രൂപാവചരകുസലം

ചതുക്കനയോ

പഠമജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൦. ഉത്തരപദലോപം കത്വാ രൂപഭവോ രൂപന്തി വുത്തോ. ഝാനസ്സ അമഗ്ഗഭാവേപി സതി മഗ്ഗവചനം അഞ്ഞമഗ്ഗഭാവനിവാരണത്ഥന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ മഗ്ഗഗ്ഗഹണസ്സ പയോജനം വുത്തം, ന സബ്ബസ്സ കുസലജ്ഝാനസ്സ മഗ്ഗഭാവോതി. തത്ഥ മഗ്ഗസ്സ ഭാവനായ സമയവവത്ഥാനസ്സ കതത്താ അമഗ്ഗഭാവനാസമയേ പവത്താനം ഫസ്സാദീനം കുസലഭാവോ ന ദസ്സിതോ സിയാ, തസ്മാ സബ്ബസ്സ മഗ്ഗഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോതി. ഇതോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നത്ഥീതി ഏവം അഞ്ഞഭൂമികവിധുരോ സതി പച്ചയന്തരേ രൂപൂപപത്തിജനകസഭാവോ വിപാകധമ്മസഭാവോ വിയ വിപാകധമ്മവസേന സബ്ബസമാനോ മഗ്ഗസദ്ദേന വുത്തോതി ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. കുസലം ദാനന്തി അലോഭോ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ ചേതനാ ദാനം, തം വജ്ജേത്വാ ഇതരേ ദ്വേ ചേതനാസമ്പയുത്തകാതി വുത്താ. വട്ടന്തീതി മഗ്ഗഭാവതോ ഝാനവചനേന സങ്ഗഹേത്വാ മഗ്ഗോതി വത്തും വട്ടന്തീതി അത്ഥോ. ഓകപ്പനാതി സദ്ദഹനാ. അഞ്ഞത്ഥ ദിട്ഠം അത്ഥം പരിച്ചജിത്വാ ‘‘ജനേതി വഡ്ഢേതീ’’തി അയമത്ഥോ കസ്മാ വുത്തോതി നിരുപസഗ്ഗസ്സ അഞ്ഞത്ഥ ഏവമത്ഥസ്സേവ ദിട്ഠത്താതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘പുന ചപരം ഉദായീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൪൬ ആദയോ) സുത്തമാഹടം. കേസഞ്ചി അരിയാനം അരിയമഗ്ഗേന സിദ്ധാനി അഞ്ഞാനി ച ഝാനാനി ഭാവനാസഭാവാനേവാതി തേസുപി ഭാവേന്തേന സമയവവത്ഥാനം ഇജ്ഝതീതി.

നിസ്സരന്തി നിഗ്ഗച്ഛന്തി ഏതേന, ഏത്ഥ വാതി നിസ്സരണം. കേ നിഗ്ഗച്ഛന്തി? കാമാ. തേസം കാമാനം നിസ്സരണം പഹാനന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘കാമാന’’ന്തി കത്തരി സാമിവചനം യുജ്ജതി. വത്ഥുകാമേഹിപീതി വത്ഥുകാമേഹി വിവിച്ചേവാതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ഏവം യുജ്ജമാനത്ഥന്തരസമുച്ചയത്ഥോ പി-സദ്ദോ, ന കിലേസകാമസമുച്ചയത്ഥോ. കസ്മാ? ഇമസ്മിം അത്ഥേ കിലേസകാമാനം ദുതിയപദേന വിവേകസ്സ വുത്തത്താ. അകുസലസദ്ദേന യദിപി കിലേസകാമാ, അഥാപി സബ്ബാകുസലാ ഗഹിതാ, സബ്ബഥാ പന കിലേസകാമേഹി വിവേകോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദുതിയേന കിലേസകാമേഹി വിവേകവചനതോ’’തി. കാമഗുണാധിഗമഹേതുപി പാണാതിപാതാദിഅസുദ്ധപ്പയോഗോ ഹോതീതി തബ്ബിവേകേന പയോഗസുദ്ധി വിഭാവിതാ. തണ്ഹാസംകിലേസസോധനേന ആസയപോസനം.

അഞ്ഞേസമ്പി ചാതി ദിട്ഠിമാനാദീനം ഫസ്സാദീനഞ്ച. ഉപരി വുച്ചമാനാനി ഝാനങ്ഗാനി ഉപരിജ്ഝാനങ്ഗാനി, തേസം അത്തനോ വിപച്ചനീകാനം പടിപക്ഖഭാവദസ്സനത്ഥം തപ്പച്ചനീകനീവരണവചനം. ബ്യാപാദവിവേകവചനേന ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിആഘാതവത്ഥുഭേദവിസയസ്സ ദോസസ്സ മോഹാധികാനം ഥിനമിദ്ധാദീനം വിവേകവചനേന പടിച്ഛാദനവസേന ദുക്ഖാദിപുബ്ബന്താദിഭേദവിസയസ്സ മോഹസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ. കാമരാഗബ്യാപാദതദേകട്ഠഥിനമിദ്ധാദിവിക്ഖമ്ഭനകഞ്ചേദം സബ്ബാകുസലപടിപക്ഖസഭാവത്താ സബ്ബകുസലാനം തേന സഭാവേന സബ്ബാകുസലാനം പഹാനം ഹോന്തമ്പി കാമരാഗാദിവിക്ഖമ്ഭനസഭാവമേവാതി തംസഭാവത്താ അവിസേസേത്വാ നീവരണാകുസലമൂലാദീനം വിക്ഖമ്ഭനവിവേകോ വുത്തോ ഹോതീതി ആഹ.

വിതക്കസ്സ കിച്ചവിസേസേന ഥിരഭാവപ്പത്തേ പഠമജ്ഝാനസമാധിമ്ഹി പച്ചനീകദൂരീഭാവകതേന ഥിരഭാവേന തംസദിസേസു വിതക്കരഹിതേസു ദുതിയജ്ഝാനാദിസമാധീസു ച അപ്പനാതി അട്ഠകഥാവോഹാരോതി വിതക്കസ്സ അപ്പനായോഗോ വുത്തോ, അഞ്ഞഥാ വിതക്കോവ അപ്പനാതി തസ്സ തംസമ്പയോഗോ ന സിയാതി. അത്ഥോ…പേ… ദട്ഠബ്ബോ ഝാനസമങ്ഗിനോ വിതക്കവിചാരസമങ്ഗിതാദസ്സനേന ഝാനസ്സേവ സവിതക്കസവിചാരഭാവസ്സ വുത്തത്താ.

വിവേകജം പീതിസുഖന്തി ഏത്ഥ പുരിമസ്മിം അത്ഥേ വിവേകജന്തി ഝാനം. പീതിസുഖസദ്ദതോ ച അത്ഥിഅത്ഥവിസേസവതോ അസ്സ, അസ്മിം വാതി ഏത്ഥ അ-കാരോ വുത്തോ. ദുതിയേ പീതിസുഖമേവ വിവേകജം. വിവേകജംപീതിസുഖന്തി ച അഞ്ഞപദത്ഥേ സമാസോ പച്ചത്തനിദ്ദേസസ്സ ച അലോപോ കതോ, ലോപേ വാ സതി ‘‘വിവേകജപീതിസുഖ’’ന്തി പാഠോതി അയം വിസേസോ. ഗണനാനുപുബ്ബതാതി ഗണനാനുപുബ്ബതായ, ഗണനാനുപുബ്ബതാമത്തം വാ പഠമന്തി വചനന്തി അത്ഥോ. നിച്ചാദിവിപല്ലാസപ്പഹാനേന മഗ്ഗോ അസമ്മോഹതോ അനിച്ചാദിലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝതീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം. അസമ്മോസധമ്മം നിബ്ബാനം അവിപരീതലക്ഖണത്താ അനഞ്ഞഥാഭാവതോ തഥലക്ഖണം.

ദുതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൧-൨. വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാതി ഏതേന യേഹി വിതക്കവിചാരേഹി പഠമജ്ഝാനസ്സ ഓളാരികതാ, തേസം സമതിക്കമാ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ സമധിഗമോ, ന സഭാവതോ അനോളാരികാനം ഫസ്സാദീനം സമതിക്കമാതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതി. ഏവം ‘‘പീതിയാ ച വിരാഗാ’’തിആദീസു നയോ. തസ്മാ വിതക്കവിചാരപീതിസുഖസമതിക്കമവചനാനി ഓളാരികോളാരികങ്ഗസമതിക്കമാ ദുതിയാദിഅധിഗമപരിദീപകാനീതി തേസം ഏകദേസഭൂതം വിതക്കവിചാരസമതിക്കമവചനം തംദീപകന്തി വുത്തം. അഥ വാ വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേനേവ തംസമതിക്കമാ ദുതിയാധിഗമദീപകേന പീതിവിരാഗാദിവചനാനം പീതിയാദിസമതിക്കമാ തതിയാദിഅധിഗമദീപകതാ ഹോതീതി തസ്സ തംദീപകതാ വുത്താ.

നീലവണ്ണയോഗതോ നീലവത്ഥം വിയാതി നീലയോഗതോ വത്ഥം നീലം വിയാതി അധിപ്പായോ. യേന സമ്പസാദനേന യോഗാ ഝാനം സമ്പസാദനം, തസ്മിം ദസ്സിതേ ‘‘സമ്പസാദനം ഝാന’’ന്തി സമാനാധികരണനിദ്ദേസേനേവ തംയോഗാ ഝാനേ തംസദ്ദപ്പവത്തി ദസ്സിതാതി അവിരോധോ യുത്തോ. ഏകോദിഭാവേ കഥന്തി ഏകോദിമ്ഹി ദസ്സിതേ ‘‘ഏകോദിഭാവം ഝാന’’ന്തി സമാനാധികരണനിദ്ദേസേനേവ ഝാനസ്സ ഏകോദിവഡ്ഢനതാ വുത്താ ഹോതീതി. ഏകോദിഭാവന്തി പനിദം ഉദ്ധരിത്വാ ഏകോദിസ്സ നിദ്ദേസോ ന കത്തബ്ബോ സിയാതി ഏകോദിഭാവസദ്ദോ ഏവ സമാധിമ്ഹി പവത്തോ സമ്പസാദനസദ്ദോ വിയ ഝാനമ്ഹി പവത്തതീതി യുത്തം.

അപ്പിതാതി ഗമിതാ വിനാസം. ദുതിയജ്ഝാനാദിഅധിഗമുപായദീപകേന അജ്ഝത്തസമ്പസാദനതായ ചേതസോ ഏകോദിഭാവതായ ച ഹേതുദീപകേന അവിതക്കാവിചാരഭാവഹേതുദീപകേന ച വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേനേവ വിതക്കവിചാരാഭാവോ ദീപിതോതി കിം പുന അവിതക്കഅവിചാരവചനേന കതേനാതി? ന, അദീപിതത്താ. ന ഹി വിതക്കവിചാരവൂപസമവചനേന വിതക്കവിചാരാനം അപ്പവത്തി വുത്താ ഹോതി. വിതക്കവിചാരേസു ഹി തണ്ഹാപഹാനഞ്ച ഏതേസം വൂപസമനം. യേ ച സങ്ഖാരേസു തണ്ഹാപഹാനം കരോന്തി, തേസു മഗ്ഗേസു പഹീനതണ്ഹേസു ഫലേസു ച സങ്ഖാരപ്പവത്തി ഹോതി, ഏവമിധാപി വിക്ഖമ്ഭിതവിതക്കവിചാരതണ്ഹസ്സ ദുതിയജ്ഝാനസ്സ വിതക്കവിചാരസമ്പയോഗോ പുരിമേന ന നിവാരിതോ സിയാതി തംനിവാരണത്ഥം ആവജ്ജിതുകാമതാദിഅതിക്കമോവ തേസം വൂപസമോതി ദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി വുത്തം.

തതിയജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൩. പരിസുദ്ധപകതി ഖീണാസവപകതി നിക്കിലേസതാ. ഉപേക്ഖാനിമിത്തന്തി ഏത്ഥ ലീനുദ്ധച്ചപക്ഖപാതരഹിതം മജ്ഝത്തം വീരിയം ‘‘ഉപേക്ഖാ’’തി വുത്തം, തദേവ തം ആകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തേതബ്ബസ്സ താദിസസ്സ വീരിയസ്സ നിമിത്തഭാവതോ ഉപേക്ഖാനിമിത്തം. പഠമജ്ഝാനപ്പടിലാഭത്ഥായ നീവരണേ…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിപടിലാഭത്ഥായ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞം പടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാപഞ്ഞാസങ്ഖാരുപേക്ഖാസു ഞാണന്തി ഇമാ അട്ഠ സമാപത്തിവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥായ ഉപ്പാദം പവത്തം നിമിത്തം ആയൂഹനം പടിസന്ധിം ഗതിം നിബ്ബത്തിം ഉപപത്തിം ജാതിം ജരാമരണസോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സഉപായാസേ. സോതാപത്തിഫലസമാപത്തത്ഥായ ഉപ്പാദം…പേ… ഉപായാസേ…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗപടിലാഭത്ഥായ ഉപ്പാദം…പേ… ഉപായാസേ. അരഹത്തഫലസമാപത്തത്ഥായ…പേ… സുഞ്ഞതവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ…പേ… അനിമിത്തവിഹാരസമാപത്തത്ഥായ ഉപ്പാദം പവത്തം ആയൂഹനം പടിസന്ധിം…പേ… പടിസങ്ഖാസന്തിട്ഠനാ പഞ്ഞാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാസു ഞാണന്തി ഇമാ ദസ വിപസ്സനാവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി.

യദത്ഥി യം ഭൂതന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം, തം മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണേന പജഹതി. ദിട്ഠസോവത്ഥികത്തയസ്സ സപ്പലക്ഖണവിചിനനേ വിയ ദിട്ഠലക്ഖണത്തയസ്സ ഭൂതസ്സ സങ്ഖാരലക്ഖണവിചിനനേ ഉപേക്ഖം പടിലഭതി. അനാഭോഗരസാതി പണീതസുഖേപി തസ്മിം അവനതി പടിപക്ഖകിച്ചാതി അത്ഥോ. നാമകായേന ചേതസികസുഖം കായികസുഖഹേതു രൂപസമുട്ഠാപനേന കായികസുഖഞ്ച ഝാനസമങ്ഗീ പടിസംവേദേതീതി വുച്ചതി. ഫുടത്താ ബ്യാപിതത്താ. യഥാ ഹി ഉദകേന ഫുടസരീരസ്സ താദിസേ നാതിപച്ചനീകേ വാതാദികേ ഫോട്ഠബ്ബേ ഫുട്ഠേ സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഏതേഹി ഫുടസരീരസ്സപി.

