പഭേദോ അഞ്ഞോപി ഉദ്ദാനസങ്ഗഹാദിഭേദോ സങ്ഗീതിയാ ഞായതീതി ഏതസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏവമേതം സബ്ബമ്പീ’’തിആദി ആരദ്ധം. അയം അഭിധമ്മോ പിടകതോ അഭിധമ്മപിടകന്തിആദിനാ പിടകാദിഭാവദസ്സനേനേവ മജ്ഝിമബുദ്ധവചനഭാവോ തഥാഗതസ്സ ച ആദിതോ ആഭിധമ്മികഭാവോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ സിയാ ‘‘യദി തഥാഗതഭാസിതഭാവോ അഭിധമ്മസ്സ സിദ്ധോ സിയാ, മജ്ഝിമബുദ്ധവചനഭാവോ ച സിദ്ധോ ഭവേയ്യ, സോ ഏവ ച ന സിദ്ധോ’’തി തസ്സ വിനയാദീഹി ബുദ്ധഭാസിതഭാവം സാധേതും വത്ഥും ദസ്സേന്തോ ‘‘തം ധാരയന്തേസു ഭിക്ഖൂസൂ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബസാമയികപരിസായാതി സബ്ബനികായികപരിസായ പഞ്ചപി നികായേ പരിയാപുണന്തിയാ. ന ഉഗ്ഗഹിതന്തി സകലസ്സ വിനയപിടകസ്സ അനുഗ്ഗഹിതത്താ ആഹ. വിനയമത്തം ഉഗ്ഗഹിതന്തി വിഭങ്ഗദ്വയസ്സ ഉഗ്ഗഹിതത്താ ആഹ. വിനയം അവിവണ്ണേതുകാമതായ ‘‘അഭിധമ്മം പരിയാപുണസ്സൂ’’തി ഭണന്തസ്സ അനാപത്തിം, അഭിധമ്മേ അനോകാസകതം ഭിക്ഖും പഞ്ഹം പുച്ഛന്തിയാ പാചിത്തിയഞ്ച വദന്തേന ഭഗവതാ അഭിധമ്മസ്സ ബുദ്ധഭാസിതഭാവോ ദീപിതോ ബുദ്ധഭാസിതേഹി സുത്താദീഹിസഹ വചനതോ, ബാഹിരകഭാസിതേസു ച ഈദിസസ്സ വചനസ്സ അഭാവാ.

ഇതോപി ബലവതരം ആഭിധമ്മികസ്സ സാധുകാരദാനേന വിചികിച്ഛാവിച്ഛേദസ്സ കതത്താ. കമ്മതോ അഞ്ഞം കമ്മം കമ്മന്തരം, തം കാമാവചരാദിം രൂപാവചരാദിഭാവേന, കണ്ഹവിപാകാദിം സുക്കവിപാകാദിഭാവേന കഥേന്തോ ആലോളേതി.

ജിനചക്കേതി ജിനസാസനേ. വിസംവാദേതീതി വിപ്പലമ്ഭേതി. ഭേദകരവത്ഥൂസു ഏകസ്മിന്തി ‘‘ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേതീ’’തി ഏകസ്മിം സന്ദിസ്സതി. ഉത്തരിപി ഏവം വത്തബ്ബോ…പേ… ന അഞ്ഞേസം വിസയോ…പേ… നിദാനകിച്ചം നാമ നത്ഥീതി അപാകടാനം കാലദേസദേസകപരിസാനം പാകടഭാവകരണത്ഥം തദുപദേസസഹിതേന നിദാനേന ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞേസം അവിസയത്താ ദേസകോ പാകടോ, ഓക്കന്തികാലാദീനം പാകടത്താ കാലോ ച, ദേവലോകേ ദേസിതഭാവസ്സ പാകടത്താ ദേസപരിസാ ച പാകടാതി കിം നിദാനകിച്ചം സിയാതി.

യത്ഥ ഖന്ധാദയോ നിപ്പദേസേന വിഭത്താ, സോ അഭിധമ്മോ നാമ, തസ്മാ തസ്സ നിദാനേന ഖന്ധാദീനം നിപ്പദേസതോപി പടിവിദ്ധട്ഠാനേന ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായേന ഥേരോ ‘‘മഹാബോധിനിദാനോ അഭിധമ്മോ’’തി ദസ്സേതി. ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൨) നയേന പച്ചയാദീഹി വേദനം ഉപപരിക്ഖന്തോ ഖന്ധാദിപദേസാനം വേദനാക്ഖന്ധാദീനം വസേന വിഹാസി. ധമ്മേതി കുസലാദിഅരണന്തേ.

ധമ്മം പരിവത്തേന്തോതി സാട്ഠകഥം പാളിം പരിവത്തേന്തോ ഏതം പരവാദീചോദനം പത്വാ ‘‘അയം പരവാദീ’’തിആദിമാഹ. അമ്ഹാദിസേസു നിദാനം ജാനന്തേസു പടിസരണേസു വിജ്ജമാനേസു അപ്പടിസരണോ അരഞ്ഞേ കന്ദന്തോ വിയ നിദാനസബ്ഭാവേ സക്ഖിഭൂതേസുപി അമ്ഹേസു വിജ്ജമാനേസു അസക്ഖികം അഡ്ഡം കരോന്തോ വിയ ഹോതി, നിദാനസ്സ അത്ഥിഭാവമ്പി ന ജാനാതി, നനു ഏതം നിദാനന്തി കഥേന്തോ ഏവമാഹ. ഏകമേവാതി ദേസനാനിദാനമേവ അജ്ഝാസയാനുരൂപേന ദേസിതത്താ. ദ്വേ നിദാനാനീതി അധിഗന്തബ്ബദേസേതബ്ബധമ്മാനുരൂപേന ദേസിതത്താ. അഭിധമ്മാധിഗമസ്സ മൂലം അധിഗമം നിദേതീതി അധിഗമനിദാനം. ബോധിഅഭിനീഹാരസദ്ധായാതി യായ സദ്ധായ ദീപങ്കരദസബലസ്സ സന്തികേ ബോധിയാ ചിത്തം അഭിനീഹരി പണിധാനം അകാസി.

സുമേധകഥാവണ്ണനാ

ചതുരോ ച അസങ്ഖിയേതി (ബു. വം. അട്ഠ. ൨.൧-൨) ഉദ്ധം ആരോഹനവസേന അതിക്കമിത്വാ അമരം നാമ നഗരം അഹോസീതി വചനസേസയോജനാ കാതബ്ബാ. ദസഹീതി ഹത്ഥിഅസ്സരഥഭേരീസങ്ഖമുദിങ്ഗവീണാഗീതസമ്മതാളേഹി ‘‘അസ്നാഥ പിവഥ ഖാദഥാ’’തി ദസമേന സദ്ദേന. തേ പന ഏകദേസേന ദസ്സേതും ‘‘ഹത്ഥിസദ്ദ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഹത്ഥിസദ്ദന്തി കരണത്ഥേ ഉപയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭേരീസങ്ഖരഥാനഞ്ച സദ്ദേഹി അവിവിത്തന്തി വാ ഘോസിതന്തി വാ യോജേതബ്ബം. ഹത്ഥിസദ്ദന്തി വാ ഹത്ഥിസദ്ദവന്തം നഗരം. ഖാദഥ പിവഥ ചേവാതി ഇതി-സദ്ദോ ഞാതത്ഥത്താ അപ്പയുത്തോ ദട്ഠബ്ബോ.

സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നം ഉയ്യാനപോക്ഖരണീആദിസമ്പന്നത്താ. ലക്ഖണേതി ഇത്ഥിലക്ഖണേ പുരിസലക്ഖണേ ച. ഇതിഹാസേതി പോരാണേ. സധമ്മേതി അത്തനോ തേവിജ്ജധമ്മേ ച യഞ്ഞവിധിആദികേ ച. പാരമിന്തി പാരഞാണം പാരാധിഗമം ഗതോ. ചിന്തേസഹന്തി ചിന്തേസിം അഹം സുമേധഭൂതോതി സത്ഥാ വദതി. അത്ഥി ഹേഹിതീതി സോ വിജ്ജമാനോ ഭവിസ്സതി. ന ഹേതുയേതി അഭവിതും. ഏവമേവാതി ഏവമേവം. ന ഗവേസതീതി ന ഗന്തും ഏസതി ന ഇച്ഛതി നാനുഗച്ഛതി വാ. ധോവേതി ധോവന്തേ. സേരീതി സായത്തികോ. സയംവസീതി സവസോ. മഹാചോരസമോ വിയാതി കായസാരാഗവസേന ദുച്ചരിതാനേസനേഹി കുസലഭണ്ഡച്ഛേദനാ. നാഥാതി നാഥവന്തോ. പഞ്ചദോസവിവജ്ജിതന്തി ഏവമാദികസ്സ അത്ഥോ കേസുചി അട്ഠകഥാപോത്ഥകേസു ലിഖിതോതി കത്വാ ന വക്ഖാമ.

സാസനേതി ഏത്ഥ താപസസാസനം ഝാനാഭിഞ്ഞാ ച. വസീഭൂതസ്സ സതോ. മയി ഏവംഭൂതേ ദീപങ്കരോ ജിനോ ഉപ്പജ്ജി. സോധേതി ജനോ. അഞ്ജസം വടുമായനന്തി പരിയായവചനേഹി മഗ്ഗമേവ വദതി. മാ നം അക്കമിത്ഥാതി ഏത്ഥ നന്തി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. ഘാതിയാമഹന്തി ഏത്ഥ ച അ-ഇതി ച ഹം-ഇതി ച നിപാതാ, അഹം-ഇതി വാ ഏകോ നിപാതോ സാനുനാസികോ കതോ. ആഹുതീനന്തി ദക്ഖിണാഹുതീനം. മന്തി മമ, മം വാ അബ്ര്വി.

കപ്പേ അതിക്കമിത്വാ വുത്തേപി ബോധിമ്ഹി മാതാദിസംകിത്തനേ സങ്ഗണ്ഹിതും ‘‘ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ’’തിആദിമാഹ. സുഖേനാതി ഉത്തമേന സുഖേന. അസമോതി താപസേഹി അസമോ. അഭിഞ്ഞാസുഖതോപി വിസിട്ഠം ഈദിസം ബുദ്ധത്തബ്യാകരണജം സുഖം അലഭിം. യാതി യാനി നിമിത്താനി. ആഭുജതീതി ആവത്തതി. അഭിരവന്തീതി സദ്ദം കരോന്തി. ഛുദ്ധാതി നിക്ഖന്താ. നുദ്ധംസതീതി ന ഉദ്ധം ഗച്ഛതി. ഉഭയന്തി ഉഭയവചനം. ധുവസസ്സതന്തി ഏകന്തസസ്സതം, അവിപരീതമേവാതി അത്ഥോ. ആപന്നസത്താനന്തി ഗബ്ഭിനീനം. യാവതാദസ ദിസാ, തത്ഥ. ധമ്മധാതുയാതി ധമ്മധാതുയം, സബ്ബേസു ധമ്മേസു വിചിനാമീതി അത്ഥോ.

യസ്സ സമ്പുണ്ണോ, തം വമതേവ ഉദകം നിസ്സേസം. ഏതേതി ഏകിസ്സാപി ദാനപാരമിതായ അനേകപ്പകാരതായ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. പടിലഗ്ഗിതം രക്ഖതീതി വചനസേസോ, ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഉപയോഗോ. ചതൂസു ഭൂമീസൂതി പാതിമോക്ഖാദീസു സംവരഭൂമീസു. അദ്വേജ്ഝമാനസോതി കദാചി ഖമനം കദാചി അക്ഖമനം, കസ്സചി ഖമനം കസ്സചി അക്ഖമനന്തി ഏവം ദ്വേധാഭാവം അനാപന്നമാനസോ ഹുത്വാ. സച്ചസ്സ വീഥി നാമ ദിട്ഠാദി ച അദിട്ഠാദി ച യഥാഭൂതംവ വത്ഥു. അധിട്ഠാനന്തി കുസലസമാദാനാധിട്ഠാനം, സമാദിന്നേസു കുസലേസു അചലതാ അധിട്ഠാനം നാമ. പഥവിയാ ഉപേക്ഖനം നാമ വികാരാനാപത്തി. അഞ്ഞത്രാതി അഞ്ഞം. സഭാവരസലക്ഖണേതി ഏത്ഥ ഭാവോതി അവിപരീതതാ വിജ്ജമാനതാ, സഹ ഭാവേന സഭാവോ, അവിപരീതോ അത്തനോ ബോധിപരിപാചനകിച്ചസങ്ഖാതോ രസോ, അനവജ്ജവത്ഥുപരിച്ചാഗാദിസങ്ഖാതം ലക്ഖണഞ്ച സഭാവരസലക്ഖണം, തതോ സമ്മസതോ. ധമ്മതേജേനാതി ഞാണതേജേന. ചലതാതി ചലതായ കമ്പനതായ. സേസീതി സയി. മാ ഭാഥാതി മാ ഭായിത്ഥ. സബ്ബീതിയോതി സബ്ബാ ഈതിയോ ഉപദ്ദവാ തം വിവജ്ജന്തു.

സുമേധകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പവച്ഛതീതി ദേതി. യോഗേനാതി ഉപായേന. സമിംസൂതി സന്നിപതിംസു. അപ്പത്തമാനസാതി അപ്പത്തഅരഹത്താ ഭിക്ഖൂ ഗരഹിതാ ഭവന്തി. രിത്താതി സുഞ്ഞാ അന്തരഹിതാ. സാലകല്യാണീ നാമ ഏകോ രുക്ഖോ. ബുദ്ധചക്കവത്തികാലേയേവ കിര ഏകാഹേനേവ ഉപ്പജ്ജതി.

ലിങ്ഗസമ്പത്തീതി പുരിസലിങ്ഗതാ. ഹേതൂതി തിഹേതുകപടിസന്ധിതാ. ഗുണസമ്പത്തീതി അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിലാഭിതാ. അധികാരോതി ബുദ്ധാനം സക്കാരകരണം. ഛന്ദതാതി ബുദ്ധത്തപ്പത്തിയം ഛന്ദസമായോഗോ. സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നാതി അട്ഠങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ കതപണിധാനാ. പക്ഖികാതി പീഠസപ്പികാ. പണ്ഡകാതി ഉഭയലിങ്ഗരഹിതാ. ബോധിസത്താ ച ബ്രഹ്മലോകൂപപത്തിപഠമകപ്പികേസു കാലേസു ഉഭയലിങ്ഗരഹിതാ ഹോന്തി, ന പന പണ്ഡകപരിയാപന്നാതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘പരിയാപന്നാ ന ഭവന്തീ’’തി വുത്തം, യഥാവുത്തേസു വാ ദോസേസു സബ്ബേസു പരിയാപന്നാ ന ഭവന്തി, ബോധിസത്തേസു വാ പരിയാപന്നാ തദന്തോഗധാ, പരിച്ഛിന്നസംസാരത്താ വാ പരിയാപന്നാ ബോധിസത്താ ഉഭതോബ്യഞ്ജനപണ്ഡകാ ന ഭവന്തീതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥ സുദ്ധഗോചരാ യസ്മാ, തസ്മാ മിച്ഛാദിട്ഠിം ന സേവന്തി. മിച്ഛാദിട്ഠിന്തി നത്ഥികാഹേതുകാകിരിയദിട്ഠിം. ഭവാഭവേതി ഖുദ്ദകേ ചേവ മഹന്തേ ച ഭവേ. ഭോജപുത്തേതി ലുദ്ദകേ. ലഗനന്തി സങ്ഗോ. അഞ്ഞഥാതി ലീനതാ. ഗാമണ്ഡലാതി ഗാമദാരകാ. രൂപന്തി വിപ്പകാരം. അയം താവ നിദാനകഥാ യായ അഭിധമ്മസ്സ ബുദ്ധഭാസിതതാസിദ്ധീതി അത്ഥയോജനാ കാതബ്ബാ.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡം

തികമാതികാപദവണ്ണനാ

ഇദാനി പടിഞ്ഞാതകഥം കാതും ‘‘ഇദാനി ഇതി മേ…പേ… കഥനോകാസോ സമ്പത്തോ’’തിആദിമാഹ. ഇതോ പട്ഠായാതി കുസലധമ്മപദതോ പട്ഠായ.

