ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാ

ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ

ആചരിയാനന്തി രേവതാചരിയസ്സ. ന പനേതം സാരതോ ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഫസ്സാദീനം കാമാവചരാദിഭാവദസ്സനത്ഥം ഇദമാരദ്ധം, കിന്തു തസ്മിം സമയേ ഫസ്സാദിസഭാവദസ്സനത്ഥന്തി.

ചിത്തസ്സ പഠമാഭിനിപാതത്താതി സബ്ബേ ചേതസികാ ചിത്തായത്താ ചിത്തകിരിയാഭാവേന വുച്ചന്തീതി ഫസ്സോ ‘‘ചിത്തസ്സ പഠമാഭിനിപാതോ’’തി വുത്തോ. കാമം ഉപ്പന്നഫസ്സോ പുഗ്ഗലോ ചിത്തചേതസികരാസി വാ ആരമ്മണേന ഫുട്ഠോ ഫസ്സസഹജാതായ വേദനായ തംസമകാലമേവ വേദേതി, ഫസ്സോ പന ഓഭാസസ്സ പദീപോ വിയ വേദനാദീനം പച്ചയവിസേസോ ഹോതീതി പുരിമകാലോ വിയ വുത്തോ. ഗോപാനസീനം ഉപരി തിരിയം ഠപിതകട്ഠം പക്ഖപാസോ. കട്ഠദ്വയാദി വിയ ഏകദേസേന ഏകപസ്സേന അനല്ലീയമാനോപി രൂപേന സഹ ഫസ്സസ്സ സാമഞ്ഞം അനല്ലീയമാനം സങ്ഘട്ടനമേവ, ന വിസയഭാവോ, സങ്ഘട്ടനഞ്ച ഫസ്സസ്സ ചിത്താരമ്മണാനം സന്നിപതനഭാവോ ഏവ. വത്ഥാരമ്മണസന്നിപാതേന സമ്പജ്ജതീതി സങ്ഘട്ടനസമ്പത്തികോ ഫസ്സോ. പാണിദ്വയസ്സ സന്നിപാതോ വിയ ചിത്താരമ്മണസന്നിപാതോ ഫസ്സോ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സന്നിപതിതപ്പവത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി കിച്ചട്ഠേനേവ രസേന സങ്ഘട്ടനരസോ. തഥാ പച്ചയഭാവോ ഹി തസ്സ ഫസ്സസ്സ സങ്ഘട്ടനകിച്ചന്തി. യഥാ ഹി പാണിയാ പാണിമ്ഹി സങ്ഘട്ടനം തബ്ബിസേസഭൂതാ രൂപധമ്മാ, ഏവം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സങ്ഘട്ടനം തബ്ബിസേസഭൂതോ ഏകോ ചേതസികധമ്മോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തേയേവാതി ഏതേന ചേതസികസഭാവതം വത്ഥാരമ്മണേഹി അസംസട്ഠം സങ്ഘട്ടനം വേദനായ ദസ്സേതി, ന പന വത്ഥുനിസ്സയതം പടിക്ഖിപതി. തസ്സ ഫസ്സസ്സ കാരണഭൂതോ തദനുരൂപോ സമന്നാഹാരോ തജ്ജാസമന്നാഹാരോ. ഇന്ദ്രിയസ്സ തദഭിമുഖഭാവോ ആവജ്ജനായ ച ആരമ്മണകരണം വിസയസ്സ പരിക്ഖതതാ അഭിസങ്ഖതതാ വിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവകരണന്തി അത്ഥോ.