ചതുത്ഥജ്ഝാനകഥാവണ്ണനാ

൧൬൫. അവിഭൂതപച്ചുപട്ഠാനാതി സുഖദുക്ഖാനി വിയ അവിഭൂതാകാരാ പിട്ഠിപാസാണഗതമിഗമഗ്ഗോ വിയ തദനുമാതബ്ബാവിഭൂതാകാരോപട്ഠാനാ.

ചതുക്കനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചകനയവണ്ണനാ

൧൬൭. യസ്സാ പന ധമ്മധാതുയാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ. തേന ഹി ധമ്മാനം ആകാരഭേദം ഞത്വാ തദനുരൂപം ദേസനം നിയാമേതീതി. ഏത്ഥ ച പഞ്ചകനയേ ദുതിയജ്ഝാനം ചതുക്കനയേ ദുതിയജ്ഝാനപക്ഖികം കത്വാ വിഭത്തം ‘‘യസ്മിം…പേ… മഗ്ഗം ഭാവേതി അവിതക്കം വിചാരമത്തം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. കസ്മാ? ഏകത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീസത്താവാസഫലതായ ദുതിയജ്ഝാനേന സമാനഫലത്താ പഠമജ്ഝാനസമാധിതോ ജാതത്താ ച. പഠമജ്ഝാനമേവ ഹി കാമേഹി അകുസലേഹി ച വിവിത്തന്തി തദഭാവാ ന ഇധ ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹീ’’തി സക്കാ വത്തും, നാപി ‘‘വിവേകജ’’ന്തി. സുത്തന്തദേസനാസു ച പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയജ്ഝാനാനി ദുതിയജ്ഝാനമേവ ഭജന്തി വിതക്കവൂപസമാ വിചാരവൂപസമാ അവിതക്കത്താ അവിചാരത്താ ചാതി.

പടിപദാചതുക്കവണ്ണനാ

൧൭൬-൧൮൦. തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ ഉപചാരന്തി നീവരണവിതക്കവിചാരനികന്തിയാദീനം വൂപസമാ ഥിരഭൂതോ കാമാവചരസമാധി. തദനുധമ്മതാതി തദനുരൂപതാഭൂതാ, സാ പന തദസ്സാദസങ്ഖാതാ തദസ്സാദസമ്പയുത്തക്ഖന്ധസങ്ഖാതാ വാ മിച്ഛാസതീതി വദന്തി. അവിഗതനികന്തികാ തംതംപരിഹരണസതീതിപി വത്തും വട്ടതീതി ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സതിയാ വാ നികന്തിയാ വാ’’തി വികപ്പോ കതോ. ആഗമനവസേനാപി ച പടിപദാ ഹോന്തിയേവാതി ഇദം കദാചി ദുതിയാദീനം പഠമാദിആഗമനകതപടിപദതം സന്ധായ വുത്തം. അപി-സദ്ദോ ഹി അനേകന്തികതം ദീപേതി, ഏതസ്സ അനേകന്തികത്താ ഏവ ച പാളിയം ഏകേകസ്മിം ഝാനേ ചതസ്സോ പടിപദാ ചത്താരി ആരമ്മണാനി സോളസക്ഖത്തുകഞ്ച വിസും വിസും യോജിതം. അഞ്ഞഥാ ഏകേകസ്മിം പടിപദാദിമ്ഹി നവ നവ ഝാനാനി യോജേതബ്ബാനി സിയുന്തി.

ആരമ്മണചതുക്കവണ്ണനാ

൧൮൧. അപ്പഗുണന്തി പഞ്ചഹി വസിതാഹി അവസീകതം.

ആരമ്മണപടിപദാമിസ്സകവണ്ണനാ

൧൮൬. ഹേട്ഠാതി സോളസക്ഖത്തുകതോ പുബ്ബേ. യേ കേചി ഝാനം ഉപ്പാദേന്തി നാമാതി വചനേന യേ കതാധികാരാ സേക്ഖാ മഗ്ഗേനേവ ഉപ്പാദിതജ്ഝാനാ, തേസം ഝാനാനി മഗ്ഗപടിബദ്ധതായ സുദ്ധികനവകസങ്ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ന ഹി തേ ഉപ്പാദേന്തി നാമാതി.

കസിണകഥാവണ്ണനാ

൨൦൩. നിരോധപാദകതാവചനേന ആരുപ്പപാദകതാ ച ദസ്സിതാ. ഖിപ്പദസ്സനം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞതാ ഖിപ്പനിസന്തിഭാവോ.

അഭിഭായതനകഥാവണ്ണനാ

൨൦൪. അഞ്ഞമ്പീതി കേവലം കസിണായതനസങ്ഖാതമേവ അഹുത്വാ അഭിഭായതനസങ്ഖാതമ്പി പവത്തതീതി സതിപി അഭിഭായതനാനം കസിണായതനത്തേ കസിണായതനഭാവതോ അഞ്ഞോ അഭിഭായതനഭാവോ കസിണനിമിത്താഭിഭവനകഭാവനാനിമിത്തനാനത്തതോതി ദസ്സേതി. തത്ഥ അഭിഭവതീതി അഭിഭു, പരികമ്മം, ഞാണം വാ. അഭിഭു ആയതനം ഏതസ്സാതി അഭിഭായതനം, ഝാനം. അഭിഭവിതബ്ബം വാ ആരമ്മണസങ്ഖാതം ആയതനം ഏതസ്സാതി അഭിഭായതനം, ഝാനം. ആരമ്മണാഭിഭവനതോ അഭിഭു ച തം ആയതനഞ്ച യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം അധിട്ഠാനഭാവതോ മനായതനധമ്മായതനഭാവതോ ചാതിപി സസമ്പയുത്തം ഝാനം അഭിഭായതനം. മഗ്ഗപ്പടിബദ്ധതായ തദാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ ആഭോഗോ പുബ്ബഭാഗഭാവനാവസേന ഝാനക്ഖണേ പവത്തം അഭിഭവനാകാരം ഗഹേത്വാ പവത്തോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. ആഗമേസു പന ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതി പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി. അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ…പേ… പരിത്താനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി. അപ്പമാണാനി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൭൩; മ. നി. ൨.൨൪൯; അ. നി. ൮.൬൫) ഇമേസം ചതുന്നം അഭിഭായതനാനം ആഗതത്താ ആഗമട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൨. ൨൪൯-൨൫൦; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൮.൬൫) ‘‘വണ്ണവസേന ആഭോഗേ വിജ്ജമാനേപി പരിത്തഅപ്പമാണവസേനേവ ഇമാനി അഭിഭായതനാനി ദേസിതാനീ’’തി വുത്തം. പരിത്തഅപ്പമാണതാ ഹി അഭിഭവനസ്സ കാരണം വണ്ണാഭോഗേ സതിപി അസതിപി. തത്ഥ ച വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി സഹിതാനി ച സബ്ബാനി പരിത്താനി ‘‘സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീ’’തി വുത്താനി, തഥാ അപ്പമാണാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. അത്ഥി ഹി ഏസോ പരിയായോ പരിത്താനി അഭിഭുയ്യ താനി ചേ കദാചി വണ്ണവസേന ആഭുജിതാനി ഹോന്തി സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനി അഭിഭുയ്യാതി. ഇധ പന നിപ്പരിയായദേസനത്താ വണ്ണാഭോഗരഹിതാനി വിസും വുത്താനി സഹിതാനി ച. അത്ഥി ഹി ഉഭയത്ഥ അഭിഭവനവിസേസോതി.