൧. സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോതി തീസുപി പദേസു വേദനാസദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്താ തേന ലദ്ധനാമോ സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോ ഹോതി. നനു സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാതി ചത്താരി പദാനി, ഏവം സേസേസുപീതി ദ്വാദസേതാനി പദാനി, ന തീണീതി വേദനാസദ്ദസ്സ പദത്തയാവയവത്തം സന്ധായ ‘‘സബ്ബപദേഹീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ന യുത്തം. ‘‘വേദനായാ’’തി ഹി വിസും പദം ന കസ്സചി പദസ്സ അവയവോ ഹോതി, നാപി സുഖാദിപദഭാവം ഭജതീതി തേന ലദ്ധനാമോ കഥം സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോ സിയാതി? അധിപ്പേതപ്പകാരത്ഥഗമകസ്സ പദസമുദായസ്സ പദത്താ. പജ്ജതി അവബുജ്ഝീയതി ഏതേനാതി ഹി പദം, ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ’’തി ഏതേന ച പദസമുദായേന യഥാധിപ്പേതോ അത്ഥോ സമത്തോ വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ സോ പദസമുദായോ ‘‘പദ’’ന്തി വുച്ചതി. ഏവം ഇതരേപി വേദിതബ്ബാ. തസ്മാ തേസം തിണ്ണം സമുദായാനം അവയവേന ലദ്ധനാമോ സബ്ബപദേഹി ലദ്ധനാമോതി യുത്തോ.

ഗന്ഥതോ ച അത്ഥതോ ചാതി ഏത്ഥ ഹേതുപദസഹേതുകപദാദീഹി സമ്ബന്ധത്താ ഗന്ഥതോ ച ഹേതുഅത്ഥസഹേതുകത്ഥാദീഹി സമ്ബന്ധത്താ അത്ഥതോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. സഹേതുകഹേതുസമ്പയുത്തദുകാ ഹി ഹേതുദുകേ ഹേതൂഹി സമ്ബന്ധത്താ ഹേതുദുകസമ്ബന്ധാ, ഹേതുസഹേതുകദുകോ ഹേതുദുകസഹേതുകദുകസമ്ബന്ധോ ഉഭയേകപദവസേന. തഥാ ഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ ഹേതുദുകഹേതുസമ്പയുത്തദുകസമ്ബന്ധോ, നഹേതുസഹേതുകദുകോ ഏകദ്വിപദവസേന ഹേതുദുകസഹേതുകദുകസമ്ബന്ധോതി. കണ്ണികാ വിയാതി പുപ്ഫമയകണ്ണികാ വിയ. ഘടാ വിയാതി പുപ്ഫഹത്ഥകാദീസു പുപ്ഫാദീനം സമൂഹോ വിയ. കണ്ണികാഘടാദീസു ഹി പുപ്ഫാദീനി വണ്ടാദീഹി അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാനി ഹോന്തീതി തഥാസമ്ബന്ധതാ ഏതേസം ദുകാനം വുത്താ. ദുകസാമഞ്ഞതോതി അഞ്ഞേഹി ഹേതുദുകാദീഹി ദുകവസേന സമാനഭാവാ. അഞ്ഞേഹീതി സാരമ്മണദുകാദീഹി. അസങ്ഗഹിതോ പദേസോ യേസം അത്ഥി, തേ സപ്പദേസാ. യേസം പന നത്ഥി, തേ നിപ്പദേസാ.

‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസല’’ന്തി ഏവം പുച്ഛിതമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ പുച്ഛിതും ‘‘കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തി വുത്തം, തസ്മാ കുസലസദ്ദോ അനാമയത്ഥോ ഹോതി. ബാഹിതികസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൬൧) ഭഗവതോ കായസമാചാരാദയോ വണ്ണേന്തേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന ‘‘യോ ഖോ, മഹാരാജ, കായസമാചാരോ അനവജ്ജോ’’തി കുസലോ കായസമാചാരോ വുത്തോ. ന ഹി ഭഗവതോ സുഖവിപാകം കമ്മം അത്ഥീതി സബ്ബസാവജ്ജരഹിതാ കായസമാചാരാദയോ കുസലാതി വുത്താ. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ച ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ‘‘കുസലാ’’തി വുത്താ. തേ ച വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ ന ഏകന്തേന സുഖവിപാകായേവാതി അനവജ്ജത്ഥോ കുസലസദ്ദോ. അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനന്തി കുസലസദ്ദയോഗേന ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം, അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം വാ നാമകിരിയാപയോജനാദീസൂതി അത്ഥോ. നച്ചഗീതസ്സാതി ച സാമിവചനം ഭുമ്മത്ഥേ, നച്ചഗീതസ്സ വിസേസേസൂതി വാ യോജേതബ്ബം. കുസലാനം ധമ്മാനം സമാദാനഹേതു ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി പുഞ്ഞവിപാകനിബ്ബത്തകകമ്മം ‘‘കുസല’’ന്തി വുത്തം. ധമ്മാ ഹോന്തീതി സുഞ്ഞധമ്മത്താ സഭാവമത്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീതി ഏത്ഥാപി സുഞ്ഞതത്ഥോ ധമ്മസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

സലയന്തി…പേ… വിദ്ധംസേന്തീതി ഏത്ഥ പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ പച്ഛിമം പച്ഛിമം അത്ഥവചനം. അഥ വാ സലനസ്സ അത്ഥദീപനാനി ചലനാദീനി തീണി തദങ്ഗപ്പഹാനാദീഹി യോജേതബ്ബാനി. അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ സയമാനാ അകുസലാ ധമ്മാ രാഗാദിഅസുചിസമ്പയോഗതോ നാനാവിധദുക്ഖഹേതുതോ ച കുച്ഛിതേന ആകാരേന സയന്തി. ഞാണവിപ്പയുത്താനമ്പി ഞാണം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ കുസേന ഞാണേന പവത്തേതബ്ബാതി കുസലാ. ഉപ്പന്നംസാനുപ്പന്നംസഭാഗേസു സങ്ഗഹിതത്താ ഉഭയഭാഗഗതം സംകിലേസപക്ഖം പഹാനാനുപ്പാദനേഹി ലുനന്തി സമ്മപ്പധാനദ്വയം വിയ.

സത്താദിഗാഹകാനം ചിത്താനം ഗോചരാ സത്താദയോ വിയ പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിയമാനാ ന നിസ്സഭാവാ, കിന്തു അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധമ്മാ. ന ച ധാരിയമാനസഭാവാ അഞ്ഞോ ധമ്മോ നാമ അത്ഥി. ന ഹി രുപ്പനാദീഹി അഞ്ഞേ രൂപാദയോ, കക്ഖളാദീഹി ച അഞ്ഞേ പഥവീആദയോ ധമ്മാ വിജ്ജന്തീതി. അഞ്ഞഥാ പന അവബോധേതും ന സക്കാതി നാമവസേന വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതേ സഭാവധമ്മേ അഞ്ഞേ വിയ കത്വാ ‘‘അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീ’’തി വുത്തം. സപ്പച്ചയധമ്മേസു വിസേസം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധാരീയന്തി വാ പച്ചയേഹീ’’തി ആഹ. ധാരീയന്തീതി ഉപധാരീയന്തി, ലക്ഖീയന്തീതി അത്ഥോ.

അകുസലാതി കുസലപടിസേധനമത്തം കുസലാഭാവമത്തവചനം തദഞ്ഞമത്തവചനം വാ ഏതം ന ഹോതി, കിന്തു തപ്പടിപക്ഖവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘മിത്തപടിപക്ഖാ അമിത്താ വിയാ’’തിആദി വുത്തം. തപ്പടിപക്ഖവചനതാ ച അബ്യാകതതതിയരാസിവചനേന വിഞ്ഞായതി. യദി ഹി കുസലാഭാവമത്തവചനം അകുസലസദ്ദോ, തേന ന കോചി ധമ്മോ വുത്തോതി അബ്യാകതവചനേനേവ ച തതിയോ രാസി വുത്തോ ന സിയാ, കുസലാ ചേവ ധമ്മാ അബ്യാകതാ ചാതി ദുകോവായം ആപജ്ജതി, ന തികോ, ഏവഞ്ച സതി അകുസലവചനേന ന കോചി അത്ഥോ. അഥ സിയാ, ‘‘അനബ്യാകതാ’’തി ച വത്തബ്ബം സിയാ കുസലാനം വിയ അബ്യാകതാനഞ്ച അഭാവമത്തസമ്ഭവാ, തസ്മാ അഭാവമത്തവചനേ അബ്യാകതഭാവമത്തം വിയ കുസലാഭാവമത്തം അകുസലം ന കോചി രാസീതി ‘‘അബ്യാകതാ’’തി തതിയോ രാസി ന സിയാ. തതിയരാസിഭാവേന ച അബ്യാകതാ വുത്താതി അകുസലോ ച ഏകോ രാസീതി വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ നാഭാവവചനതാ, സഭാവധാരണാദിഅത്ഥേന ധമ്മസദ്ദേന സമാനാധികരണഭാവതോ ച അകുസലസദ്ദസ്സ കുസലാഭാവമത്തവചനതാ ന ഹോതി, നാപി തദഞ്ഞമത്തവചനതാ തതിയരാസിവചനതോ ഏവ. യദി ഹി കുസലേഹി അഞ്ഞേ അകുസലാ ചേതസികേഹി അഞ്ഞേ അചേതസികാ വിയ, കുസലാകുസലവചനേഹി സബ്ബേസം ധമ്മാനം സങ്ഗഹിതത്താ അസങ്ഗഹിതസ്സ തതിയരാസിസ്സ അഭാവാ ചേതസികദുകോ വിയ അയഞ്ച ദുകോ വത്തബ്ബോ സിയാ ‘‘കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തി, ന ‘‘അബ്യാകതാ’’തി തതിയോ രാസി വത്തബ്ബോ, വുത്തോ ച സോ, തസ്മാ ന തദഞ്ഞമത്തവചനം അകുസലസദ്ദോ, പാരിസേസേന തപ്പടിപക്ഖേസു അ-കാരസ്സ പയോഗദസ്സനതോ ലോകേ ‘‘അമിത്താ’’തി സാസനേ ‘‘അലോഭോ’’തി ഇധാപി തപ്പടിപക്ഖവചനതാ അകുസലസദ്ദസ്സ സിദ്ധാ, തത്ഥ നിരുള്ഹത്താ ച ന ഇതരവചനതാ, തപ്പടിപക്ഖഭാവോ ച വിരുദ്ധസഭാവത്താ തപ്പഹേയ്യഭാവതോ ച വേദിതബ്ബോ, ന കുസലവിനാസനതോ. ന ഹി കുസലാ അകുസലേഹി പഹാതബ്ബാ, മഹാബലവതായ പന കുസലായേവ പയോഗനിപ്ഫാദിതാ സദാനുസയിതേ അകുസലേ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവസേന പജഹന്തീതി.

ന ബ്യാകതാതി അകഥിതാ. കഥം പനേതേ അകഥിതാ ഹോന്തി, നനു ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ’’തിആദീഹി തികദുകപദേഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവചനേഹി ഫസ്സാദിവചനേഹി ച കഥിതാതി? നോ ന കഥിതാ, താനി പന വചനാനി ഇധ അനധിപ്പേതാനി അവുത്തത്താ അനനുവത്തനതോ. ന ഹി ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘അബ്യാകതാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ന താനി ഇധ അനുവത്തന്തീതി തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതതാ ന ഹോതി, കുസലാകുസലവചനാനി പന ഇധ വുത്തത്താ അനുവത്തന്തീതി തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതതാ ഞായതീതി ‘‘കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. ന ബ്യാകതാതി വാ അവിപാകാ, അബ്യാകതവചനേനേവ ച അവിപാകത്ഥാ ഞായന്തി. ന ഹി ഭഗവതോ വചനം ഞാപകസാധനീയം, ആസയാനുസയചരിയാദികുസലേന ഭഗവതാ യേസം അവബോധനത്ഥം ധമ്മാ വുത്താ തേസം വചനാനന്തരം തദത്ഥപടിവേധതോ, പച്ഛിമേഹി പന യഥാ തേസം അവബോധനത്ഥം ഭഗവതാ തം തം വചനം വുത്തം, യഥാ ച തേഹി തദത്ഥോ പടിവിദ്ധോ, തം സബ്ബം ആചരിയേ പയിരുപാസിത്വാ സുത്വാ വേദിതബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ കാരണം അവത്വാ ‘‘കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. യോ ച വദേയ്യ ‘‘അകുസലവിപാകഭാവേന അകഥിതത്താ, കുസലാ അബ്യാകതാതി ആപജ്ജന്തി, കുസലവിപാകഭാവേന അകഥിതത്താ അകുസലാപീ’’തി, സോപി ‘‘അഞ്ഞാപകസാധനീയവചനോ ഭഗവാ’’തി നിവാരേതബ്ബോ അനുവത്തമാനവചനവചനീയഭാവേന അകഥിതസ്സ ച അബ്യാകതഭാവതോ. ന ഹി അവിപാകവചനം വുത്തം കുസലവചനഞ്ച അവുത്തം, യതോ അവിപാകവചനസ്സ അധികതഭാവോ കുസലസ്സ ച തബ്ബചനീയഭാവേന അകഥിതഭാവോ സിയാ, തസ്മാ ന കുസലാനം അബ്യാകതതാ, ഏവം അകുസലാനഞ്ച അനബ്യാകതഭാവേ യോജനാ കാതബ്ബാ.

അഥ വാ വി-സദ്ദോ വിരോധവചനോ, ആ-സദ്ദോ അഭിമുഖഭാവപ്പകാസനോ, തസ്മാ അത്തനോ പച്ചയേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധാഭിമുഖാ കതാ, ലക്ഖണവിരോധതോ വിനാസകവിനാസിതബ്ബതോ ചാതി ബ്യാകതാ, കുസലാകുസലാ. ന ബ്യാകതാതി അബ്യാകതാ. തേ ഹി ലക്ഖണതോ കുസലാകുസലാ വിയ വിരുദ്ധാ ന ഹോന്തി. ന ഹി അവിപാകതാ ദുക്ഖവിപാകതാ വിയ സുഖവിപാകതായ സുഖവിപാകതാ വിയ ച ദുക്ഖവിപാകതായ സുഖദുക്ഖവിപാകതാഹി വിരുജ്ഝതീതി നാപി തേ കിഞ്ചി പജഹന്തി, ന ച തേ കേനചി പഹാതബ്ബാതി അയമേത്ഥ അത്തനോമതി.

അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാതി ഏത്ഥ നത്ഥി ഏതേസം അവജ്ജന്തി അനവജ്ജാ, ഗരഹിതബ്ബഭാവരഹിതാ നിദ്ദോസാതി അത്ഥോ. തേന നേസം അഗരഹിതബ്ബഭാവം ദസ്സേതി, ന ഗാരയ്ഹവിരഹമത്തം. അഞ്ഞേപി അത്ഥി നിദ്ദോസാ അബ്യാകതാതി അനവജ്ജവചനമത്തേന തേസമ്പി കുസലതാപത്തിദോസം ദിസ്വാ തം പരിഹരിതും സുഖവിപാകവചനം ആഹ. അവജ്ജപടിപക്ഖാ വാ ഇധ അനവജ്ജാതി വുത്താ, ന ബാഹിതികസുത്തേ (മ. നി. ൨.൩൬൧) വിയ പടിപ്പസ്സദ്ധാവജ്ജാ വിരഹിതാവജ്ജമത്താ വാ, തസ്മാ അനവജ്ജവചനേന അവജ്ജവിനാസനഭാവോ ദസ്സിതോ. അബ്യാകതേഹി പന വിസിട്ഠം കുസലാകുസലാനം സാധാരണം സവിപാകതാലക്ഖണന്തി തസ്മിം ലക്ഖണേ വിസേസദസ്സനത്തം സുഖവിപാകവചനം അവോച. സിദ്ധോ ഹി പുരിമേനേവ അകുസലാബ്യാകതേഹി കുസലാനം വിസേസോതി. സുഖോ വിപാകോ ഏതേസന്തി സുഖവിപാകാ. തേന കുസലാകുസലാനം സാമഞ്ഞേ വിപാകധമ്മഭാവേ സുഖവിപാകവിപച്ചനസഭാവം ദസ്സേതി, ന തേസം സുഖവിപാകസബ്ഭാവമേവ. അനവജ്ജാ ച തേ സുഖവിപാകാ ചാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകാ. കുസലാ ലക്ഖീയന്തി ഏതേനാതി ലക്ഖണം, അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണം ഏതേസന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ. നനു തേ ഏവ കുസലാ അനവജ്ജസുഖവിപാകാ, കഥം തേ സയമേവ അത്തനോ ലക്ഖണം ഹോന്തീതി? വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതസദ്ദത്ഥഭാവേന ലക്ഖണലക്ഖിതബ്ബഭാവയുത്തിതോ. കുസലസദ്ദത്ഥവസേന ഹി അവിഞ്ഞാതാ കുസലാ ലക്ഖിതബ്ബാ ഹോന്തി, അനവജ്ജസുഖവിപാകസദ്ദത്ഥഭാവേന വിഞ്ഞാതാ ലക്ഖണന്തി യുത്തമേതം. അഥ വാ ലക്ഖീയതീതി ലക്ഖണം, സഭാവോ. അനവജ്ജസുഖവിപാകാ ച തേ ലക്ഖണഞ്ചാതി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ, അനവജ്ജസുഖവിപാകാ ഹുത്വാ ലക്ഖിയമാനാ സഭാവാ കുസലാ നാമാതി അത്ഥോ.

അഥ വാ അനവജ്ജവചനേന അനവജ്ജത്തം ആഹ, സുഖവിപാകവചനേന സുഖവിപാകത്തം, തസ്മാ അനവജ്ജഞ്ച സുഖവിപാകോ ച അനവജ്ജസുഖവിപാകം, തം ലക്ഖണം ഏതേസം കരണത്ഥേ ച കമ്മത്ഥേ ച ലക്ഖണസദ്ദേ സഭാവഭൂതന്തി അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണാ, അനവജ്ജസുഖവിപാകസഭാവേന ലക്ഖിയമാനാ തംസഭാവവന്തോ ച കുസലാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അനവജ്ജവചനേന പവത്തിസുഖതം കുസലാനം ദസ്സേതി, സുഖവിപാകവചനേന വിപാകസുഖതം. പുരിമഞ്ഹി അത്തനോ പവത്തിസഭാവവസേന ലക്ഖണതാവചനം, പച്ഛിമം കാലന്തരേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതായാതി. തഥാ പുരിമേന കുസലാനം അത്തസുദ്ധിം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന വിസുദ്ധവിപാകതം. പുരിമേന ച കുസലം അകുസലസഭാവതോ നിവത്തേതി, പച്ഛിമേന അബ്യാകതസഭാവതോ സവിപാകത്തദീപകത്താ പച്ഛിമസ്സ. പുരിമേന വാ വജ്ജപടിപക്ഖഭാവദസ്സനതോ കിച്ചട്ഠേന രസേന അകുസലവിദ്ധംസനരസതം ദീപേതി, പച്ഛിമേന സമ്പത്തിഅത്ഥേന ഇട്ഠവിപാകരസതം. പുരിമേന ച ഉപട്ഠാനാകാരട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന വോദാനപച്ചുപട്ഠാനതം ദസ്സേതി, പച്ഛിമേന ഫലത്ഥേന സുഖവിപാകപച്ചുപട്ഠാനതം. പുരിമേന ച യോനിസോമനസികാരം കുസലാനം പദട്ഠാനം വിഭാവേതി. തതോ ഹി തേ അനവജ്ജാ ജാതാതി. പച്ഛിമേന കുസലാനം അഞ്ഞേസം പദട്ഠാനഭാവം ദസ്സേതി. തേ ഹി സുഖവിപാകസ്സ കാരണം ഹോന്തീതി. ഏത്ഥ ച സുഖവിപാകസദ്ദേ സുഖസദ്ദോ ഇട്ഠപരിയായവചനന്തി ദട്ഠബ്ബോ. ഇട്ഠചതുക്ഖന്ധവിപാകാ ഹി കുസലാ, ന സുഖവേദനാവിപാകാവ. സങ്ഖാരദുക്ഖോപസമസുഖവിപാകതായ ച സമ്ഭവോ ഏവ നത്ഥി. ന ഹി തംവിപാകോതി. യദി പന വിപാകസദ്ദോ ഫലപരിയായവചനം, നിസ്സന്ദവിപാകേന ഇട്ഠരൂപേനാപി സുഖവിപാകതാ യോജേതബ്ബാ.

സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകലക്ഖണാതി ഏത്ഥ ച വുത്തവിധിഅനുസാരേന അത്ഥോ ച യോജനാ ച യഥാസമ്ഭവം വേദിതബ്ബാ. വിപാകാരഹതാ കുസലാകുസലാനം ലക്ഖണഭാവേന വുത്താ, തബ്ഭാവേന അകഥിതാ അബ്യാകതാ അവിപാകാരഹസഭാവാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അവിപാകലക്ഖണാ അബ്യാകതാ’’തി. യഥേവ ഹി സുഖദുക്ഖവിപാകാരഹാ സുഖദുക്ഖവിപാകാതി ഏവംലക്ഖണതാ കുസലാകുസലാനം വുത്താ, ഏവമിധാപി അവിപാകാരഹാ അവിപാകാതി ഏവംലക്ഖണതാ അബ്യാകതാനം വുത്താ. തസ്മാ ‘‘അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪) ഏവംപകാരാനം കുസലാകുസലാനം കുസലാകുസലഭാവാനാപത്തി അബ്യാകതഭാവാപത്തി വാ ന ഹോതി. ന ഹി തേ സുഖദുക്ഖവിപാകാരഹാ ന ഹോന്തി വിപാകധമ്മത്താ, അവിപാകാരഹാ വാ ന ഹോന്തി അവിപാകധമ്മത്താഭാവാതി.

കുസലാതി വാ ധമ്മാതി വാതിആദീനീതി കുസലധമ്മപദാനി ദ്വേ, അകുസലധമ്മപദാനി ദ്വേ, അബ്യാകതധമ്മപദാനി ദ്വേതി. ഏകത്ഥനാനത്ഥാനീതി വിസും വിസും ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖം ഏകത്ഥനാനത്ഥതം ചോദേതി, ന ഛന്നം. ദോസമേത്ഥ വത്തുകാമോ ചോദകോ പുച്ഛതീതി ഞത്വാ ആചരിയോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചേത്ഥാ’’തി. ഏത്ഥ ഏകത്ഥനാനത്ഥതായം കിഞ്ചി വത്തബ്ബം അസമത്താ തേ ചോദനാ, അവസിട്ഠം താവ ബ്രൂഹീതി വുത്തം ഹോതി. യദി ഏകത്ഥാനി ഇന്ദസക്കസദ്ദാനം വിയ സദ്ദമത്തേ ഏവ ഭേദോ, ഏവം കുസലധമ്മസദ്ദാനം, ന അത്ഥേതി. യഥാ ‘‘ഇന്ദോ സക്കോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇന്ദോ ഇന്ദോ’’തി വുത്തസദിസം ഹോതി, ഏവം ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തി ഇദം വചനം ‘‘കുസലാ കുസലാ’’തി വുത്തസദിസം ഹോതി. ഏവം ഇതരേസുപി ‘‘അകുസലാ അകുസലാ’’തി വുത്തസദിസതാ ‘‘അബ്യാകതാ അബ്യാകതാ’’തി വുത്തസദിസതാ ച യോജേതബ്ബാ. അഥ നാനത്ഥാനി, ഇന്ദകുവേരസദ്ദാനം വിയ സദ്ദതോ അത്ഥതോ ച കുസലധമ്മസദ്ദാനം ഭേദോ, തഥാ അകുസലധമ്മസദ്ദാദീനന്തി ഛഹി പദേഹി ചതൂഹി പദേഹി ച ഛ ചത്താരോ ച അത്ഥാ ഭിന്നാ വുത്താതി കുസലത്തികാദീനം കുസലഛക്കാദിഭാവോ, ഹേതുദുകാദീനഞ്ച ഹേതുചതുക്കാദിഭാവോ ആപജ്ജതീതി.

നനു തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം തിണ്ണം ഇന്ദസദ്ദാനം വിയ രൂപാഭേദാ അത്ഥാഭേദോതി ഛക്കഭാവോ ന ഭവിസ്സതി, തസ്മാ ഏവമിദം വത്തബ്ബം സിയാ ‘‘തികദുകാനം ചതുക്കതികഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി, ന വത്തബ്ബം, തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം ഏകത്ഥാനം തിണ്ണം ഇന്ദസദ്ദാനം വിയ വചനേ പയോജനാഭാവാ വുത്താനം തേസം മാസസദ്ദാനം വിയ അഭിന്നരൂപാനഞ്ച അത്ഥഭേദോ ഉപപജ്ജതീതി, ഏവമപി യഥാ ഏകോ മാസസദ്ദോ അഭിന്നരൂപോ കാലം അപരണ്ണവിസേസം സുവണ്ണമാസഞ്ച വദതി, ഏവം ധമ്മസദ്ദോപി ഏകോ ഭിന്നേ അത്ഥേ വത്തുമരഹതീതി കാലാദീനം മാസപദത്ഥതായ വിയ തബ്ബചനീയഭിന്നത്ഥാനം ധമ്മപദത്ഥതായ അഭേദോതി ചതുക്കതികഭാവോ ഏവ ആപജ്ജതീതി, നാപജ്ജതി ഏകസ്സ സദ്ദസ്സ ജാതിഗുണകിരിയാഭിന്നാനം അനഭിധാനതോ. ന ഹി മാസ-സദ്ദോ ഏകോ ജാതിഭിന്നാനം കാലാദീനം അന്തരേന സരൂപേകസേസം വാചകോ ഹോതി. ഇധ ച യദി സരൂപേകസേസോ കതോ സിയാ, ദുതിയോ തതിയോ ച ധമ്മ-സദ്ദോ ന വത്തബ്ബോ സിയാ, വുത്തോ ച സോ, തസ്മാ കുസലാദി-സദ്ദാ വിയ അഭിന്നകുസലാദിജാതീസു രൂപസാമഞ്ഞേപി മാസ-സദ്ദാ വിയ തയോ വിനിവത്തഅഞ്ഞജാതീസു വത്തമാനാ തയോ ദ്വേ ച ധമ്മ-സദ്ദാ ആപന്നാതി തികദുകാനം ഛക്കചതുക്കഭാവോ ഏവ ആപജ്ജതീതി.

പദാനഞ്ച അസമ്ബന്ധോതി കുസലധമ്മപദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം തഥാ അകുസലധമ്മപദാനം അബ്യാകതധമ്മപദാനഞ്ച അസമ്ബന്ധോ ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നം ദ്വിന്നഞ്ഹി ഇച്ഛിതോ സമ്ബന്ധോ, ന സബ്ബേസം ഛന്നം ചതുന്നം വാ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി. ഇദം പന കസ്മാ ചോദേതി, നനു നാനത്ഥത്തേ സതി അത്ഥന്തരദസ്സനത്ഥം വുച്ചമാനേസു ധമ്മ-സദ്ദേസു കുസലാകുസലാബ്യാകത-സദ്ദാനം വിയ അസമ്ബന്ധോ വുത്തോ യുത്തോ ഏവാതി? സച്ചമേതം, അസമ്ബന്ധം പന സിദ്ധം കത്വാ പുരിമചോദനാ കതാ ‘‘തികദുകാനം ഛക്കചതുക്കഭാവോ ആപജ്ജതീ’’തി, ഇധ പന തം അസമ്ബന്ധം സാധേതും ഇദം ചോദിതന്തി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ ഏവമേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ – യദി പന ഛക്കചതുക്കഭാവം ന ഇച്ഛസി, പദാനം സമ്ബന്ധേന ഭവിതബ്ബം യഥാവുത്തനയേന, സോ ച സമാനവിഭത്തീനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം സമ്ബന്ധോ ഏകത്ഥത്തേ സതി യുജ്ജേയ്യ, ത്വം പന നാനത്ഥതം വദസീതി പദാനഞ്ച തേ അസമ്ബന്ധോ ആപജ്ജതി, നേവ നാപജ്ജതീതി. നിയമനത്ഥോ ച-സദ്ദോ. പുബ്ബാപര…പേ… നിപ്പയോജനാനി നാമ ഹോന്തീതി ഛക്കചതുക്കഭാവം അനിച്ഛന്തസ്സ, നാനത്ഥതം പന ഇച്ഛന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. അവസ്സഞ്ച സമ്ബന്ധോ ഇച്ഛിതബ്ബോ പുബ്ബാപരവിരോധാപത്തിതോതി ദസ്സേതും ‘‘യാപി ചേസാ’’തിആദിമാഹ. പുച്ഛാ ഹി പദവിപല്ലാസകരണേന ധമ്മാ ഏവ കുസലാതി കുസലധമ്മ-സദ്ദാനം ഇധ ഉദ്ദിട്ഠാനം ഏകത്ഥതം ദീപേതി, തവ ച നാനത്ഥതം വദന്തസ്സ നേവ ഹി ധമ്മാ കുസലാതി കത്വാ തായപി പുച്ഛായ വിരോധോ ആപജ്ജതി, വുച്ചതി ച തഥാ സാ പുച്ഛാതി ന നാനത്ഥതാ യുജ്ജതി.

അപരോ നയോതി ‘‘കുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീനം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം ഏകത്ഥത്തമേവ തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം ഏകത്ഥനാനത്ഥത്തേഹി ചോദേതി. തിണ്ണം ധമ്മാനം ഏകത്താതിആദിമ്ഹി യഥാ തീഹി ഇന്ദ-സദ്ദേഹി വുച്ചമാനാനം ഇന്ദത്ഥാനം ഇന്ദഭാവേന ഏകത്താ തതോ അനഞ്ഞേസം സക്കപുരിന്ദദസഹസ്സക്ഖസദ്ദത്ഥാനം ഏകത്തം, ഏവം തിണ്ണം ധമ്മ-സദ്ദത്ഥാനം ധമ്മഭാവേന ഏകത്താ തതോ അനഞ്ഞേസം കുസലാകുസലാബ്യാകത-സദ്ദത്ഥാനം ഏകത്തം ആപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ധമ്മോ നാമ ഭാവോതി സഭാവധാരണാദിനാ അത്ഥേന ധമ്മോതി വുത്തോ, സോ ച സഭാവസ്സേവ ഹോതി, നാസഭാവസ്സാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വദതി. ഹോതു ഭാവോ, തതോ കിന്തി? യദി തിണ്ണം ധമ്മസദ്ദാനം നാനത്ഥതാ, തീസു ധമ്മേസു യോ കോചി ഏകോ ധമ്മോ ഭാവോ, തതോ അനഞ്ഞം കുസലം അകുസലം അബ്യാകതം വാ ഏകേകമേവ ഭാവോ. ഭാവഭൂതാ പന ധമ്മാ അഞ്ഞേ ദ്വേ അഭാവാ ഹോന്തീതി തേഹി അനഞ്ഞേ കുസലാദീസു ദ്വേ യേ കേചി അഭാവാ. യോപി ച സോ ഏകോ ധമ്മോ ഭാവോതി ഗഹിതോ, സോപി സമാനരൂപേസു തീസു ധമ്മസദ്ദേസു അയമേവ ഭാവത്ഥോ ഹോതീതി നിയമസ്സ അഭാവാ അഞ്ഞസ്സ ഭാവത്ഥത്തേ സതി അഭാവോ ഹോതീതി തതോ അനഞ്ഞസ്സപി അഭാവത്തം ആപന്നന്തി കുസലാദീനം സബ്ബേസമ്പി അഭാവത്താപത്തി ഹോതി. ന ഹി ഇന്ദസ്സ അമനുസ്സത്തേ തതോ അനഞ്ഞേസം സക്കാദീനം മനുസ്സത്തം അത്ഥീതി.