തത്ഥ ച പരിയായദേസനത്താ വിമോക്ഖാനമ്പി അഭിഭവനപരിയായോ അത്ഥീതി ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ’’തി അഭിഭായതനദ്വയം വുത്തം, തതിയചതുത്ഥഅഭിഭായതനേസു ദുതിയവിമോക്ഖോ വണ്ണാഭിഭായതനേസു തതിയവിമോക്ഖോ ച അഭിഭവനപ്പവത്തിതോ സങ്ഗഹിതോ, ഇധ പന നിപ്പരിയായദേസനത്താ വിമോക്ഖാഭിഭായതനാനി അസങ്കരതോ ദസ്സേതും വിമോക്ഖേ വജ്ജേത്വാ അഭിഭായതനാനി കഥിതാനി. സബ്ബാനി ച വിമോക്ഖകിച്ചാനി വിമോക്ഖദേസനായ വുത്താനി, തദേതം ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ’’തി ആഗതസ്സ അഭിഭായതനദ്വയസ്സ അഭിഭായതനേസു അവചനതോ ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനഞ്ച സബ്ബവിമോക്ഖകിച്ചസാധാരണവചനഭാവതോ വവത്ഥാനം കതന്തി വിഞ്ഞായതി.

അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതോതി ഇദം കത്ഥചിപി ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപാനി പസ്സതീ’’തി അവത്വാ സബ്ബത്ഥ യം വുത്തം ‘‘ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി, തസ്സ കാരണവചനം. തേന യം അഞ്ഞഹേതുകം, തം തേന ഹേതുനാ വുത്തം. യം പന ദേസനാവിലാസഹേതുകം അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞിതായ ഏവ ഇധ വചനം, ന തസ്സ അഞ്ഞം കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അജ്ഝത്തരൂപാനം അനഭിഭവനീയതാ ച ബഹിദ്ധാരൂപാനം വിയ അവിഭൂതത്താ, ദേസനാവിലാസോ ച യഥാവുത്തവവത്ഥാനവസേന വേദിതബ്ബോ. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി ഏതേനേവ സിദ്ധത്താ നീലാദിഅഭിഭായതനാനി ന വത്തബ്ബാനീതി ചേ? ന, നീലാദീസു കതാധികാരാനം നീലാദിഭാവസ്സേവ അഭിഭവനകാരണത്താ. ന ഹി തേസം പരിസുദ്ധാപരിസുദ്ധവണ്ണപരിത്തതാ തദപ്പമാണതാ വാ അഭിഭവനകാരണം, അഥ ഖോ നീലാദിഭാവോ ഏവാതി.

അഭിഭായതനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിമോക്ഖകഥാവണ്ണനാ

൨൪൮. രൂപീതി യേനായം സസന്തതിപരിയാപന്നേന രൂപേന സമന്നാഗതോ, തം യസ്സ ഝാനസ്സ ഹേതുഭാവേന വിസിട്ഠം രൂപം ഹോതി. യേന വിസിട്ഠേന രൂപീതി വുച്ചേയ്യ, തദേവ സസന്തതിപരിയാപന്നരൂപനിമിത്തം ഝാനമിവ പരമത്ഥതോ രൂപീഭാവസാധകന്തി ദട്ഠബ്ബം. കസിണദേസനാ ഝാനാനമേവ കസിണഭാവേന പവത്താ അഭിധമ്മേ, സുത്തേ പന ആരമ്മണാനന്തി ‘‘അഭിധമ്മവസേനാ’’തി വുത്തം.

വിമോക്ഖകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബ്രഹ്മവിഹാരകഥാവണ്ണനാ

൨൫൧. സോമനസ്സദോമനസ്സരഹിതം അഞ്ഞാണമേവ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ. കിലേസോധീനം മഗ്ഗോധീഹി അജിതത്താ അനോധിജിനസ്സ. സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തവിപാകസ്സ അജിതത്താ അവിപാകജിനസ്സ. നിദ്ദോസഭാവേനാതി നിപ്പടിഘഭാവേന. ഏകസ്സപി സത്തസ്സ അപ്പടിഭാഗനിമിത്തത്താ പരിച്ഛേദഗ്ഗഹണം നത്ഥി, ന ച സമ്മുതിസച്ചവസേന പവത്തം സത്തഗ്ഗഹണം പരിച്ഛിന്നരൂപാദിഗ്ഗഹണം ഹോതീതി അപ്പനാപ്പത്തിയാപി അപരാമാസസത്തഗ്ഗഹണമുദ്ധഭൂതാനം മേത്താദീനം ഏകസത്താരമ്മണാനമ്പി അപ്പമാണഗോചരതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ബ്രഹ്മവിഹാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അസുഭകഥാവണ്ണനാ

൨൬൩. ഉദ്ധം ധുമാതത്താ ഉദ്ധുമാതം. സേതരത്തേഹി പരിഭിന്നം വിമിസ്സിതം നീലം വിനീലം, പുരിമവണ്ണവിപരിണാമഭൂതം വാ നീലം വിനീലം. സങ്ഘാടോ അങ്ഗാനം സുസമ്ബദ്ധതാ. ആരമ്മണസ്സ ദുബ്ബലതാ പടിപക്ഖഭാവേന ചിത്തം ഠപേതും അസമത്ഥതാ. അത്തനി ആനിസംസദസ്സനനീവരണരോഗവൂപസമാനം യഥാക്കമം പുപ്ഫഛഡ്ഡകവമനവിരേചനഉപമാ യോജേതബ്ബാ. പടികൂലമനസികാരസാമഞ്ഞേന അസുഭേഹി കേസാദീഹി പടികൂലജ്ഝാനസ്സ ഗഹണം സിവഥികാവണ്ണജ്ഝാനസ്സ ച. തമ്പി ഹി പടികൂലമനസികാരവസേനേവ ഉപ്പജ്ജതീതി, സിവഥികപ്പകാരാനി വാ സിവഥികാവണ്ണാനി.

അസുഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ

൨൬൫. സബ്ബാകാരേനാതി ഏവം രൂപനിമിത്തം ദണ്ഡാദാനസമ്ഭവദസ്സനാദിനാ സബ്ബേന രൂപരൂപനിമിത്തേസു തദാരമ്മണജ്ഝാനേസു ദോസദസ്സനാകാരേന, രൂപാദീസു നികന്തിപ്പഹാനഅനാവജ്ജിതുകാമതാദിനാ വാ. വിരാഗാതി ജിഗുച്ഛനാ. ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരവചനാദീഹി ആനേഞ്ജതാ ‘‘സന്താ ഇമേ ചുന്ദ അരിയസ്സ വിനയേ വിമോക്ഖാ’’തിആദിനാ സന്തവിമോക്ഖതാ ച വുത്താ. ദോസദസ്സനപടിപക്ഖഭാവനാവസേന പടിഘസഞ്ഞാനം സുപ്പഹീനത്താ മഹതാപി സദ്ദേന അരൂപസമാപത്തിതോ ന വുട്ഠാതി. തഥാ പന ന സുപ്പഹീനത്താ സബ്ബരൂപസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം സിയാ, പഠമജ്ഝാനം പന അപ്പകമ്പി സദ്ദം ന സഹതീതി തം സമാപന്നസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോതി വുത്തം.

ആരുപ്പഭാവനായ അഭാവേ ചുതിതോ ഉദ്ധം ഉപ്പത്തിരഹാനം രൂപസഞ്ഞാപടിഘസഞ്ഞാനം യാവ അത്തനോ വിപാകപ്പവത്തി, താവ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന സമതിക്കമോ അത്ഥങ്ഗമോ ച വുത്തോ. നാനത്തസഞ്ഞാസു പന യാ തസ്മിം ഭവേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, താ അനോകാസതായ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ആരുപ്പഭാവനായ നിവാരിതത്താ. അനിവാരിതത്താ ച കാചി ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ താസം അമനസികാരോ അനാവജ്ജനം അപച്ചവേക്ഖണം, ജവനപടിപാദകേന വാ ഭവങ്ഗമനസ്സ അന്തരേ അകരണം അപ്പവേസനം വുത്തം, തേന ച നാനത്തസഞ്ഞാമനസികാരഹേതൂനം രൂപാനം സമതിക്കമാ സമാധിസ്സ ഥിരഭാവം ദസ്സേതി. രൂപസമതിക്കമാഭാവേനേവ ഹി രൂപസമാപത്തീസു ‘‘നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തി ഏകസ്സ അവചനന്തി. കോ ആനിസംസോ, ന ഹി സബ്ബസ്സാദവത്ഥുരഹിതേ ആകാസേ പവത്തിതസഞ്ഞായ ആനിസംസോ ദിസ്സതീതി വുത്തം ഹോതി. രൂപസഞ്ഞാസമതിക്കമനാദികം വചനം ആനിസംസസ്സ പകാസനം, ന അത്ഥോ.

അഞ്ഞത്ഥാതി സുത്തേസു. തത്ഥ ഹി പരിത്തകസിണുഗ്ഘാടനേപി രൂപവിവേകമത്തഗ്ഗഹണേന പരിച്ഛേദസ്സ അഗ്ഗഹണതോ അനന്തഫരണതാ ച വുത്താ, ഇധ പന അനന്തഫരണതാസബ്ഭാവേപി ഉഗ്ഘാടിതകസിണവസേന പരിത്താനന്തതാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അനന്തോ ആകാസോ’’തി ന വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. സമയവവത്ഥാപനഝാനവിസേസനേനേവേത്ഥ അത്ഥോ, ന പടിപത്തിയാതി തദവചനം.

൨൬൬. പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം അത്തനോ ഫരണാകാരേനേവ അനന്തന്തി മനസികാതബ്ബത്താ ‘‘അനന്ത’’ന്തി വുത്തം. ഉഗ്ഘാടഭാവോ ഉഗ്ഘാടിമം.

൨൬൭. അകിഞ്ചനന്തി വിഞ്ഞാണസ്സ കിഞ്ചി പകാരം അഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബേന സബ്ബം വിഭാവനം ആഹ.

൨൬൮. യായാതി സങ്ഖാരാവസേസസഞ്ഞായ. തം താവ പടിപത്തിം. ആവജ്ജിസ്സാമീതിആദിനാ തന്നിന്നാവജ്ജനാദിപവത്തിയാ അഭാവം ദസ്സേതി, ന തദതിക്കമനത്ഥായ ആവജ്ജനഭാവനാപവത്തിയാ. നാസഞ്ഞാതി സഞ്ഞാഭാവോ ച ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി അത്ഥോ. സമൂഹഗഹണവസേന പവത്തം കലാപസമ്മസനം. ഫസ്സാദിഏകേകധമ്മഗഹണവസേന പവത്താ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ.

ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാതിക്കമതോ തതിയാ. തദതിക്കമതോ ഹി തസ്സേവ വിഭാവനം ഹോതി. ദുതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണവിഭാവനേ ഹി തദേവ അതിക്കന്തം സിയാ, ന തസ്സ ആരമ്മണം, ന ചാരമ്മണേ ദോസം ദിസ്വാ അനാരമ്മണസ്സ വിഭാവനാതിക്കമോ യുജ്ജതി. പാളിയഞ്ച ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം സതോ സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠഹിത്വാ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതീ’’തി (ചൂളനി. ഉപസീവമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൩൯) ത്തം, ന വുത്തം ‘‘തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം അഭാവേതീ’’തി, ‘‘തഞ്ഞേവ അഭാവേതീ’’തി വാ. ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി (വിഭ. ൫൦൮) ഏത്ഥ പന ദ്വയം വുത്തം ആരമ്മണഞ്ച വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഞ്ച. തസ്മിം ദ്വയേ യേന കേനചി യതോ വാ വുട്ഠിതോ, തേനേവ പട്ഠാനനിദ്ദിട്ഠേന തംസദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധേ ആപന്നേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ നിവത്തനത്ഥം വിഞ്ഞാണവചനം, തസ്മാ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സേവ അഭാവനാതിക്കമോ വുത്തോ. തന്നിസ്സിതന്തി തേന നിസ്സിതം. തം മണ്ഡപലഗ്ഗം അനിസ്സായ തേന വിനാഭൂതേ വിവിത്തേ ബഹി ഓകാസേ ഠാനം വിയ ആകാസലഗ്ഗവിഞ്ഞാണസ്സ വിവേകേ തദപഗമേ തതിയാരുപ്പസ്സ ഠാനം.

അരൂപാവചരകുസലകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തേഭൂമകകുസലവണ്ണനാ

൨൬൯. ഇമേ താവ ഛന്ദാധിപതേയ്യേ പഞ്ച നയാതി ഛന്ദാധിപതേയ്യനയേ അന്തേ പുരിമനയാനം തംനയാഭിമുഖപ്പവത്തിം സന്ധായ വുത്തം, അയം പന പകാരോ ന പാളിഅനുഗതോ. ന ഹി പാളിയം സുദ്ധികനയാദയോ വത്വാ വീരിയാധിപതേയ്യാദിനയാ വുത്താതി. മഹാപകരണേ സത്തഹി മഹാവാരേഹി അനുലോമാദിനയവിചിത്തേഹി ഹീനത്തികോ വിഭത്തോ. തത്ഥ ച മജ്ഝിമധമ്മേകദേസഭൂതാ ഇമേ വീസതി ലോകിയമഹാനയാതി കത്വാ ‘‘തത്ഥ വിഭത്താ’’തി വുത്തം, ന ഏതേന കമേന ഇമേസം നയാനം തത്ഥ ആഗതത്താ.