നനു ഏവമപി ഏകസ്സ ഭാവത്തം വിനാ അഞ്ഞേസം അഭാവത്തം ന സക്കാ വത്തും, തത്ഥ ച ഏകേനേവ ഭാവേന ഭവിതബ്ബന്തി നിയമാഭാവതോ തിണ്ണമ്പി ഭാവത്തേ സിദ്ധേ തേഹി അനഞ്ഞേസം കുസലാദീനമ്പി ഭാവത്തം സിദ്ധം ഹോതീതി? ന ഹോതി തിണ്ണം ധമ്മ-സദ്ദാനം നാനത്ഥഭാവസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ. ന ഹി തിണ്ണം ഭാവത്തേ നാനത്ഥതാ അത്ഥി, അനുഞ്ഞാതാ ച സാ തയാതി. നനു തിണ്ണം ധമ്മാനം അഭാവത്തേപി നാനത്ഥതാ ന സിയാതി? മാ ഹോതു നാനത്ഥതാ, തവ പന നാനത്ഥതം പടിജാനന്തസ്സ ‘‘ഏസോ ദോസോ’’തി വദാമി, ന പന മയാ നാനത്ഥതാ ഏകത്ഥതാ വാ അനുഞ്ഞാതാതി കുതോ മേ വിരോധോ സിയാതി. അഥ വാ അഭാവത്തം ആപന്നേഹി ധമ്മേഹി അനഞ്ഞേ കുസലാദയോപി അഭാവാ ഏവ സിയുന്തി ഇദം വചനം അനിയമേന യേ കേചി ദ്വേ ധമ്മാ അഭാവത്തം ആപന്നാ, തേഹി അനഞ്ഞേസം കുസലാദീസു യേസം കേസഞ്ചി ദ്വിന്നം കുസലാദീനം അഭാവത്താപത്തിം സന്ധായ വുത്തം ഏകസ്സ ഭാവത്താ. യമ്പി വുത്തം ‘‘തേഹി ച അഞ്ഞോ കുസലപരോപി അഭാവോ സിയാ’’തി, തം അനിയമദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന സബ്ബേസം അഭാവസാധനത്ഥം. അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ അകുസലപരസ്സ വാ അബ്യാകതപരസ്സ വാ ധമ്മസ്സ ഭാവത്തേ സതി തേഹി അഞ്ഞോ കുസലപരോപി അഭാവോ സിയാതി.

സബ്ബമേതം അകാരണന്തി ഏത്ഥ കാരണം നാമ യുത്തി. കുസലകുസലസദ്ദാനം വിയ ഏകന്തഏകത്ഥതം, കുസലരൂപചക്ഖുമ-സദ്ദാനം വിയ ഏകന്തനാനത്ഥതഞ്ച വികപ്പേത്വാ യായം പുനരുത്തി ഛക്കചതുക്കാപത്തി അസമ്ബന്ധവിരോധാഭാവാപത്തി ദോസാരോപനയുത്തി വുത്താ, സബ്ബാ സാ അയുത്തി, തഥാ ഏകത്ഥനാനത്ഥതാഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി. യാ യാ അനുമതി യഥാനുമതി അനുമതിയാ അനുമതിയാ വോഹാരസിദ്ധിതോ. അനുമതിയാ അനുരൂപം വാ യഥാനുമതി, യഥാ അനുമതി പവത്താ, തഥാ തദനുരൂപം വോഹാരസിദ്ധിതോതി അത്ഥോ. അനുമതി ഹി വിസേസനവിസേസിതബ്ബാഭാവതോ അച്ചന്തമഭിന്നേസു കത്ഥചി കിരിയാഗുണാദിപരിഗ്ഗഹവിസേസേന അവിവടസദ്ദത്ഥവിവരണത്ഥം പവത്താ യഥാ ‘‘സക്കോ ഇന്ദോ പുരിന്ദദോ’’തി. കത്ഥചി അച്ചന്തം ഭിന്നേസു യഥാ ‘‘ധവോ ഖദിരോ പലാസോ ച ആനീയന്തൂ’’തി. കത്ഥചി വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവതോ ഭേദാഭേദവന്തേസു സേയ്യഥാപി ‘‘നീലുപ്പലം പണ്ഡിതപുരിസോ’’തി, തായ തായ അനുമതിയാ തദനുരൂപഞ്ച തേ തേ വോഹാരാ സിദ്ധാ. തസ്മാ ഇഹാപി കുസലധമ്മ-സദ്ദാനം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവതോ വിസേസത്ഥസാമഞ്ഞത്ഥപരിഗ്ഗഹേന സമാനേ അത്ഥേ ഭേദാഭേദയുത്തേ പവത്തി അനുമതാതി തായ തായ അനുമതിയാ തദനുരൂപഞ്ച സിദ്ധോ ഏസോ വോഹാരോ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘സബ്ബമേതം അകാരണ’’ന്തി.

അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥവിസേസം തസ്സ ദീപേന്തീതി അത്തനാ പരിഗ്ഗഹിതം അത്തനാ വുച്ചമാനം അനവജ്ജസുഖവിപാകാദികുസലാദിഭാവം ധമ്മ-സദ്ദസ്സ ദീപേന്തി തദത്ഥസ്സ തബ്ഭാവദീപനവസേനാതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ധമ്മ-സദ്ദോ കുസലാദിഭാവോ ഹോതീതി. ഇമിനാവാതി ‘‘ധമ്മ-സദ്ദോ പരിയത്തിആദീസു ദിസ്സതീ’’തിആദിനാ ‘‘അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീ’’തിആദിനാ ച നയേന. സോ ഹി സബ്ബത്ഥ സമാനോ, ന കുസല-സദ്ദോ ആരോഗ്യാദീസു ദിസ്സതീതി ‘‘കുച്ഛിതേ സലയന്തീ’’തിആദികോ, സോ ച വിസേസനയോ ‘‘ഇതോ പരം വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമാ’’തി ഏതേന അപനീതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ന ഹി കുസലാദിവിസേസം ഗഹേത്വാ പവത്താ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താതിആദയോ വിസേസാതി.

൨. സുഖസ്സ ച പഹാനാതി ഏത്ഥ സുഖിന്ദ്രിയം ‘‘സുഖ’’ന്തി വുത്തം, തഞ്ച സുഖവേദനാവ ഹോതീതി ‘‘സുഖവേദനായം ദിസ്സതീ’’തി വുത്തം, ന പന ‘‘തിസ്സോ ഇമാ, ഭിക്ഖവേ, വേദനാ സുഖാ വേദനാ’’തിഏവമാദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൯ ആദയോ) സുഖ-സദ്ദോ വിയ സുഖവേദനാസദ്ദേന സമാനത്ഥത്താ. അയഞ്ഹി സുഖിന്ദ്രിയത്ഥോ സുഖ-സദ്ദോ കായസുഖനം കായാനുഗ്ഗഹം സാതവിസേസം ഗഹേത്വാ പവത്തോ, ന പന സുഖാ വേദനാ ‘‘യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ (മ. നി. ൧.൪൦൯), യോ സുഖം ദുക്ഖതോ’’തിഏവമാദീസു (സം. നി. ൪.൨൫൩) സുഖ-സദ്ദോ വിയ സാതസാമഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പവത്തോതി. യസ്മിം സതി സുഖഹേതൂനം പവത്തി, തം സുഖമൂലം. ബുദ്ധുപ്പാദേ ച കാമസമതിക്കമാദികേ വിരാഗേ ച സതി സുഖഹേതൂനം പുഞ്ഞപസ്സദ്ധിആദീനം പവത്തി ഹോതീതി തം ‘‘സുഖമൂലം സുഖ’’ന്തി വുത്തം. സുഖസ്സ ച ആരമ്മണത്താ ‘‘രൂപം സുഖ’’ന്തി വുത്തം. പുഞ്ഞാനീതി യദിദം വചനം, തം സുഖസ്സ ച അധിവചനം ഇട്ഠവിപാകസ്സ അധിവചനം തദത്ഥസ്സ ഇട്ഠവിപാകവിപച്ചനതോതി അത്ഥോ. സുഖപച്ചയാനം രൂപാദീനം ഇട്ഠാനം ഠാനം ഓകാസോ സഗ്ഗാ നന്ദനഞ്ചാതി ‘‘സുഖാ സഗ്ഗാ സുഖം നന്ദന’’ന്തി വുത്തം. ദിട്ഠധമ്മേതി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ. സുഖവിഹാരാതി പഠമജ്ഝാനവിഹാരാദീ. നീവരണാദിബ്യാബാധരഹിതത്താ ‘‘അബ്യാബജ്ഝാ’’തി വുത്താ. സബ്ബസങ്ഖാരദുക്ഖനിബ്ബാപനതോ തംനിരോധത്താ വാ ‘‘നിബ്ബാനം സുഖ’’ന്തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന ‘‘അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിത’’ന്തി അദുക്ഖമസുഖേ. ‘‘ദ്വേപി മയാ, ആനന്ദ, വേദനാ വുത്താ പരിയായേന സുഖാ വേദനാ ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൬൭) സുഖോപേക്ഖാസു ച ഇട്ഠാസൂതി ഏവമാദീസു പവത്തി സങ്ഗഹിതാ.

ദുക്ഖവത്ഥൂതി ദുക്ഖസ്സ ഓകാസോ. അത്തനോ പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ഹി തം ദുക്ഖം ജാതിആദീസു വിജ്ജമാനേസു തബ്ബത്ഥുകം ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ദുക്ഖപച്ചയേതി ദുക്ഖഹേതുമ്ഹി, ദുക്ഖസ്സ ജനകേതി അത്ഥോ. ദുക്ഖപച്ചയട്ഠാനേതി ദുക്ഖജനകകമ്മസ്സ സഹായഭൂതാനം അനിട്ഠരൂപാദിപച്ചയാനം ഠാനേ. പച്ചയസദ്ദോ ഹി ജനകേ ജനകസഹായേ ച പവത്തതീതി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫-൪൬, ൭൬) സങ്ഖാരദുക്ഖാദീസു പവത്തി ദട്ഠബ്ബാ. സമ്പയുത്തേ വത്ഥുഞ്ച കരജകായം സുഖയതി ലദ്ധസ്സാദേ അനുഗ്ഗഹിതേ കരോതീതി സുഖാ. സുഖാതി വേദനാസദ്ദമപേക്ഖിത്വാ സുഖഭാവമത്തസ്സ അപ്പകാസനേന നപുംസകലിങ്ഗതാ ന കതാ. സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച യം ഇട്ഠം, തദനുഭവനം ഇട്ഠാകാരാനുഭവനം വാ ഇട്ഠാനുഭവനം.

സമന്തി അവിസമം. സമാ ഏകീഭാവൂപഗതാ വിയ യുത്താ, സമം വാ സഹ യുത്താതി യോജേതബ്ബം. ഏകുപ്പാദാതി ഏകോ സമാനോ ഉപ്പാദോ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദാ, സമാനപച്ചയേഹി സഹുപ്പത്തികാതി അത്ഥോ. സഹുപ്പത്തികാനം രൂപാരൂപാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകനിരോധാ’’തി വുത്തം, യേ സമാനുപ്പാദാ സമാനനിരോധാ ച, തേ സമ്പയുത്താതി രൂപാരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയോഗോ നിവാരിതോ ഹോതി. ഏവമപി അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകവത്ഥുകാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ച, തേ സമ്പയുത്താതി. ഏവമപി അവിനിബ്ഭോഗരൂപേസു ഏകം മഹാഭൂതം സേസമഹാഭൂതോപാദാരൂപാനം നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി തേന താനി ഏകവത്ഥുകാനീതി, ചക്ഖാദിനിസ്സയഭൂതാനി വാ ഭൂതാനി ഏകം വത്ഥു ഏതേസു സന്നിസ്സിതന്തി ഏകവത്ഥുകാനീതി കപ്പേന്തസ്സ തേസം സമ്പയുത്തതാപത്തി സിയാതി തന്നിവാരണത്ഥം ‘‘ഏകാരമ്മണാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകുപ്പാദാ…പേ… ഏകാരമ്മണാ ച ഹോന്തി, തേ സമ്പയുത്താതി. പടിലോമതോ വാ ഏകാരമ്മണാതി വുത്തേ ഏകവീഥിയഞ്ച പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനാനം നാനാവീഥിയം പരസന്താനേ ച ഏകസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഭിന്നവത്ഥുകാനം സമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകവത്ഥുകാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകവത്ഥുകാ ഹുത്വാ ഏകാരമ്മണാ, തേ സമ്പയുത്താതി. ഏവമപി സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണാദീനം സമ്പയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ‘‘ഏകനിരോധാ’’തി വുത്തം, യേ ഏകനിരോധാ ഹുത്വാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ, തേ സമ്പയുത്താതി. കിം പന നാനുപ്പാദാപി ഏവം തിവിധലക്ഖണാ ഹോന്തി, അഥ ഏകുപ്പാദാ ഏവാതി വിചാരണായ ഏകുപ്പാദാ ഏവ ഏവം തിവിധലക്ഖണാ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഏകുപ്പാദാ’’തി വുത്തം.

൩. വിപക്കഭാവമാപന്നാനം അരൂപധമ്മാനന്തി യഥാ സാലിബീജാദീനം ഫലാനി തംസദിസാനി നിബ്ബത്താനി വിപക്കാനി നാമ ഹോന്തി, വിപാകനിരുത്തിഞ്ച ലഭന്തി, ന മൂലങ്കുരപത്തഖന്ധനാളാനി, ഏവം കുസലാകുസലാനം ഫലാനി അരൂപധമ്മഭാവേന സാരമ്മണഭാവേന സുക്കകണ്ഹാദിഭാവേന ച തംസദിസാനി വിപക്കഭാവമാപന്നാനീതി വിപാകനിരുത്തിം ലഭന്തി, ന രൂപധമ്മാ കമ്മനിബ്ബത്താപി കമ്മാസദിസാതി ദസ്സേതും വുത്തം. ജാതിജരാസഭാവാതി ജായനജീരണസഭാവാ. വിപാകപകതികാതി വിപച്ചനപകതികാ. വിപച്ചനസഭാവതാ ച അനുപച്ഛിന്നാവിജ്ജാതണ്ഹാമാനസന്താനേ സബ്യാപാരതാ, തേന അഭിഞ്ഞാദികുസലാനം ഭാവനായപഹാതബ്ബാദിഅകുസലാനഞ്ച വിപാകാനുപ്പാദനേപി വിപാകധമ്മതാ സിദ്ധാ ഹോതി. വിപക്കഭാവന്തി ചേത്ഥ ഭാവ-സദ്ദേന സഭാവോ ഏവ വുത്തോ. തം യഥാവുത്തം വിപക്കസഭാവം ദുതിയസ്സ വുത്തം വിപച്ചനസഭാവഞ്ച ഗഹേത്വാ ‘‘ഉഭയസഭാവപടിക്ഖേപവസേനാ’’തി ആഹ.