ഏവമേതേസം വിഭത്തട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏതസ്മിം തേഭൂമകകുസലകഥാവസാനട്ഠാനേ അട്ഠാരസകമ്മദ്വാരദസ്സനത്ഥം ‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ’’തിആദിമാഹ. അഥ വാ ഹീനപണീതേഹി വിനിവത്തേത്വാ മജ്ഝിമരാസിഅന്തോഗധഭാവം ദസ്സേന്തേന ഏതേസം തേഭൂമകകുസലനയാനം ഹീനത്തികേ വിഭാഗോ കതോ. ‘‘ഇമസ്മിം പന ഠാനേ’’തിആദികസ്സ യഥാവുത്തോവ സമ്ബന്ധോ. ഹീനത്തികേ മജ്ഝിമരാസിമ്ഹി യേ സവിപാകാ വട്ടനിസ്സിതേനേവ ദാനാദിവസേന പവത്തിതാ, തേ ഹീനാതി കാതബ്ബാ. യേ വിവട്ടനിസ്സിതേന ദാനാദിവസേന പവത്തിതാ, തേ പണീതാതി കാതബ്ബാ. അവിപാകാ മജ്ഝിമാതി കാതബ്ബാ. അവിപാകത്താ ച തേസു മജ്ഝിമരാസിം ഠപേത്വാ ഇതരേ ദ്വേ ഏകന്തവട്ടനിസ്സിതാ നവ, വിവട്ടുപനിസ്സയഭൂതാ ച നവാതി അട്ഠാരസ കമ്മദ്വാരാനി, കമ്മാനി ച താനി തസ്സ തസ്സ ഫലസ്സ കാരണഭാവേന ദ്വാരാനി ചാതി കമ്മദ്വാരാനി. തത്ഥ തത്ഥ വാ ചിത്താനി കമ്മദ്വാരാനീതി ആഹ. തംതംദ്വാരാനി വാ കായാദീനി. അട്ഠാരസ ഖത്തിയാ ച അഭബ്ബാ ഹീനഹീനത്തയാദയോ നവ, ഭബ്ബാ ച പണീതപണീതത്തയാദയോ നവാതി കമ്മാനുരൂപേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ബ്രാഹ്മണാദയോ ദേവാ ച യോജേതബ്ബാ. അട്ഠചത്താലീസ ഗോത്തചരണാനി തേസഞ്ഞേവ ഖത്തിയാദീനം ഭേദാ. ‘‘കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി…പേ… ചിത്താധിപതേയ്യ’’ന്തി (ധ. സ. ൨൬൯-൨൭൦) ഏവം വുത്തോ ചിത്തസ്സ ചിത്താധിപതേയ്യഭാവോ, ചിത്തചേതസികസമുദായേ സമയവവത്ഥാപകോ ചിത്തസദ്ദോ പവത്തോതി ‘‘സമ്പയുത്തധമ്മാനം വസേന വുത്തോ’’തി ആഹ.

തേഭൂമകകുസലവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലോകുത്തരകുസലവണ്ണനാ

൨൭൭. ലോകം തരതീതി ഏതേന ലോകസമതിക്കമപടിപത്തിമാഹ. ഉത്തരതീതി ഏതേന ലോകസ്സന്തഗമനം ഫലേ പതിട്ഠാനം ഫലം. സമതിക്കമ്മാതിആദിനാ നിബ്ബാനം. സമതിക്കമ്മാതി ഹി നിസ്സരിത്വാ. അഭിഭുയ്യാതി വിസംയുത്തം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തിവിധോപി ചത്ഥോ മഗ്ഗാദീസു ഏകേകസ്മിം യോജേതബ്ബോ, മഗ്ഗേയേവ വാ ഇധ തസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഏകചിത്തക്ഖണികന്തി ഏകമഗ്ഗസ്സ ദ്വേ വാരേ അനുപ്പത്തിം സന്ധായാഹ. അഞ്ഞമഞ്ഞം ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിസാധികായ പഞ്ഞായ വഡ്ഢേതി. ‘‘നിയ്യാതീതി നിയ്യാനീയ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഈ-കാരസ്സ രസ്സത്തം യ-കാരസ്സ ച ക-കാരം കത്വാ ‘‘നിയ്യാനിക’’ന്തി വുത്തം. നിയ്യാതി ഏതേനാതി നിയ്യാനം, നിയ്യാനമേവ നിയ്യാനികം വേനയികോ വിയ. ഏത്ഥ ‘‘നേയ്യാനിക’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഇ-കാരസ്സ ഏ-കാരത്തം അകത്വാ വുത്തം.

ഫലന്തി ചിത്തചേതസികരാസി വുച്ചതി, തം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയുത്താനം ധമ്മാനം അത്തനോ അവയവഭൂതാനം നിസ്സയോ ഹോതി. ഫലഞാണം വാ ഫലം, സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അങ്ഗാനി വാ. ലോകുത്തരഭാവേതി ലോകം ഉത്തിണ്ണഭാവേ. തേന ഫലനിബ്ബാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തേസു യം ഭവതി ഫലം, തം ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചതി. യഥാ വാ കമ്മനിബ്ബത്താ കാമഭവാദയോ തംസമങ്ഗിനോ നിസ്സയഭാവേന ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം മഗ്ഗേന നിബ്ബത്തം ഫലം അരിയസാവകസ്സ കാലേന കാലം സമാപജ്ജിതബ്ബതായ നിസ്സയഭാവതോ ‘‘ഭൂമീ’’തി വുച്ചതി, തതോയേവ അരിയാ ചിരതരം തിട്ഠന്തി. സമുച്ഛേദവിവേകവസേനാതി ഏത്ഥ അപായഗമനീയാനം അച്ചന്തസമുച്ഛേദോ ഇതരേസഞ്ച വിജ്ജുതോഭാസേന വിയ തമസ്സ സമുച്ഛേദോ ദട്ഠബ്ബോ. ലോകിയജ്ഝാനമ്പി പുഥുജ്ജനസ്സ അരിയസ്സ ച അകതാധികാരസ്സ ന വിനാ പടിപദായ ഇജ്ഝതി, കതാധികാരസ്സ പന അരിയസ്സ മഗ്ഗേനേവ സമിജ്ഝനതോ വിപാകാനം വിയ കുസലേന തഥാ സമിദ്ധസ്സ അരിയമഗ്ഗേന സദിസതായ അഭാവതോ അതബ്ബിപാകത്താ ച ന മഗ്ഗപടിപദാ തസ്സ ഝാനസ്സ പടിപദാതി സക്കാ വത്തുന്തി തത്ഥ തഥാ ഗരും കത്വാ പടിപദാഹി ഏവ ദേസനാ ന കതാ, യഥാവുത്തജ്ഝാനസങ്ഗഹത്ഥം സുദ്ധികദേസനാപി കതാ.

ഇധ പന കസ്സചി വിനാ പടിപദായ അസിദ്ധിതോ ഗരും കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ദുക്ഖപടിപദ’’ന്തിആദി വുത്തം. യോ കോചി വാരോതി സകിം ദ്വിക്ഖത്തും തിക്ഖത്തും ചതുക്ഖത്തും അനേകക്ഖത്തുന്തി ഏവമാദീസു വിക്ഖമ്ഭനവാരേസു യോ കോചി. സകിം ദ്വിക്ഖത്തുഞ്ച വിക്ഖമ്ഭനവാരാ സുഖാ പടിപദാ ഏവ, ന ച തതോ ഉദ്ധം സുഖാ പടിപദാ ഹോതീതി തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരം ദുക്ഖാ പടിപദാതി രോചേസും അട്ഠകഥാചരിയാ. തസ്മിം തഥാരോചിതേ തതോ പരേസു ചതുക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരാദീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി. രൂപാരൂപാനം ലക്ഖണാദീഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണം രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹോ, നാമരൂപമത്തമേതം, ന അഞ്ഞോ കോചി സത്താദികോതി വവത്ഥാപനം നാമരൂപവവത്ഥാപനം. പരിഗ്ഗഹിതരൂപാരൂപസ്സ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധതാ ച നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം കിച്ഛസിദ്ധിതോ സിയാതി ന രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹകിച്ഛതായ ഏവ ദുക്ഖപടിപദതാ വത്തബ്ബാതി ചേ? തം ന, നാമരൂപവവത്ഥാപനാദീനം പച്ചനീകകിലേസമന്ദതായ സുഖസിദ്ധിയമ്പി തഥാസിദ്ധവിപസ്സനാസഹഗതാനം ഇന്ദ്രിയാനം മന്ദതായ മഗ്ഗപാതുഭാവദന്ധഭാവതോ.

രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാതി അകിച്ഛേനപി പരിഗ്ഗഹേത്വാ. കിച്ഛേന പരിഗ്ഗഹിതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഏവം സേസേസുപി. ഇമം വാരം രോചേസുന്തി കലാപസമ്മസനാവസാനേ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ വത്തമാനായ ഉപ്പന്നസ്സ വിപസ്സനുപക്കിലേസസ്സ തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനേന കിച്ഛതാവാരം ദുക്ഖാ പടിപദാതി രോചേസും ഏതദന്തത്താ പടിപദായ. ഏതസ്സ അകിച്ഛത്തേപി പുരിമാനം കിച്ഛത്തേ ദുക്ഖപടിപദതാ വുത്തനയാവാതി ന പടിസിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാവുത്തം വാ സബ്ബം രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹാദികിച്ഛതം തിക്ഖത്തും വിക്ഖമ്ഭനവാരതാവസേന ‘‘ഇമം വാര’’ന്തി ആഹ. യസ്സ പന സബ്ബത്ഥ അകിച്ഛതാ, തസ്സ സുഖാ പടിപദാ വേദിതബ്ബാ.

മുസാവാദാദീനം വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം പടിപക്ഖഭാവതോ പരിഗ്ഗാഹകസഭാവാ സമ്മാവാചാ. സാ സിനിദ്ധഭാവതോ സമ്പയുത്തധമ്മേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി സമ്മാവാചാപച്ചയസുഭാസിതസോതാരഞ്ച ജനം. കായികകിരിയാകിച്ചം കത്തബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, സയഞ്ച സമുട്ഠഹനം ഘടനം ഹോതീതി സമ്മാകമ്മന്തസങ്ഖാതാ വിരതിപി സമുട്ഠാനസഭാവാതി വുത്താ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ ഉക്ഖിപനം സമുട്ഠഹനം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ, ജീവമാനസ്സ സത്തസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ സുദ്ധി വോദാനം ആജീവസ്സേവ വാ ജീവിതിന്ദ്രിയവുത്തിയാ.

൨൮൩. മഗ്ഗസന്നിസ്സിതന്തി പരമത്ഥമഗ്ഗസഭാവത്താ മഗ്ഗാവയവഭാവേന സമുദായസന്നിസ്സിതന്തി അത്ഥോ.

൨൮൫. പതിട്ഠാനം കിലേസവസേന, ആയൂഹനം അഭിസങ്ഖാരവസേന. തണ്ഹാവസേന വാ പതിട്ഠാനം, ദിട്ഠിവസേന ആയൂഹനം. ബോധീതി യാ അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീ വുച്ചതീതി യോജേതബ്ബാ. സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയാതി ഏതേന പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേതി. അങ്ഗ-സദ്ദോ കാരണത്ഥോപി ഹോതീതി ചതുസച്ചബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. ബുജ്ഝന്തീതി ബോധിയോ, ബോധിയോ ഏവ അങ്ഗാതി ‘‘അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി വുത്തം. വിപസ്സനാദീനം കാരണാനം ബുജ്ഝിതബ്ബാനഞ്ച സച്ചാനം അനുരൂപം പച്ചക്ഖഭാവേന പടിമുഖം അവിപരീതതായ സമ്മാ ച ബുജ്ഝന്തീതി ഏവമത്ഥവിസേസദീപകേഹി ഉപസഗ്ഗേഹി ‘‘അനുബുജ്ഝന്തീ’’തിആദി വുത്തം. ബോധി-സദ്ദോ ഹി സബ്ബവിസേസയുത്തം ബുജ്ഝനം സാമഞ്ഞേന സങ്ഗണ്ഹാതീതി.

൨൯൯. തിണ്ണന്തി രാഗാദീനം. കരോതി നാമ കിം ദുച്ചരിതാനി അനുവത്തമാനാനി.

൩൦൧. പാണാതിപാതാദിനിപ്ഫാദിതപച്ചയാനം നിച്ചസേവനം ധുവപടിസേവനം. സകിച്ചകോതി വിസും അത്തനോ കിച്ചവാ. ന ഹോതീതി അത്ഥന്തരഭാവം പടിക്ഖിപതി. പച്ചയപടിസേവനസാമന്തജപ്പനഇരിയാപഥപ്പവത്തനാനി പാപിച്ഛതാനിബ്ബത്താനി തീണി കുഹനവത്ഥൂനീതി.

൩൪൩. വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ സാനുലോമാ, സാ സുഞ്ഞതോ പസ്സന്തീ ‘‘സുഞ്ഞതാ’’തി വുച്ചതി, ദുക്ഖതോ പസ്സന്തീ തണ്ഹാപണിധിസോസനതോ ‘‘അപ്പണിഹിത’’ന്തി. സാ ആഗമനീയട്ഠാനേ മഗ്ഗാധിഗമത്ഥം ആഗമനപടിപദാഠാനേ ഠത്വാ സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതന്തി നാമം ദേതി. ആഗമനതോ നാമേ ലദ്ധേ സഗുണതോ ആരമ്മണതോ ച നാമം സിദ്ധമേവ ഹോതി, ന പന സഗുണാരമ്മണേഹി നാമലാഭേ സബ്ബത്ഥ ആഗമനതോ നാമം സിദ്ധം ഹോതീതി പരിപുണ്ണനാമസിദ്ധിഹേതുത്താ സഗുണാരമ്മണേഹി സബ്ബേസമ്പി നാമത്തയയോഗോ, ന ആഗമനതോതി വവത്ഥാനകരത്താ ച നിപ്പരിയായദേസനായ ആഗമനതോവ ഇധ നാമം ലഭതി, ന ഇതരേഹീതി വുത്തം.