൪. ഉപേതേന ആദിന്നാ ഉപാദിന്നാ. കിം പന തം ഉപേതം, കേന ച ഉപേതം, കഥഞ്ച ഉപേതം, കേ ച തേന ആദിന്നാതി? സതി ച ലോകുത്തരാനം കേസഞ്ചി ആരമ്മണഭാവേ തന്നിവത്തനത്ഥം ഉപേതസദ്ദസമ്ബന്ധിനാ ഉപയ-സദ്ദേന വുച്ചമാനാഹി ചതുബ്ബിധുപാദാനഭൂതാഹി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതം, തേഹി ച ആരമ്മണകരണവസേന ഉപേതം, ന സമന്നാഗമവസേന. സതി ച സബ്ബതേഭൂമകധമ്മാനം ഉപാദാനാരമ്മണത്തേ യേഹി വിപാകകടത്താരൂപാനി അമ്ഹേഹി നിബ്ബത്തത്താ അമ്ഹാകം ഏതാനി ഫലാനീതി ഗണ്ഹന്തേഹി വിയ ആദിന്നാനി, താനി തേഭൂമകകമ്മാനി കമ്മഭാവേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ ഉപേതന്തി ഇധ ഗഹിതാനി. തേഹി ച നിബ്ബത്താനി വിപാകകടത്താരൂപാനി ഉപാദിന്നാ ധമ്മാതി സബ്ബമേതം ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണകരണവസേനാ’’തിആദി വുത്തം. അയഞ്ച അത്ഥനയോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ, ന വചനാനുപുബ്ബേനാതി. ഏത്ഥാഹ – യദി ആരമ്മണകരണവസേന തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതേന ആദിന്നാ ഉപാദിന്നാ, സബ്ബതേഭൂമകധമ്മാ ച തണ്ഹാദീനം ആരമ്മണാ ഹോന്തി, ന ച ഉപേതസദ്ദോ കമ്മേ ഏവ നിരുള്ഹോ, തേന കമ്മസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബതേഭൂമകധമ്മപച്ചയുപ്പന്നാനം അവിജ്ജാദിഹേതൂഹി നിബ്ബത്താനം സങ്ഖാരാദിഫലാനം ഉപാദിന്നത്തം ആപജ്ജതി തേസമ്പി തേഹിഫലഭാവേന ഗഹിതത്താ. ഉപ-സദ്ദേന ച ഉപേതതാമത്തം ജോതിതം, ന ആരമ്മണകരണം സമന്നാഗമനിവത്തകം, ആദിന്ന-സദ്ദേന ച ഗഹിതതാമത്തം വുത്തം, ന കമ്മസമുട്ഠാനതാവിസേസോ. തസ്മാ സബ്ബപച്ചയുപ്പന്നാനം ഉപാദിന്നത്തം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ബോധനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസനാപവത്തിതോ. യേസഞ്ഹി ബോധനത്ഥം ‘‘ഉപാദിന്നാ’’തി ഏതം വുത്തം, തേ തേനേവ വചനേന യഥാവുത്തപ്പകാരേ ധമ്മേ ബുജ്ഝിംസു, ഏതരഹി പന താവതാ ബുജ്ഝിതും അസക്കോന്തേന സുത്വാ തദത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ഏസാ അത്ഥവിഭാവനാ കതാ ‘‘കമ്മുനാ’’തി.

അയം പന അപരോ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – ഉപ-സദ്ദോ ഉപേതം ദീപേതി. അയഞ്ഹി ഉപ-സദ്ദോ സമാസേ പയുജ്ജമാനോ ‘‘അതിമാലാ’’തിആദീസു അതി-സദ്ദോ വിയ അതിക്കമനം സസാധനം ഉപഗമനം സസാധനം വദതി, ഉപഗമനഞ്ച ഉപാദാനഉപയോ, തേന ഉപഗതം ഉപേതം. കിം പന തന്തി? യം അസതി ഉപാദാനേ ന ഹോതി, തം ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ’’തി ഏവം വുത്തം തേഭൂമകകമ്മം പച്ചയഭാവേന പുരിമജാതുപ്പന്നേന ഉപാദാനേന ഉപഗതത്താ ‘‘ഉപേത’’ന്തി വുച്ചതി. ന ഹി കോചി അനുപഗ്ഗമ്മ അനിച്ഛന്തോ കമ്മം കരോതീതി. തേന ഉപേതേന കമ്മുനാ പുനബ്ഭവസ്സ ആദാനം ഹോതി. കമ്മുനാ ഹി സാസവേന സത്താ ആദിയന്തി പുനബ്ഭവം, തസ്മാ ആദാതബ്ബഭാവേന പാകടോ പുനബ്ഭവോ. സോ ച ഉപപത്തിഭവോ തേഭൂമകവിപാകകടത്താരൂപസങ്ഗഹോ ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ഏത്ഥ ജാതിവചനേ സമവരുദ്ധോതി ഉപാദിന്നവചനേന ഉപപത്തിഭവോ വുച്ചതി, ഉപപത്തിഭവോ ച തേഭൂമകവിപാകകടത്താരൂപാനീതി ധാതുകഥായം പകാസിതമേതം. തസ്മാ ഉപേതേന ആദിന്നാതി തേ ഏവ ധമ്മാ വുച്ചന്തീതി സിദ്ധോ അയമത്ഥോതി. ഉപാദിന്ന-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉപാദാനിയ-സദ്ദസ്സ വിസും ഉപാദിന്നസദ്ദാനപേക്ഖം അത്ഥം വത്തും ‘‘ആരമ്മണഭാവം ഉപഗന്ത്വാ’’തിആദിമാഹ. തസ്മാ ഏവ അവിസേസേത്വാ ‘‘ഉപാദാനസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതാനമേതം അധിവചന’’ന്തി വുത്തം. തം പന ഉപാദാനിയം ഉപാദിന്നം അനുപാദിന്നന്തി ദുവിധം. തസ്മാ തം വിസേസനേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപാദിന്നാ ച തേ ഉപാദാനിയാ ചാ’’തിആദിമാഹ.

൫. സംകിലേസോതി ദസ കിലേസവത്ഥൂനി വുച്ചന്തി. സംകിലിട്ഠാതി തേഹി വിബാധിതാ ഉപതാപിതാ ച. തേ പന യസ്മാ സംകിലേസസമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാദീഹി നിന്നാനത്താ ഏകീഭാവമിവ ഗതാ വിസാദീഹി വിയ സപ്പിആദയോ വിദൂസിതാ മലീനാ വിബാധിതാ ഉപതാപിതാ ച നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹ ‘‘സംകിലേസേന സമന്നാഗതാ സംകിലിട്ഠാ’’തി. സംകിലേസം അരഹന്തീതി സംകിലേസസ്സ ആരമ്മണഭാവേന തം ലദ്ധും അരഹന്തീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണഭാവാനതിക്കമനതോതി ഏതേന സംകിലേസാനതിക്കമനമേവ ദസ്സേതി, വത്ഥയുഗികസുങ്കസാലികസദ്ദാനം വിയ സംകിലേസിക-സദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

൬. സഹ വിതക്കേന ഹോന്തീതി വചനസേസോ യോജേതബ്ബോ അവുച്ചമാനസ്സപി ഭവതി-അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ. മത്താതി പമാണവാചകം ഏകം പദന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘വിചാരോവ മത്താ ഏതേസ’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ. അഞ്ഞത്ഥ അവിപ്പയോഗീസു വിതക്കവിചാരേസു വിചാരോവ ഏതേസം മത്താ, തതോ ഉദ്ധം വിതക്കേന സമ്പയോഗം ന ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അയമപരോ അത്ഥോ – മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ. സവിതക്കസവിചാരാ ധമ്മാ ഹി വിതക്കവിസിട്ഠേന വിചാരേന സവിചാരാ, ഏതേ പന വിചാരമത്തേന വിതക്കസങ്ഖാതവിസേസരഹിതേന, തസ്മാ ‘‘വിചാരമത്താ’’തി വുച്ചന്തി, വിചാരമത്തവന്തോതി അത്ഥോ. വിചാരമത്തവചനേന അവിതക്കത്തേ സിദ്ധേ അവിതക്കാനം അഞ്ഞേസമ്പി അത്ഥിഭാവജോതനത്ഥം അവിതക്കവചനം. അവിതക്കാ ഹി വിചാരമത്താ ച സന്തി അവിചാരാ ചാതി നിവത്തേതബ്ബാ ഗഹേതബ്ബാ ച ഹോന്തി, തേസു അവുച്ചമാനേസു നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസ്സ അദസ്സിതത്താ വിചാരമത്താവഅവിതക്കാതി ആപജ്ജേയ്യാതി. വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവോ പന യഥാകാമം ഹോതീതി സാമഞ്ഞേന അവിതക്കഭാവേന സഹ വിചാരമത്തതായ ധമ്മവിസേസനഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ’’തി പദാനുക്കമോ കതോ.

അഥ വാ സവിചാരാ ദുവിധാ സവിതക്കാ അവിതക്കാ ച, തേസു അവിതക്കേ നിവത്തേതും ആദിപദം വുത്തം. അവിചാരാ ച ദുവിധാ സവിതക്കാ അവിതക്കാ ച, തേസു സവിതക്കേ നിവത്തേതും തതിയപദം വുത്തം. യേ പന ദ്വീഹിപി നിവത്തിതാ അവിതക്കാ സവിതക്കാ ച സവിചാരാ അവിചാരാ ച, തേസു അഞ്ഞതരദസ്സനം വാ കത്തബ്ബം സിയാ ഉഭയദസ്സനം വാ. ഉഭയദസ്സനേ കരിയമാനേ യദി ‘‘സവിതക്കസവിചാരാ’’തി വുച്ചേയ്യ, ആദിപദത്ഥതാവ ആപജ്ജതി. അഥ ‘‘അവിതക്കഅവിചാരാ’’തി വുച്ചേയ്യ, അന്തപദത്ഥതാ. അഥ പന ‘‘അവിതക്കസവിചാരാ സവിതക്കഅവിചാരാ’’തി വുച്ചേയ്യ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാനം വിയ അത്ഥന്തരാഭാവോ വാ സങ്കരദോസോ വാ ഏകസ്സേവ സവിതക്കാവിതക്കതാസവിചാരാവിചാരതാവിരോധോ വാ ആപജ്ജേയ്യ, തസ്മാ അഞ്ഞതരദസ്സനേന ഇതരമ്പി പകാസേതും അവിതക്കവചനേന ദ്വിപ്പകാരേസു വത്തബ്ബേസു സവിതക്കഅവിചാരേ നിവത്തേത്വാ അവിതക്കസവിചാരേ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ’’തി. അഥ വാ വിതക്കാഭാവേന ഏതേ വിചാരമത്താ, ന വിചാരതോ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി ധമ്മസ്സ അഭാവാതി ദസ്സേതും അവിതക്കവചനേന വിചാരമത്താ വിസേസിതാ.

൭. ഉപേക്ഖതീതി വേദയമാനാപി മജ്ഝത്തവേദനാ സുഖാകാരേ ദുക്ഖാകാരേ ച ഉദാസിനാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉപേതാ യുത്താ സുഖദുക്ഖാനം അവിരുദ്ധാ ഇക്ഖാ അനുഭവനം ഉപേക്ഖാ. വിസേസദസ്സനവസേനാതി നാനത്തദസ്സനവസേന. യദി ഹി പീതിസഹഗതാ ഏവ സുഖസഹഗതാ സിയും, ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി ഏതേനേവ സിദ്ധത്താ ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി ഇദം ന വത്തബ്ബം സിയാ, ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി വാ വുച്ചമാനേ ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി ന വത്തബ്ബം, തതോ തികം പൂരേന്തേന ദുക്ഖസഹഗതപദം വത്തബ്ബം സിയാ, ഏവഞ്ച സതി ‘‘വേദനാത്തികോ ഏവായ’’ന്തി വുത്തവചനം ആപജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി വത്വാ ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി വദന്തോ പീതിവിപ്പയുത്തമ്പി സുഖം അത്ഥീതി തതിയജ്ഝാനകായവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം സുഖം സപ്പീതികസുഖതോ ഭിന്നം കത്വാ ദസ്സേതീതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ പീതിസുഖാനം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യനാനത്താനം നാനത്തദസ്സനത്ഥം അയം തികോ വുത്തോ. ‘‘പീതിസഹഗതാ’’തി ഏത്ഥ ഹി സുഖേകദേസോ സങ്ഗഹിതോ, ന പീതി. ‘‘സുഖസഹഗതാ’’തി ഏത്ഥ പീതി സങ്ഗഹിതാ, ന സുഖം. പീതിവിപ്പയുത്തസുഖസഹഗതാ ച പുരിമേന അസങ്ഗഹിതാ പച്ഛിമേന സങ്ഗഹിതാതി സിദ്ധോ പീതിസുഖാനം വിസേസോതി.

൮. നിബ്ബാനം ദസ്സനതോതി നിബ്ബാനാരമ്മണതം സന്ധായാഹ. അഥ വാ ധമ്മചക്ഖു പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തനേന ഭാവനാഭാവം അപ്പത്തം ദസ്സനം നാമ, ധമ്മചക്ഖു ച പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണേന ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനം തദതിസയോ, തസ്മാ നത്ഥേത്ഥ ഗോത്രഭുസ്സ ദസ്സനഭാവാപത്തീതി. ഉഭയപടിക്ഖേപവസേനാതി ദ്വീഹി പദേഹി വുത്തധമ്മപടിക്ഖേപവസേന, ന പഹായകപടിക്ഖേപവസേന. തഥാ ഹി സതി ദസ്സനഭാവനാഹി അഞ്ഞോ സമുച്ഛേദവസേന പഹായകോ അത്ഥി, തേന പഹാതബ്ബാ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി അയമത്ഥോ ആപജ്ജതി, ന ച അഞ്ഞോ പഹായകോ അത്ഥി അഞ്ഞേഹി വിക്ഖമ്ഭിതാനഞ്ച പുനപ്പവത്തിസബ്ഭാവാ, നാപി പഹാതബ്ബാ തതിയപദേന സങ്ഗയ്ഹന്തി, കിന്തു അപ്പഹാതബ്ബാ ഏവാതി. തസ്മാ പഹാതബ്ബപദം പച്ചേകം യോജേത്വാ നേവ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി ദസ്സനേന ഭാവനായ പഹാതബ്ബേഹി അഞ്ഞേ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൯. ഏവമത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥായുത്തിതോ ച സദ്ദായുത്തിതോ ച അഗ്ഗഹേതബ്ബതം ദസ്സേതി. ദസ്സനഭാവനാഹി അപ്പഹാതബ്ബഹേതുമത്തേസു ഹി ഗയ്ഹമാനേസു അഹേതുകാ അസങ്ഗഹിതാതി യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ അപരിപുണ്ണത്താ അത്ഥായുത്തി, പഹാതബ്ബസദ്ദസ്സ നിച്ചസാപേക്ഖത്തേ ച സതി ന സമ്ബന്ധീസദ്ദതോ പഹായകതോ അഞ്ഞം പടിസേധം അപേക്ഖമാനസ്സ ഹേതുസദ്ദേന സമാസോ ഉപപജ്ജതീതി സദ്ദായുത്തി ച വേദിതബ്ബാ. ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി പഹാതബ്ബ-സദ്ദം പടിസേധേന അയോജേത്വാ യേസം അഞ്ഞപദത്ഥേ സമാസോ, തബ്ബിസേസനം അത്ഥീതി ഇദം പടിസേധേന യോജേത്വാ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം നേവത്ഥീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ഏവഞ്ച സതി യഥാധിപ്പേതത്ഥോ സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോതി. അത്ഥായുത്തി മാ ഹോതു, സദ്ദോ പന ഇധാപി ന യുത്തോ. ഏകന്തയോഗീനം അത്ഥി-സദ്ദമേവ ഹി അപേക്ഖമാനാനം ഉഭിന്നം പഹാതബ്ബഹേതു-സദ്ദാനം സമാസോ യുത്തോ, ന പടിസേധം അപേക്ഖമാനാനന്തി, തസ്മാ ഗഹേതബ്ബത്ഥദസ്സനമത്തം ഏതം കതം, സദ്ദോ പന യഥാ യുജ്ജതി, തഥാ യോജേതബ്ബോ. ഏവം പന യുജ്ജതി – പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി പഹാതബ്ബഹേതുകാ. കേന പഹാതബ്ബോതി? ദസ്സനേന ഭാവനായ ച. തയിദം പഹാതബ്ബഹേതുകപദം ദസ്സനഭാവനാപദേഹി വിസും വിസും യോജേത്വാ തേഹി യുത്തേന യേ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുകാ നേവ ഹോന്തി, ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാ ച ന ഹോന്തീതി പടിസേധഞ്ച വിസും വിസും യോജേത്വാ തേ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാതി വുച്ചന്തി. നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മവചനം വിയ ഹി പുരിമപദദ്വയസങ്ഗഹിതധമ്മപടിസേധനേന തദഞ്ഞധമ്മനിദസ്സനമേതം ഹോതി, ന അഹേതുകപദം വിയ ഹേതുവിരഹപ്പകാസനേനാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ദ്വേ പടിസേധാ യുത്താ ഹോന്തി.