൩൫൦. അനിമിത്തവിപസ്സനന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനം. നിമിത്തധമ്മേസൂതി സമൂഹാദിഘനവസേന ച സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ ച സപരിഗ്ഗഹേസു ഖന്ധേസു. അനിമിത്തവിമോക്ഖോതി അനിച്ചാനുപസ്സനമാഹ. ഏവംസമ്പദമിദന്തി കഥമിധ ഉപമാസംസന്ദനം ഹോതി. ന ഹി ഛന്ദചിത്താനം മഗ്ഗസങ്ഖാതഅധിപതിഭാവാഭാവോ വിയ സദ്ധിന്ദ്രിയാധികസ്സ അനിമിത്തവിമോക്ഖസ്സ അനിമിത്തഭാവാഭാവോ അത്ഥി, ന ച അമഗ്ഗാധിപതീനം മഗ്ഗാധിപതിനാമദാനാഭാവോ വിയ അനിമിത്തസ്സ അനിമിത്തനാമദാനാഭാവോതി സക്കാ വത്തും അനിമിത്തവിമോക്ഖസ്സ അനനിമിത്തതായ അഭാവതോ. മഗ്ഗോ അധിപതി ഏതേസന്തി ച മഗ്ഗാധിപതിനോതി യുത്തോ തത്ഥ ഛന്ദചിത്തേഹി തംസമ്പയുത്താനം മഗ്ഗാധിപതിഭാവാഭാവോ. ഇധ പന മഗ്ഗോ അനിമിത്തം ഏതസ്സാതി മഗ്ഗാനിമിത്തോതി അയമത്ഥോ ന സമ്ഭവതീതി ന തേന അമഗ്ഗേന മഗ്ഗസ്സ അനിമിത്തഭാവോ ന യുജ്ജതി, കിം വാ ഏത്ഥ സാമഞ്ഞം അധിപ്പേതന്തി. അമഗ്ഗങ്ഗമഗ്ഗനാമാഭാവോ. യഥാ സതിപി അധിപതിഭാവേ ഛന്ദചിത്താനം ന മഗ്ഗാധിപതീതി മഗ്ഗനാമം, ന ച തേഹി മഗ്ഗസ്സ തേസം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ, തഥാ സതിപി സദ്ധായ ആഗമനഭാവേന തസ്സാ അനിമിത്തന്തി മഗ്ഗനാമം, ന ച തായ മഗ്ഗസ്സ തസ്സാ അമഗ്ഗങ്ഗത്താ. ഏവം അനിമിത്തവിപസ്സനായപി അനിമിത്തഭാവോ നിപ്പരിയായേന നത്ഥീതി ദീപിതോ ഹോതി.

നനു ച ഇധ ഝാനം സുഞ്ഞതാദിനാമേന വുത്തം, ന മഗ്ഗോതി ചേ? ന, മഗ്ഗസമ്പയോഗതോ ഝാനസ്സ സുഞ്ഞതാദിനാമകത്താ. സുത്തന്തപരിയായേന സഗുണാരമ്മണേഹി ഇധ അഭിധമ്മേപി നാമം ലഭതീതി ആഹംസു. തസ്മാ പടിക്ഖിത്താ ‘‘ന പന ലഭന്തീ’’തി. കിം കാരണാ? അഭിധമ്മേ സരസം അനാമസിത്വാ പച്ചനീകതോവ നാമലാഭാതി അധിപ്പായോ. യോ ഹി സഗുണാരമ്മണേഹി നാമലാഭോ, സോ സരസപ്പധാനോ ഹോതി. സരസേനേവ ച നാമലാഭേ സബ്ബമഗ്ഗാനം സുഞ്ഞതാദിഭാവോതി വവത്ഥാനം ന സിയാ. തസ്മാ അഭിധമ്മേ സതിപി ദ്വീഹി നാമലാഭേ പച്ചനീകതോ നാമവവത്ഥാനകരം ഗഹിതന്തി സഗുണാരമ്മണേഹി സുഞ്ഞതാപ്പണിഹിതമഗ്ഗാ നാമം ന ലഭന്തീതി ആഹ. അഥ വാ ന പന ലഭന്തീതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖേഹി സഗുണാരമ്മണേഹി ന ലഭന്തി. കിം കാരണാ? അഭിധമ്മേ സരസപച്ചനീകേഹി സഹിതേഹി നാമലാഭാതി അത്ഥോ. പച്ചനീകഞ്ഹി വവത്ഥാനകരം അനപേക്ഖിത്വാ കേവലസ്സ സരസസ്സ നാമഹേതുഭാവോ അഭിധമ്മേ നത്ഥി അവവത്ഥാനാപത്തിതോ. തസ്മാ അത്താഭിനിവേസപണിധിപടിപക്ഖവിപസ്സനാനുലോമാ മഗ്ഗാ സതിപി സരസന്തരേ പച്ചനീകസഹിതേന സരസേന നാമം ലഭന്തി. അനിമിത്തമഗ്ഗസ്സ പന വിപസ്സനാ നിമിത്തപടിപക്ഖാ ന ഹോതി സയം നിമിത്തഗ്ഗഹണതോ നിമിത്തഗ്ഗഹണാനിവാരണാതി തദനുലോമമഗ്ഗോപി ന നിമിത്തസ്സ പടിപക്ഖോ. യദി സിയാ, നിമിത്തഗതവിപസ്സനായപി പടിപക്ഖോ സിയാതി. തസ്മാ വിജ്ജമാനോപി സരസോ വവത്ഥാനകരപച്ചനീകാഭാവാ അഭിധമ്മേ അനിമിത്തന്തി നാമദായകോ ന ഗഹിതോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാനുലോമോ പന മഗ്ഗോ സുദ്ധികപടിപദാനയേയേവ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ ഏവ ച സോ നയോ വുത്തോതി. ഏവന്തി യം വക്ഖതി ‘‘അനിച്ചതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦), ഏവം ആഹരിത്വാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി സോ അനിമിത്തമഗ്ഗോ ദീപിതോതി അത്ഥോ.

വുട്ഠാന…പേ… കിമാരമ്മണാതി അനിച്ചാദിതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ ലക്ഖണാരമ്മണത്തേ സതി സങ്ഖാരേഹി വുട്ഠാനം ന സിയാ, സങ്ഖാരാരമ്മണത്തേ ച ലക്ഖണപടിവേധോതി മഞ്ഞമാനോ പുച്ഛതി. ‘‘അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ സങ്ഖാരേസു പവത്തമാനേന ഞാണേന ലക്ഖണാനിപി പടിവിദ്ധാനി ഹോന്തി തദാകാരസങ്ഖാരഗഹണതോതി ആഹ ‘‘ലക്ഖണാരമ്മണാ’’തി. സങ്ഖാരാരമ്മണാ ഏവ യഥാവുത്താധിപ്പായേന ‘‘ലക്ഖണാരമ്മണാ’’തി വുത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ലക്ഖണം നാമാ’’തിആദിമാഹ. അനിച്ചതാ ദുക്ഖതാ അനത്തതാതി ഹി വിസും ഗയ്ഹമാനം ലക്ഖണം പഞ്ഞത്തിഗതികം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനം, അവിജ്ജമാനത്താ ഏവ പരിത്താദിവസേന നവത്തബ്ബധമ്മഭൂതം. തസ്മാ വിസും ഗഹേതബ്ബസ്സ ലക്ഖണസ്സ പരമത്ഥതോ അഭാവാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി സങ്ഖാരേ സഭാവതോ സല്ലക്ഖേന്തോവ ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേതി നാമാതി ആഹ ‘‘യോ പന അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താതി തീണി ലക്ഖണാനി സല്ലക്ഖേതീ’’തി. യസ്മാ ച അനിച്ചന്തിആദിനാ സങ്ഖാരാവ ദിസ്സമാനാ, തസ്മാ തേ കണ്ഠേ ബദ്ധകുണപം വിയ പടിനിസ്സജ്ജനീയാ ഹോന്തി.