ഹേതുയേവ ഹി തേസം നത്ഥി, യോ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ സിയാതി പുരിമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ ഹേതൂനം ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബതാ പടിക്ഖിത്താ, പടിക്ഖേപോ ച പഹാതബ്ബാസങ്കാസബ്ഭാവേ ഹോതി, പഹാതബ്ബാസങ്കാ ച ഹേതുമ്ഹി സതി സിയാ, തേസം പന അഹേതുകാനം ഹേതുയേവ നത്ഥി, യോ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ സിയാ, തദഭാവാ പഹാതബ്ബാസങ്കാ നത്ഥീതി തംനിവാരണത്ഥോ പടിക്ഖേപോ ന സമ്ഭവതി, തസ്മാ ‘‘നേവദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസ’’ന്തി ഏവം അഹേതുകാനം ഗഹണം ന ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഇതരഥാ ഹി അഹേതുകാനം അഗ്ഗഹണം ഭവേയ്യാതി അത്ഥസ്സ പാകടത്താ ന കാരണസാധനീയോ ഏസോതി ഗഹേതബ്ബത്ഥസ്സേവ കാരണം വദന്തോ ‘‘ഹേതുയേവ ഹി തേസം നത്ഥീ’’തിആദിമാഹ. തേസഞ്ഹി നേവദസ്സനേന ന ഭാവനായപഹാതബ്ബഹേതുകപദവചനീയാനം യോ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബോ സിയാ, സോ ഏവംപകാരോ ഹേതു നത്ഥി. തേ ഹി അനേകപ്പകാരാ സഹേതുകാ അഹേതുകാ ചാതി, തസ്മാ നേവദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ ഹേതു ഏതേസം അത്ഥീതി അയമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൧൦. തം ആരമ്മണം കത്വാതി ഇദം ചതുകിച്ചസാധനവസേന ആരമ്മണകരണം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഗോത്രഭുഫലപച്ചവേക്ഖണാദീനമ്പി അപചയഗാമിതാ ആപജ്ജേയ്യാതി. അഥ വാ ഹേതുഭാവേന അപചയം നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തീതി അപചയഗാമിനോ. നിബ്ബാനസ്സ ഹി അനിബ്ബത്തനിയത്തേപി സമുദയപ്പഹാനസമുദയനിരോധാനം അധിഗമഅധിഗന്തബ്ബഭാവതോ ഹേതുഹേതുഫലഭാവോ മഗ്ഗനിബ്ബാനാനം യുജ്ജതി. യഥാഹ ‘‘ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൯). അത്ഥോതി ഹി ഹേതുഫലം. ധമ്മോതി ഹേതൂതി. പുരിമപച്ഛിമാനം പുരിമേ സസമ്പയുത്താ വുത്താ, പച്ഛിമേ കേവലാ. പുരിമേ വിയ പന പച്ഛിമേ അത്ഥേപി അരിയമഗ്ഗസീസേന സബ്ബലോകുത്തരകുസലചിത്തുപ്പാദാ ഗഹേതബ്ബാ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ‘‘ആചയം ഗാമിനോ’’തി വത്തബ്ബേ അനുനാസികലോപോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആചിനന്തീതി വാ ആചയാ, ആചയാ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതിപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൧. സത്ത പന സേക്ഖാ സിക്ഖനസീലാതി സേക്ഖാ, തേസം ഇമേതി സേക്ഖാ, അഞ്ഞാസാധാരണാ മഗ്ഗഫലത്തയധമ്മാ. സയമേവ സിക്ഖന്തീതി സിക്ഖനസീലാനമേതം നിദസ്സനം. യേ ഹി ധമ്മാ സിക്ഖന്തി, തേ സിക്ഖനസീലാ ഹോന്തീതി. അക്ഖരത്ഥോ പന സിക്ഖാ ഏതേസം സീലന്തി സേക്ഖാതി. ന സേക്ഖാതി യത്ഥ സേക്ഖഭാവാസങ്കാ അത്ഥി, തത്ഥായം പടിസേധോതി ലോകിയനിബ്ബാനേസു അസേക്ഖഭാവാനാപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ ഹി സിക്ഖാ അത്തനോ പടിപക്ഖകിലേസേഹി വിപ്പമുത്താ പരിസുദ്ധാ ഉപക്കിലേസാനം ആരമ്മണഭാവമ്പി അനുപഗമനതോ ഏതാ സിക്ഖാതി വത്തും യുത്താ അട്ഠസു മഗ്ഗഫലേസു വിജ്ജന്തി, തസ്മാ ചതുമഗ്ഗഹേട്ഠിമഫലത്തയധമ്മാ വിയ അരഹത്തഫലധമ്മാപി താസു സിക്ഖാസു ജാതാതി ച, തംസിക്ഖാസമങ്ഗിനോ അരഹതോ ഇതരേസം വിയ സേക്ഖത്തേ സതി സേക്ഖസ്സ ഏതേതി ച, സിക്ഖാ സീലം ഏതേസന്തി ച സേക്ഖാതി ആസങ്കിതബ്ബാ സിയുന്തി തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ‘‘അസേക്ഖാ’’തി യഥാവുത്തസേക്ഖഭാവപടിസേധോ കതോ. അരഹത്തഫലേ ഹി പവത്തമാനാ സിക്ഖാ പരിനിട്ഠിതസിക്ഖാകിച്ചത്താ ന സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തി, കേവലം സിക്ഖാഫലഭാവേനേവ പവത്തന്തി, തസ്മാ താ ന സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, നാപി തംസമങ്ഗിനോ സേക്ഖവചനം, ന ച തംസമ്പയുത്താ സിക്ഖനസീലാതി സിക്ഖാസു ജാതാതിആദിഅത്ഥേഹി അഗ്ഗഫലധമ്മാ സേക്ഖാ ന ഹോന്തി, ഹേട്ഠിമഫലേസു പന സിക്ഖാ സകദാഗാമിമഗ്ഗവിപസ്സനാദീനം ഉപനിസ്സയഭാവതോ സിക്ഖാകിച്ചം കരോന്തീതി സിക്ഖാവചനം അരഹന്തി, തംസമങ്ഗിനോ ച സേക്ഖവചനം, തംസമ്പയുത്താ ച സിക്ഖനസീലവുത്തീതി തത്ഥ ധമ്മാ യഥാവുത്തേഹി അത്ഥേഹി സേക്ഖാ ഹോന്തി ഏവ.

സേക്ഖാതി വാ അപരിയോസിതസിക്ഖാ ദസ്സിതാ. അനന്തരമേവ ‘‘അസേക്ഖാ’’തി വചനം പരിയോസിതസിക്ഖാനം ദസ്സനന്തി ന ലോകിയനിബ്ബാനാനം അസേക്ഖതാപത്തി. വുദ്ധിപ്പത്താ വാ സേക്ഖാതി ഏതസ്മിം അത്ഥേ സേക്ഖധമ്മേസു ഏവ കേസഞ്ചി വുദ്ധിപ്പത്താനം അസേക്ഖതാ ആപജ്ജതി, തേന അരഹത്തമഗ്ഗധമ്മാ വുദ്ധിപ്പത്താ ച യഥാവുത്തേഹി ച അത്ഥേഹി സേക്ഖാതി കത്വാ അസേക്ഖാ ആപന്നാതി? ന, തംസദിസേസു തബ്ബോഹാരാ. അരഹത്തമഗ്ഗതോ ഹി നിന്നാനാകരണം അരഹത്തഫലം ഠപേത്വാ പരിഞ്ഞാദികിച്ചകരണം വിപാകഭാവഞ്ച, തസ്മാ തേ ഏവ സേക്ഖാ ധമ്മാ അരഹത്തഫലഭാവം ആപന്നാതി സക്കാ വത്തും, കുസലസുഖതോ ച വിപാകസുഖം സന്തതരതായ പണീതതരന്തി വുദ്ധിപ്പത്താ ച തേ ധമ്മാ ഹോന്തീതി അസേക്ഖാതി വുച്ചന്തീതി.

൧൨. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനാസമത്ഥതാദീഹി പരിത്താ. ‘‘കിലേസ…പേ… തായാ’’തി അത്ഥത്തയമ്പി കുസലേസു യുജ്ജതി, വിപാകകിരിയേസു ദീഘസന്താനതാവ. പമാണകരേഹി വാ ഓളാരികേഹി കാമതണ്ഹാദീഹി പരിച്ഛിന്നാ പരിത്താ. തേഹി അപരിച്ഛിന്നത്താ സുഖുമേഹി രൂപതണ്ഹാദീഹി പരിച്ഛിന്നാ പമാണമഹത്തം ഗതാതി മഹഗ്ഗതാ. അപരിച്ഛിന്നാ അപ്പമാണാ.

൧൪. അതപ്പകട്ഠേനാതി ദിവസമ്പി പച്ചവേക്ഖിയമാനാ ലോകുത്തരധമ്മാ തിത്തിം ന ജനേന്തി സമാപജ്ജിയമാനാപി ഫലധമ്മാതി.

൧൫. മാതുഘാതാദീസു പവത്തമാനാപി ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്താവ പവത്തന്തീതി തേ ധമ്മാ ഹിതസുഖാവഹാ മേ ഭവിസ്സന്തീതി ആസീസിതാ ഹോന്തി, തഥാ അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തേസു സുഭാദിവിപരിയാസദള്ഹതായ ആനന്തരിയകമ്മനിയതമിച്ഛാദിട്ഠീസു പവത്തി ഹോതീതി തേ ധമ്മാ അസുഭാദീസു സുഭാദിവിപരീതപ്പവത്തികാ ഹോന്തി. മിച്ഛാസഭാവാതി മുസാസഭാവാ. അനേകേസു ആനന്തരിയേസു കതേസു യം തത്ഥ ബലവം, തം വിപച്ചതി, ന ഇതരാനീതി ഏകന്തവിപാകജനകതായ നിയതതാ ന സക്കാ വത്തുന്തി ‘‘വിപാകദാനേ സതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖന്ധഭേദാനന്തരന്തി ചുതിഅനന്തരം. ചുതി ഹി മരണനിദ്ദേസേ (വിഭ. ൧൯൩) ‘‘ഖന്ധാനം ഭേദോ’’തി വുത്താതി. ഏതേന വചനേന സതി ഫലദാനേ ചുതിഅനന്തരോ ഏവ, ന അഞ്ഞോ ഏതേസം ഫലകാലോതി ഫലകാലനിയമേനേവ നിയതതാ വുത്താ ഹോതി, ന ഫലദാനനിയമേനാതി നിയതഫലകാലാനം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാനമ്പി നിയതതാ ആപജ്ജതി, തസ്മാ വിപാകധമ്മധമ്മാനം പച്ചയന്തരവികലതാദീഹി അവിപച്ചമാനാനമ്പി അത്തനോ സഭാവേന വിപാകധമ്മതാ വിയ ബലവതാ ആനന്തരിയേന വിപാകേ ദിന്നേ അവിപച്ചമാനാനമ്പി ആനന്തരിയാനം ഫലദാനേ നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച പവത്തീതി അത്തനോ സഭാവേന ഫലദാനനിയമേനേവ നിയതതാ ആനന്തരിയതാ ച വേദിതബ്ബാ. അവസ്സഞ്ച നിയതസഭാവാ ആനന്തരിയസഭാവാ ച തേസം പവത്തീതി സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേതം അഞ്ഞസ്സ ബലവതോ ആനന്തരിയസ്സ അഭാവേ ചുതിഅനന്തരം ഏകന്തേന ഫലദാനതോ.

നനു ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഉപപജ്ജവേദനീയാനം അഞ്ഞസ്മിം വിപാകദായകേ അസതി ചുതിഅനന്തരമേവ ഏകന്തേന ഫലദാനതോ ആനന്തരിയസഭാവാ നിയതസഭാവാ ച പവത്തി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി അസമാനജാതികേന ചേതോപണിധിവസേന ഉപഘാതകേന ച നിവത്തേതബ്ബവിപാകത്താ അനന്തരേകന്തഫലദായകത്താഭാവാ, ന പന ആനന്തരിയകാനം പഠമജ്ഝാനാദീനം ദുതിയജ്ഝാനാദീനി വിയ അസമാനജാതികം ഫലനിവത്തകം അത്ഥി സബ്ബാനന്തരിയകാനം അവീചിഫലത്താ, ന ച ഹേട്ഠുപപത്തിം ഇച്ഛതോ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിയ ഉപരൂപപത്തിജനകകമ്മഫലം ആനന്തരിയകഫലം നിവത്തേതും സമത്ഥോ ചേതോപണിധി അത്ഥി അനിച്ഛന്തസ്സേവ അവീചിപാതനതോ, ന ച ആനന്തരിയകോപഘാതകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി, തസ്മാ തേസംയേവ അനന്തരേകന്തവിപാകജനകസഭാവാ പവത്തീതി.

അനേകാനി ച ആനന്തരിയകാനി കതാനി ഏകന്തേ വിപാകേ സന്നിയതത്താ ഉപരതാവിപച്ചനസഭാവാസങ്കത്താ നിച്ഛിതാനി സഭാവതോ നിയതാനേവ. ചുതിഅനന്തരം പന ഫലം അനന്തരം നാമ തസ്മിം അനന്തരേ നിയുത്താനി തന്നിബ്ബത്തനേന അനന്തരകരണസീലാനി അനന്തരപ്പയോജനാനി ചാതി സഭാവതോ ആനന്തരിയകാനേവ ച ഹോന്തി. തേസു പന സമാനസഭാവേസു ഏകേന വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാനി അത്തനാ കത്തബ്ബസ്സ കിച്ചസ്സ തേനേവ കതത്താ ന ദുതിയം തതിയമ്പി ച പടിസന്ധിം കരോന്തി, ന സമത്ഥതാവിഘാതത്താതി നത്ഥി തേസം നിയതാനന്തരിയതാനിവത്തീതി. ന ഹി സമാനസഭാവം സമാനസഭാവസ്സ സമത്ഥതം വിഹനതീതി. ഏകസ്സ പന അഞ്ഞാനിപി ഉപത്ഥമ്ഭകാനി ഹോന്തീതി ദട്ഠബ്ബാനീതി. സമ്മാ സഭാവാതി സച്ചസഭാവാ.

൧൬. പരിപുണ്ണമഗ്ഗകിച്ചത്താ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാവ ഇധ ‘‘മഗ്ഗാ’’തി വുത്താ. പച്ചയട്ഠേനാതി മഗ്ഗപച്ചയട്ഠേന. നിക്ഖേപകണ്ഡേപി ഹി യേ മഗ്ഗപച്ചയം ലഭന്തി, ന പന സയം മഗ്ഗപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തി, തേ മഗ്ഗഹേതുകാതി ദസ്സേതും ‘‘അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ മഗ്ഗങ്ഗാനി ഠപേത്വാ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൦൩൯) വുത്തം. യോ പന തത്ഥേവ ‘‘അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ, ഇമേ ധമ്മാ മഗ്ഗഹേതൂ’’തി ആദിനയോ വുത്തോ, തം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗസമ്പയുത്താ വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ സമ്മാദിട്ഠി മഗ്ഗോ ചേവ ഹേതു ചാ’’തിആദിനാ പന വുത്തനയം ദസ്സേതും ‘‘സമ്മാദിട്ഠി സയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പന അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനവസേന പടിപാടിയാ തയോ നയാ വുത്താ, ഹേതുബഹുതാവസേന തതിയോ നയോ ഇധ ദുതിയോ വുത്തോ.

അഭിഭവിത്വാ പവത്തനട്ഠേനാതി സഹജാതാധിപതിപി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ജേട്ഠകഭാവേ പവത്തമാനോ സഹജാതേ അത്തനോ വസേ അനുവത്തയമാനോ തേ അഭിഭവിത്വാ പവത്തതി, ആരമ്മണാധിപതിപി തദാരമ്മണേ ധമ്മേ തഥേവ അത്താനം അനുവത്തയമാനോ തേ ധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ ആരമ്മണഭാവേന പവത്തതി, ന പച്ചുപ്പന്നഭാവേന, തസ്മാ അധിപതിദ്വയമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘മഗ്ഗോ അധിപതി ഏതേസ’’ന്തി അയഞ്ച അത്ഥോ നിക്ഖേപകണ്ഡേ ഉദാഹരണവസേന ആഗതം അത്ഥനയം ഗഹേത്വാ വുത്തോ. യസ്മാ പന പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൨.൧൬.൧൧) ‘‘മഗ്ഗാധിപതിം ധമ്മം പടിച്ച മഗ്ഗാധിപതി ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നാധിപതിപച്ചയാ, മഗ്ഗാധിപതീ ഖന്ധേ പടിച്ച മഗ്ഗാധിപതി അധിപതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ മഗ്ഗോ അധിപതി മഗ്ഗാധിപതീതി അയമ്പി അത്ഥോ പാളിയം സരൂപേകസേസവസേന സമാനസദ്ദത്ഥവസേന വാ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൭. അനുപ്പന്നാതി ഏതേന സബ്ബോ ഉപ്പന്നഭാവോ പടിസിദ്ധോ, ന ഉപ്പന്നധമ്മഭാവോ ഏവാതി തേന ഉപ്പന്നാ വിഗതാ അതീതാപി ന സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. യദി ഹി സങ്ഗഹിതാ സിയും, ‘‘അനുപ്പന്നോ ധമ്മോ ഉപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിഏവമാദി വുച്ചേയ്യ, ന തു വുത്തന്തി. അനാഗതാനി വിപാകകടത്താരൂപാനി അതീതേ അനാഗതേ വാ കമ്മേ പുരിമനിപ്ഫന്നേ ഏവ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, നാനിപ്ഫന്നേതി പരിനിട്ഠിതകാരണേകദേസാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ താനി ‘‘അവസ്സം ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ഉപ്പാദിനോ ധമ്മാ’’തി വുച്ചന്തി.

൧൮. അത്തനോ സഭാവന്തി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവം.

൨൦. ഏവം പവത്തമാനാതി ഏവം ചക്ഖാദിഭാവേന ഫുസനാദിഭാവേന ച ഏകസന്തതിപരിയാപന്നതാവസേന പവത്തമാനാ. അത്താനം അധി അജ്ഝത്താതി അധി-സദ്ദോ സമാസവിസയേ അധികാരത്ഥം പവത്തിഅത്ഥഞ്ച ഗഹേത്വാ പവത്തതീതി അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്താ അജ്ഝത്താ. തേനാതി യസ്സ ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ച സുഞ്ഞതം ആനേഞ്ജഞ്ച മനസികരോതോ അജ്ഝത്തസുഞ്ഞതാദീസു ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതി ന പസീദതി ന സന്തിട്ഠതി നാധിമുച്ചതി, യോ ച ഇതിഹ തത്ഥ സമ്പജാനോ, തേന ഭിക്ഖുനാ. തസ്മിംയേവ പുരിമസ്മിം സമാധിനിമിത്തേതി പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിനിമിത്തേ. അജ്ഝത്തമേവാതി ഝാനഗോചരേ കസിണാദിമ്ഹി. ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബന്തി പഠമജ്ഝാനാദിചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം. അജ്ഝത്തരതോതി ഗോചരജ്ഝത്തേ നിബ്ബാനേ രതോ, സമാധിഗോചരേ കമ്മട്ഠാനേ വാ രതോ. ‘‘സമാഹിതോ ഏകോ സന്തുസിതോ തമാഹു ഭിക്ഖു’’ന്തി (ധ. പ. ൩൬൨) ഗാഥാസേസോ.

അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനന്തി ഏത്ഥ ഝാനം സകസന്തതിപരിയാപന്നത്താ ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി നിയകജ്ഝത്തത്ഥോ അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ ഹോതി. അജ്ഝത്തന്തി സകസന്തതിനിയകം. അജ്ഝത്തേ ഭവാ അജ്ഝത്തികാതി നിയകജ്ഝത്തേസുപി അബ്ഭന്തരാ ചക്ഖാദയോ വുച്ചന്തി. ഏത്ഥ പന അജ്ഝത്തിക-സദ്ദോ ചക്ഖാദീസു പവത്തമാനോ ദസ്സിതോ, ന അജ്ഝത്തസദ്ദോ, അത്ഥി ച അജ്ഝത്തഅജ്ഝത്തികസദ്ദാനം ബഹിദ്ധാബാഹിര-സദ്ദാനം വിയ വിസേസോ. അജ്ഝത്തികസദ്ദോ ഹി സപരസന്താനികേസു സബ്ബേസു ചക്ഖാദീസു രൂപാദീസു ബാഹിര-സദ്ദോ വിയ പവത്തതി, അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ പന സകസന്താനികേസ്വേവ ചക്ഖുരൂപാദീസു തതോ അഞ്ഞേസ്വേവ ബഹിദ്ധാ-സദ്ദോ വിയ പവത്തതീതി തസ്മാ സദ്ദതോ അത്ഥതോ ച അസമാനത്താ ന ഇദമേത്ഥ ഉദാഹരണം യുത്തന്തി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ – അജ്ഝത്തേ ഭവാ അജ്ഝത്തികാതി അയഞ്ഹി വചനത്ഥോ. യഞ്ച അജ്ഝത്തേ ഭവം, തേന അജ്ഝത്തേനേവ ഭവിതബ്ബം, തേന തംവാചകസ്സ അജ്ഝത്ത-സദ്ദസ്സ അജ്ഝത്തിക-സദ്ദസ്സ ച സമാനത്ഥതാ. ഉഭിന്നമ്പി സദ്ദാനം സമാനത്ഥഭാവതോ അജ്ഝത്തജ്ഝത്തേ പവത്തമാനേ അജ്ഝത്തിക-സദ്ദേ അജ്ഝത്ത-സദ്ദോ തത്ഥ പവത്തോതി സക്കാ വത്തുന്തി.

അയം ഖോ പനാനന്ദ, വിഹാരോതി വിഹാരസുഞ്ഞതാസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൮൭) സങ്ഗണികാരാമതായ രൂപാദിരതിയാ ച ആദീനവം വത്വാ തപ്പടിപക്ഖവിഹാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അജ്ഝത്തം സുഞ്ഞതന്തി വിസയഭൂതം ഇസ്സരിയട്ഠാനഭൂതം സുഞ്ഞതം, സുഞ്ഞതാഫലസമാപത്തിന്തി അത്ഥോ. ചിത്തിസ്സരാ ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ധമ്മം ദേസേന്താപി യം മുഹുത്തം തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം ഹോതി, തം മുഹുത്തം ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി, പഗേവ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ, തസ്മാ സബ്ബത്ഥാപി ഇസ്സരിയാനം ബഹുലം ഫലസമാപത്തിയം ഇസ്സരിയസ്സ പവത്തനതോ ഫലസമാപത്തി ‘‘ഇസ്സരിയട്ഠാന’’ന്തി വുത്താ. അരഹത്തഫലാധിഗമേന വാ തഥാഗതാനം ഇസ്സരിയം നിബ്ബത്തം തംജനകേനേവ മഗ്ഗേനാതി തം തേസം ഇസ്സരിയട്ഠാനം. വിസയോ ച അനഞ്ഞത്ഥഭാവോവ യഥാ ‘‘ആകാസേ സകുണാ ഉദകേ മച്ഛാ’’തി, ബുദ്ധാ ച അഞ്ഞത്ഥ ദിസ്സമാനാപി വിവേകപബ്ഭാരതായ ഫലസമാപത്തിനിന്നാവ, തേന തസ്സാ തസ്സാ കിരിയായ അനന്തരം ഫലസമാപത്തിയംയേവ ഭവന്തീതി സാ തേസം വിസയോ, തബ്ബിസയതാ ച സച്ചകസുത്തേന (മ. നി. ൧.൩൬൪ ആദയോ) ദീപേതബ്ബാ.

൨൨. യേസം ദട്ഠബ്ബഭാവോ അത്ഥി, തേ സനിദസ്സനാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗോചരഭാവോവ ദട്ഠബ്ബഭാവോ, തസ്സ രൂപായതനാ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി രൂപായതനം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ ‘‘സഹ നിദസ്സനേനാതി സനിദസ്സനാ’’തി വുത്തം. ധമ്മസഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ സഭാവോ, സോ അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ ഉപചരിതും യുത്തോ. ഏവഞ്ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. സയഞ്ച നിസ്സയവസേന ച സമ്പത്താനം അസമ്പത്താനഞ്ച പടിമുഖഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം പടിഹനനഭാവോ, യേന ബ്യാപാരാദിവികാരപച്ചയന്തരസഹിതേസു ചക്ഖാദീനം വിസയേസു വികാരുപ്പത്തി.

തികമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧-൬. മൂലട്ഠേനാതി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന മൂലഭാവേന, ന പച്ചയമത്തട്ഠേന ഹേതുധമ്മാ ഹേതൂ ധമ്മാതി സമാസാസമാസനിദ്ദേസഭാവോ ദ്വിന്നം പാഠാനം വിസേസോ. തഥേവാതി സമ്പയോഗതോവ. സഹേതുകാനം ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവതോ ‘‘സമ്പയോഗതോ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, ന സഹസദ്ദസ്സ സമ്പയോഗത്ഥത്താ. സഹ-സദ്ദോ പന ഏകപുഞ്ജേ ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ സഹേതുകാനം ഹേതൂഹി സമാനദേസഗഹണാനം ഹേതുആദിസബ്ഭാവം ദീപേതി, സമ്പയുത്ത-സദ്ദോ ഏകുപ്പാദാദിവസേന സഹ ഹേതൂഹി ഏകീഭാവുപഗമനം, തതോ ഏവ ച ദ്വിന്നം ദുകാനം നാനത്തം വേദിതബ്ബം. ധമ്മനാനത്താഭാവേപി ഹി പദത്ഥനാനത്തേന ദുകന്തരം വുച്ചതി. ന ഹി ഹേതുദുകസങ്ഗഹിതേഹി ധമ്മേഹി അഞ്ഞേ സഹേതുകദുകാദീഹി വുച്ചന്തി, തേ ഏവ പന സഹേതുകാഹേതുകാദിഭാവതോ സഹേതുകദുകാദീഹി വുത്താ. ഏവം സഹേതുകദുകസങ്ഗഹിതാ ഏവ ഹേതുസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഭാവതോ ഹേതുസമ്പയുത്തദുകേന വുത്താ. ന ഹി ധമ്മാനം അവുത്തതാപേക്ഖം ദുകന്തരവചനന്തി നത്ഥി പുനരുത്തിദോസോ. ദേസേതബ്ബപ്പകാരജാനനഞ്ഹി ദേസനാവിലാസോ തഥാ ദേസനാഞാണഞ്ചാതി. തേന ധമ്മാനം തപ്പകാരതാ വുത്താ ഹോതി. സകലേകദേസവസേന പഠമദുകം ദുതിയതതിയേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ചതുത്ഥാദയോ തയോ ദുകാ വുത്താ. സകലഞ്ഹി പഠമദുകം ദുതിയദുകേകദേസേന സഹേതുകപദേന തതിയദുകേകദേസേന ഹേതുസമ്പയുത്തപദേന ച യോജേത്വാ യഥാക്കമം ചതുത്ഥപഞ്ചമദുകാ വുത്താ, തഥാ പഠമദുകേകദേസം നഹേതുപദം സകലേന ദുതിയദുകേന യോജേത്വാ ഛട്ഠദുകോ വുത്തോ. ഇദമ്പി സമ്ഭവതീതി ഏതേന അവുത്തമ്പി സമ്ഭവവസേന ദീപിതന്തി ദസ്സേതി. സമ്ഭവോ ഹി ഗഹണസ്സ കാരണന്തി. യഥാ ഹേതുസഹേതുകാതി ഇദം സമ്ഭവതീതി കത്വാ ഗഹിതം, ഏവം ഹേതുഅഹേതുകാതി ഇദമ്പി സമ്ഭവതീതി കത്വാ ഗഹേതബ്ബമേവാതി ഏവം അഞ്ഞത്ഥാപി യോജേതബ്ബം.

ഏവം പഠമദുകം ദുതിയതതിയദുകേസു ദുതിയപദേഹി യോജേത്വാ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ച, അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ, ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ ഹേതുവിപ്പയുത്താ ച, ഹേതുവിപ്പയുത്താ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി യേ ദ്വേ ദുകാ കാതബ്ബാ, തേസം സമ്ഭവവസേനേവ സങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഖോ പന-പദേന അപരേസമ്പി ദുകാനം സങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘തത്ര യദേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്രാതി പാളിയം. അയം അതിരേകത്ഥോതി ഇദാനി യം വക്ഖതി, തമത്ഥമാഹ. തത്ഥ പന അഞ്ഞേപി അഞ്ഞഥാപീതി ഏതേസം വിസും പവത്തിയാ ദ്വേ ദുകാ ദസ്സിതാ, സഹ പവത്തിയാ പന അയമ്പി ദുകോ വേദിതബ്ബോ ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി, ഏതേസു പന പഞ്ചസു ദുകേസു ദുതിയദുകേന തതിയദുകോ വിയ, ചതുത്ഥദുകേന പഞ്ചമദുകോ വിയ ച ഛട്ഠദുകേന നിന്നാനത്ഥത്താ ‘‘ന ഹേതു ഖോ പന ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’’തി അയം ദുകോ ന വുത്തോ. ദസ്സിതനിന്നാനത്ഥനയോ ഹി സോ പുരിമദുകേഹീതി. ഇതരേസു ചതൂസു ഹേതൂ ചേവ അഹേതുകദുകേന സമാനത്ഥത്താ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകോ, ഹേതുസഹേതുകദുകേന സമാനത്ഥത്താ ഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ ച നഹേതുഹേതുസമ്പയുത്തദുകോ വിയ ന വത്തബ്ബോ. തേസു പന ദ്വീസു പച്ഛിമദുകേ ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാ’’തി പദം ചതുത്ഥദുകേ പഠമപദേന നിന്നാനാകരണത്താ ന വത്തബ്ബം, ‘‘ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ അഹേതുകാ’’തി പദം ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ’’തി ഏതേന നിന്നാനത്താ ന വത്തബ്ബം. അവസിട്ഠേ പന ഏകസ്മിം ദുകേ ‘‘അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’’തി പദം ഛട്ഠദുകേ ദുതിയപദേന ഏകത്ഥത്താ ന വത്തബ്ബം. ഇദാനി ‘‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാ’’തി ഇദമേവേകം പദം അവസിട്ഠം, ന ച ഏകേന പദേന ദുകോ ഹോതീതി തഞ്ച ന വുത്തന്തി. ചതുത്ഥദുകേ ദുതിയപദേന പന സമാനത്ഥസ്സ ഛട്ഠദുകേ പഠമപദസ്സ വചനം ദുകപൂരണത്ഥം, ഏതേന വാ ഗതിദസ്സനേന സബ്ബസ്സ സമ്ഭവന്തസ്സ സങ്ഗഹോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി സബ്ബോ സമ്ഭവദുകോ പഠമദുകേ ദുതിയതതിയദുകപക്ഖേപേന ദസ്സിതോ, തേസു ച പഠമദുകപക്ഖേപേനാതി.

൭-൧൩. സമാനകാലേന അസമാനകാലേന കാലവിമുത്തേന ച പച്ചയേന നിപ്ഫന്നാനം പച്ചയായത്താനം പച്ചയഭാവമത്തേന തേസം പച്ചയാനം അത്ഥിതം ദീപേതും സപ്പച്ചയവചനം, ന സഹേതുകവചനം വിയ സമാനകാലാനമേവ, നാപി സനിദസ്സനം വിയ തംസഭാവസ്സ അനത്ഥന്തരഭൂതസ്സ. സങ്ഖത-സദ്ദോ പന സമേതേഹി നിപ്ഫാദിതഭാവം ദീപേതീതി അയമേതേസം വിസേസോ ദുകന്തരവചനേ കാരണം. ഏത്ഥ ച അപ്പച്ചയാ അസങ്ഖതാതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ അവിനിച്ഛിതത്ഥപരിച്ഛേദദസ്സനവസേന മാതികാഠപനതോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. ഉദ്ദേസേന ഹി കുസലാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം അത്ഥിതാമത്തം വുച്ചതി, ന പരിച്ഛേദോതി അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേന ഉദ്ദേസോ വുത്തോതി. രൂപന്തി രൂപായതനം പഥവിയാദി വാ. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ രൂപായതനസ്സ അസങ്ഗഹിതതാ ആപജ്ജതീതി രുപ്പനലക്ഖണം വാ രൂപന്തി അയം അത്ഥനയോ വുത്തോ. തത്ഥ രൂപന്തി രുപ്പനസഭാവോ. ന ലുജ്ജതി ന പലുജ്ജതീതി യോ ഗഹിതോ തഥാ ന ഹോതി, സോ ലോകോതി തംഗഹണരഹിതാനം ലോകുത്തരാനം നത്ഥി ലോകതാ. ദുക്ഖസച്ചം വാ ലോകോ, തത്ഥ തേനേവ ലോകസഭാവേന വിദിതാതി ലോകിയാ.

ഏവം സന്തേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വിജാനിതബ്ബസ്സ രൂപായതനസ്സ തേനേവ നവിജാനിതബ്ബസ്സ സദ്ദായതനാദികസ്സ ച നാനത്താ ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതി. ഏവം പന ദുകേ വുച്ചമാനേ ദുകബഹുതാ ആപജ്ജതി, യത്തകാനി വിഞ്ഞാണാനി, തത്തകാ ദുകാ വുത്താ സമത്താ ഠപേത്വാ സബ്ബധമ്മാരമ്മണാനി വിഞ്ഞാണാനി. തേസു ച ദുകസ്സ പച്ഛേദോ ആപജ്ജതി, തഥാ ച സതി ‘‘കേനചീ’’തി പദം സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗാഹകം ന സിയാ, നിദ്ദേസേന ച വിരുദ്ധം ഇദം വചനം. യോ ച തത്ഥ ‘‘യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാതി അയം ദുകോ ന ഹോതീ’’തി പടിസേധോ കതോ, സോ ച കഥം യുജ്ജേയ്യ. ന ഹി സമത്ഥാ അട്ഠകഥാ പാളിം പടിസേധേതുന്തി, ന ച കേനചി-സദ്ദസ്സ തേനേവാതി അയം പദത്ഥോ സമ്ഭവതി, ‘‘കേനചീ’’തി ഏതസ്സ ആദിപദസ്സ അനിയമിതം യം കിഞ്ചി ഏകം പദത്ഥോ, തം വത്വാ വുച്ചമാനസ്സ ‘‘കേനചീ’’തി ദുതിയപദസ്സ യം കിഞ്ചി അപരം അനിയമിതം പദത്ഥോതി ലോകസിദ്ധമേതം, തഥേവ ച നിദ്ദേസോ പവത്തോ, ന ചേത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബധമ്മഭേദേന ദുകഭേദോ സമത്തോ ആപജ്ജതി യത്തകാ വിഞ്ഞാതബ്ബാ, തത്തകാ ദുകാതി, തസ്മാ നത്ഥി ദുകബഹുതാ. ന ഹി ഏകംയേവ വിഞ്ഞാതബ്ബം കേനചി വിഞ്ഞേയ്യം കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യഞ്ച, കിന്തു അപരമ്പി അപരമ്പീതി സബ്ബവിഞ്ഞാതബ്ബസങ്ഗഹേ ദുകോ സമത്തോ ഹോതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘കേനചീ’’തി പദം അനിയമേന സബ്ബവിഞ്ഞാണസങ്ഗാഹകന്തി സിദ്ധം ഹോതി, വിഞ്ഞാണനാനത്തേന ച വിഞ്ഞാതബ്ബം ഭിന്ദിത്വാ അയം ദുകോ വുത്തോ, ന വിഞ്ഞാതബ്ബാനം അത്ഥന്തരതായാതി. ഏതസ്സ പന ദുകസ്സ നിക്ഖേപരാസിനിദ്ദേസോ ദുകസങ്ഗഹിതധമ്മേകദേസേസു ദുകപദദ്വയപ്പവത്തിദസ്സനവസേന പവത്തോ. അത്ഥുദ്ധാരനിദ്ദേസോ നിരവസേസദുകസങ്ഗഹിതധമ്മദസ്സനവസേനാതി വേദിതബ്ബോ.

൧൪-൧൯. ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിവീഥീസു തദനുഗതമനോവിഞ്ഞാണവീഥീസു ച കിഞ്ചാപി കുസലാദീനമ്പി പവത്തി അത്ഥി, കാമാസവാദയോ ഏവ പന വണതോ യൂസം വിയ പഗ്ഘരണകഅസുചിഭാവേന സന്ദന്തി, തസ്മാ തേ ഏവ ‘‘ആസവാ’’തി വുച്ചന്തി. തത്ഥ ഹി പഗ്ഘരണകഅസുചിമ്ഹി നിരുള്ഹോ ആസവസദ്ദോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭുന്തി തതോ പരം മഗ്ഗഫലേസു അപ്പവത്തിതോ വുത്തം. ഏതേ ഹി ആരമ്മണകരണവസേന ധമ്മേ ഗച്ഛന്താ തതോ പരം ന ഗച്ഛന്തീതി. നനു തതോ പരം ഭവങ്ഗാദീനിപി ഗച്ഛന്തീതി ചേ? ന, തേസമ്പി പുബ്ബേ ആലമ്ബിതേസു ലോകിയധമ്മേസു സാസവഭാവേന അന്തോഗധത്താ തതോ പരതാഭാവതോ. ഏത്ഥ ച ഗോത്രഭുവചനേന ഗോത്രഭുവോദാനഫലസമാപത്തിപുരേചാരികപരികമ്മാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി, പഠമമഗ്ഗപുരേചാരികമേവ വാ ഗോത്രഭു അവധിനിദസ്സനഭാവേന ഗഹിതം, തതോ പരം മഗ്ഗഫലസമാനതായ പന അഞ്ഞേസു മഗ്ഗേസു മഗ്ഗവീഥിയം ഫലസമാപത്തിവീഥിയം നിരോധാനന്തരഞ്ച പവത്തമാനേസു ഫലേസു നിബ്ബാനേ ച പവത്തി നിവാരിതാ ആസവാനന്തി വേദിതബ്ബാ. സവന്തീതി ഗച്ഛന്തി. ദുവിധോ ഹി അവധി അഭിവിധിവിസയോ അനഭിവിധിവിസയോ ച. അഭിവിധിവിസയം കിരിയാ ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി ‘‘ആഭവഗ്ഗാ ഭഗവതോ യസോ ഗതോ’’തി, ഇതരം ബഹി കത്വാ ‘‘ആപാടലിപുത്താ വുട്ഠോ ദേവോ’’തി. അയഞ്ച ആ-കാരോ അഭിവിധിഅത്ഥോ ഇധ ഗഹിതോതി ‘‘അന്തോകരണത്ഥോ’’തി വുത്തം.

ചിരപാരിവാസിയട്ഠോ ചിരപരിവുത്ഥതാ പുരാണഭാവോ. ആദി-സദ്ദേന ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨) ഇദം സുത്തം സങ്ഗഹിതം. അവിജ്ജാസവഭവാസവാനഞ്ച ചിരപരിവുത്ഥതായ ദസ്സിതായ തബ്ഭാവഭാവീനം കാമാസവദിട്ഠാസവാനഞ്ച ചിരപരിവുത്ഥതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. അഞ്ഞേസുപി യഥാവുത്തേ ധമ്മേ ഓകാസഞ്ച ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനേസു മാനാദീസു വിജ്ജമാനേസു അത്തത്തനിയാദിഗ്ഗാഹവസേന അഭിബ്യാപനം മദകരണവസേന ആസവസദിസതാ ച ഏതേസംയേവ, നാഞ്ഞേസന്തി ഏതേസ്വേവ ആസവസദ്ദോ നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ആയതം വാ സവന്തി ഫലന്തീതി ആസവാ. ന ഹി കിഞ്ചി സംസാരദുക്ഖം ആസവേഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജമാനം അത്ഥീതി. ആരമ്മണഭാവേന യേ ധമ്മാ വണോ വിയ ആസവേ പഗ്ഘരന്തി, തേ അസമ്പയോഗേ അതബ്ഭാവേപി സഹ ആസവേഹീതി സാസവാ, ആസവവന്തോതി അത്ഥോ.

ഓസാനദുകേ ‘‘നോ ആസവാ ഖോ പനാ’’തി അവത്വാ ‘‘ആസവവിപ്പയുത്താ ഖോ പനാ’’തി വചനം സാസവാനം സഹേതുകാനം വിയ സമ്പയുത്തേഹി തംസഹിതതാ ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം. ഏവം സേസഗോച്ഛകേസുപി യഥാസമ്ഭവം വിപ്പയുത്തഗ്ഗഹണേ പയോജനം ദട്ഠബ്ബം. അപിച ‘‘നോ ആസവാ ഖോ പന ധമ്മാ സാസവാ’’തി ഇദം പദം ചതുത്ഥദുകേ ദുതിയപദേന നിന്നാനം, ന ച ഏകേന ദുകോ ഹോതി, തസ്മാ ആസവവിപ്പയുത്തപദമേവ ഗഹേത്വാ ഓസാനദുകയോജനാ ഞായാഗതാതി കതാ. ഹേതുഗോച്ഛകേ പന ഹേതുവിപ്പയുത്താനം സഹേതുകതാ നത്ഥീതി തേ ഗഹേത്വാ ദുകയോജനായ അസക്കുണേയ്യത്താ നഹേതുപദം ഗഹേത്വാ ഓസാനദുകയോജനാ കതാ. യേ വാ പന പഠമേ ദുകേ ദുതിയസ്സ പക്ഖേപേ ഏകോ, തതിയസ്സ ദ്വേ, പഠമസ്സ ദുതിയേ ഏകോ, തതിയേ ദ്വേ, ദുതിയസ്സ തതിയേ ഏകോ, ദുതിയേ ച തതിയസ്സ ഏകോതി അട്ഠ ദുകാ ലബ്ഭന്തി, തേസു തീഹി ഇതരേ ച നയതോ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏസ നയോ സേസഗോച്ഛകേസുപി.

൨൦-൨൫. കിലേസകമ്മവിപാകവട്ടാനം പച്ചയഭാവേന തത്ഥ സംയോജേന്തി, സതിപി അഞ്ഞേസം തപ്പച്ചയഭാവേ ന വിനാ സംയോജനാനി തേസം തപ്പച്ചയഭാവോ അത്ഥി, ഓരമ്ഭാഗിയുദ്ധമ്ഭാഗിയസങ്ഗഹിതേഹി ച തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മനിയമോ ഭവനിയമോ ച ഹോതി, ന ച ഉപച്ഛിന്നസംയോജനസ്സ കതാനിപി കമ്മാനി ഭവം നിബ്ബത്തേന്തീതി. സംയോജേതബ്ബാതി വാ സംയോജനിയാ, സംയോജനേ നിയുത്താതി വാ. ദൂരഗതസ്സപി ആകഡ്ഢനതോ നിസ്സരിതും അപ്പദാനവസേന ബന്ധനം സംയോജനം, ഗന്ഥകരണം സങ്ഖലികചക്കലകാനം വിയ പടിബദ്ധതാകരണം വാ ഗന്ഥനം ഗന്ഥോ, സംസിലിസകരണം യോജനം യോഗോതി അയമേതേസം വിസേസോതി വേദിതബ്ബോ. ധമ്മാനം സഭാവകിച്ചവിസേസഞ്ഞുനാ പന ഭഗവതാ സമ്പയുത്തേസു ആരമ്മണേസു തപ്പച്ചയേസു ച തേഹി തേഹി നിപ്ഫാദിയമാനം തം തം കിച്ചവിസേസം പസ്സന്തേന തേ തേ ധമ്മാ തഥാ തഥാ ആസവസംയോജനഗന്ഥാദിവസേന വുത്താതി ‘‘കിമത്ഥം ഏതേയേവ ധമ്മാ ഏവം വുത്താ, കസ്മാ ച വുത്താ ഏവ പുന വുത്താ’’തി ന ചോദേതബ്ബമേതം.

൨൬-൩൭. ഗന്ഥനിയാതി ഏത്ഥ അയമഞ്ഞോ അത്ഥോ ‘‘ഗന്ഥകരണം ഗന്ഥനം, ഗന്ഥനേ നിയുത്താതി ഗന്ഥനിയാ, ഗന്ഥയിതും സക്കുണേയ്യാ, ഗന്ഥയിതും അരഹന്തീതി വാ ഗന്ഥനിയാ’’തി. ഏവം ഓഘനിയാദീസുപി ദട്ഠബ്ബം. തേനാതിക്കമതീതി ഏതം ധാത്വത്ഥം ഗഹേത്വാ ഓഘനിയാതി പദസിദ്ധി കതാ.

൫൦-൫൪. ധമ്മസഭാവം അഗ്ഗഹേത്വാ പരതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ. പരതോതി നിച്ചാദിതോ. ആമസന്തീതി സഭാവപടിസേധേന പരിമജ്ജന്തി.

൫൫-൬൮. സഭാവതോ വിജ്ജമാനം അവിജ്ജമാനം വാ വിചിത്തസഞ്ഞായ സഞ്ഞിതം ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പവത്തിതോ ആലമ്ബമാനാ ധമ്മാ സാരമ്മണാ. ചിന്തനം ഗഹണം ആരമ്മണൂപലദ്ധി. ചേതസി നിയുത്താ, ചേതസാ സംസട്ഠാ വാ ചേതസികാ. ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യനാനത്തതായ ഏകീഭാവമിവുപഗമനം നിരന്തരഭാവുപഗമനം. യേസം രൂപാനം ചിത്തം സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി, തേസം ചിത്തസ്സ ച സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തന്തി നിരന്തരഭാവാനുപഗമനം വേദിതബ്ബം. ഏകതോ വത്തമാനാപീതി അപി-സദ്ദോ കോ പന വാദോ ഏകതോ അവത്തമാനാതി ഏതമത്ഥം ദീപേതി. ഇദമേത്ഥ വിചാരേതബ്ബം – അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനം കിം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠതാ, ഉദാഹു വിസംസട്ഠതാതി? വിസും ആരമ്മണഭാവേന സുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തത്താ ന സംസട്ഠതാ, നാപി വിസംസട്ഠതാ സംസട്ഠാതി അനാസങ്കനീയസഭാവത്താ. ചതുന്നഞ്ഹി ഖന്ധാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠസഭാവത്താ രൂപനിബ്ബാനേഹിപി സോ സംസട്ഠഭാവോ അത്ഥി നത്ഥീതി സിയാ ആസങ്കാ, തസ്മാ തേസം ഇതരേഹി, ഇതരേസഞ്ച തേഹി വിസംസട്ഠസഭാവതാ വുച്ചതി, ന പന രൂപാനം രൂപേഹി കത്ഥചി സംസട്ഠതാ അത്ഥീതി തദാസങ്കാഭാവതോ വിസംസട്ഠതാ ച രൂപാനം രൂപേഹി ന വുച്ചതീതി. ഏസ ഹി തേസം സഭാവോതി. ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാദിപദേസു സംസട്ഠസമുട്ഠാനാദിസദ്ദാ ചിത്തസദ്ദാപേക്ഖാതി പച്ചേകം ചിത്തസദ്ദസമ്ബന്ധത്താ ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ചാതി പച്ചേകം യോജേത്വാ അത്ഥോ വുത്തോ. ഉപാദിയന്തേവാതി ഭൂതാനി ഗണ്ഹന്തി ഏവ, നിസ്സയന്തി ഏവാതി അത്ഥോ. യഥാ ഭൂതാനി ഉപാദിയന്തി ഗയ്ഹന്തി നിസ്സീയന്തി, ന തഥാ ഏതാനി ഗയ്ഹന്തി നിസ്സീയന്തി, തസ്മാ ഉപാദാ. അഥ വാ ഭൂതാനി അമുഞ്ചിത്വാ തേസം വണ്ണനിഭാദിഭാവേന ഗഹേതബ്ബതോ ഉപാദാ.