സുഖവേദനായമേവ ലബ്ഭതി അസ്സാദഭാവതോതി അധിപ്പായോ. വിസ്സവിതായാതി അരഹതായ. അനേകത്ഥത്താ ഹി ധാതൂനം അരഹത്ഥോ വിപുബ്ബോ സുസദ്ദോ. വിസ്സവം വാ സജനം വസിതാ കാമകാരിതാ വിസ്സവിതാ. ആരമ്മണരസേകദേസമേവ അനുഭവന്തീതി ഇദം ഫുസനാദികിച്ചം ഏകദേസാനുഭവനമിവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. വേദയിതസഭാവോ ഏവ ഹി അനുഭവനന്തി. ഫുസനാദിഭാവേന വാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണം ഏകദേസാനുഭവനം, വേദയിതഭാവേന ഗഹണം യഥാകാമം സബ്ബാനുഭവനം. ഏവം സഭാവാനേവ താനി ഗഹണാനീതി ന വേദനായ വിയ ഫസ്സാദീനമ്പി യഥാസകകിച്ചകരണേന സാമിഭാവാനുഭവനം ചോദേതബ്ബം. അയം ഇധാതി ഏതേന പഞ്ചസു വേദനാസു ഇമസ്മിം ചിത്തേ അധിപ്പേതം സോമനസ്സവേദനം വദതി, തസ്മാ അസോമനസ്സവേദനം അപനേത്വാ ഗഹിതായ സോമനസ്സവേദനായ സമാനാ ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

നിമിത്തേന പുനസഞ്ജാനനകിച്ചാ പച്ചാഭിഞ്ഞാണരസാ. പുനസഞ്ജാനനസ്സ പച്ചയോ പുനസഞ്ജാനനപച്ചയോ, തദേവ നിമിത്തം പുന…പേ… നിമിത്തം, തസ്സ കരണം പുന…പേ… കരണം. പുനസഞ്ജാനനപച്ചയഭൂതം വാ നിമിത്തകരണം പുന…പേ… കരണം, തദസ്സാ കിച്ചന്തി അത്ഥോ. പുനസഞ്ജാനനപച്ചയനിമിത്തകരണം നിമിത്തകാരികായ നിമിത്തേന സഞ്ജാനന്തിയാ ച സബ്ബായ സഞ്ഞായ സമാനം വേദിതബ്ബം. ഞാണമേവ അനുവത്തതി, തസ്മാ അഭിനിവേസകാരികാ വിപരീതഗ്ഗാഹികാ ച ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏതേനുപായേന സമാധിസമ്പയുത്തായ അചിരട്ഠാനതാ ച ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

അഭിസന്ദഹതീതി പബന്ധതി പവത്തേതി. ചേതനാഭാവോ ബ്യാപാരഭാവോ. ദിഗുണുസ്സാഹാതി ന ദിഗുണം വീരിയയോഗം സന്ധായ വുത്തം, അത്തനോ ഏവ പന ബ്യാപാരകിച്ചസ്സ മഹന്തഭാവം ദീപേതി. ഉസ്സാഹനഭാവേനാതി ആദരഭാവേന. സാ ഹി സയം ആദരഭൂതാ സമ്പയുത്തേ ആദരയതീതി.

വിജാനനം ആരമ്മണസ്സ ഉപലദ്ധി. സന്ദഹനം ചിത്തന്തരസ്സ അനുപ്പബന്ധനം. ചക്ഖുനാ ഹി ദിട്ഠന്തി ചക്ഖുനാ ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ‘‘ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാത’’ന്തി ദട്ഠബ്ബാദി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി വേദിതബ്ബം. ചക്ഖുനാ ഹീതിആദീസു ചക്ഖുനാ…പേ… മനസാ ദ്വാരേനാതി അത്ഥോ. നഗരഗുത്തികസ്സ വിയ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണവിഭാവനമത്തം ഉപധാരണമത്തം ഉപലദ്ധിമത്തം കിച്ചം, ആരമ്മണപടിവേധനപച്ചാഭിഞ്ഞാണാദി പന കിച്ചം പഞ്ഞാസഞ്ഞാദീനന്തി വേദിതബ്ബം. പുരിമനിദ്ദിട്ഠന്തി സമയവവത്ഥാനേ നിദ്ദിട്ഠം. ഭാവേന്തോ വിയ ന ന ഉപ്പജ്ജതി, കിന്തു ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തന്തി ഏതം ഹോതി-സദ്ദസ്സ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദസ്സ ച സമാനത്ഥത്തേ സതി യുജ്ജേയ്യ, തദത്ഥത്തേ ച തത്ഥ ഉപ്പന്നം ഹോതീതി ന വുച്ചേയ്യ. ന ഹി യുത്തം ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും. ചിത്തസ്സ ച ഉപ്പന്നതാ സമയവവത്ഥാനേ വുത്താ ഏവാതി കിം തസ്സ പുന ഉപ്പത്തിദസ്സനേന. യേന ച സമയവവത്ഥാനം കതം, തസ്സ നിദ്ദേസോ ന ന സക്കാ കാതുന്തി കിം തം നിദ്ദേസത്ഥം ഉദ്ദേസേന ദുതിയേന, നിദ്ദേസേനേവ ച ഫസ്സാദീഹി ച അഞ്ഞത്തം ചിത്തസ്സ സിജ്ഝതീതി കിം തദത്ഥേന പുന വചനേന, അഞ്ഞപ്പയോജനത്താ പന പുരിമസ്സ ചിത്തവചനസ്സ പച്ഛിമം വുത്തം. പുരിമഞ്ഹി സമയവവത്ഥാനത്ഥമേവ വുത്തം, ന വവത്ഥിതസമയേ വിജ്ജമാനധമ്മദസ്സനത്ഥം, ഇതരഞ്ച തസ്മിം സമയേ വിജ്ജമാനധമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന സമയവവത്ഥാനത്ഥം, ന ച അഞ്ഞദത്ഥം വചനം അഞ്ഞദത്ഥം വദതി, ന ച ലേസേന വുത്തോതി കത്വാ മഹാകാരുണികോ അത്ഥം പാകടം ന കരോതീതി.

ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

വിതക്കേതീതി ധമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കത്തുനിവത്തനത്ഥം ധമ്മമേവ കത്താരം നിദ്ദിസതി. തസ്സ പന വസവത്തിഭാവനിവാരണത്ഥം ‘‘വിതക്കനം വാ’’തി ഭാവനിദ്ദേസോ. രൂപം രൂപന്തി പഥവീ പഥവീതി വാ ആകോടേന്തോ വിയ ഹോതീതി ആകോടനലക്ഖണോ. ആദിതോ, അഭിമുഖം വാ ഹനനം ആഹനനം, പരിതോ, പരിവത്തേത്വാ വാ ആഹനനം പരിയാഹനനം. വിചാരതോ ഓളാരികട്ഠേന വിചാരസ്സേവ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന അനുരവതോ ഓളാരികോ തസ്സ ച പുബ്ബങ്ഗമോ ഘണ്ടാഭിഘാതോ വിയ ഹോതി വിതക്കോ. സോ യഥാ ഘണ്ടാഭിഘാതോ പഠമാഭിനിപാതോ ഹോതി, ഏവം ആരമ്മണാഭിമുഖനിരോപനട്ഠേന പഠമാഭിനിപാതോ ഹോതി. വിപ്ഫാരവാതി വിചലനയുത്തോ. അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിയന്തി ഉപചാരേ വാ അപ്പനായം വാ സന്താനേന പവത്തിയം. തത്ഥ ഹി വിതക്കോ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ പവത്തതി. മണ്ഡലന്തി ഖലമണ്ഡലം.

പിണയതീതി തപ്പേതി, വഡ്ഢേതി വാ. ഫരണരസാതി പണീതരൂപേഹി കായസ്സ ബ്യാപനരസാ. ഉദഗ്ഗഭാവോ ഓദഗ്യം. ഖുദ്ദികാ ലഹും ലോമഹംസനമത്തം കത്വാ ഭിന്നാ ന പുന ഉപ്പജ്ജതി. ഖണികാ ബഹുലം ഉപ്പജ്ജതി. ഉബ്ബേഗതോ ഫരണാ നിച്ചലത്താ ചിരട്ഠിതികത്താ ച പണീതതരാ. പസ്സദ്ധിയാ നിമിത്തഭാവേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ. അപ്പനാസമ്പയുത്താവ പീതി അപ്പനാസമാധിപൂരികാതി കത്വാ സാ ഠപിതാ. ഇതരാ ദ്വേ ഖണികോപചാരസമാധിപൂരികാ പീതീ.

സമാധിചിത്തേനാതി സമാധിസഹിതചിത്തേന. അവിസാരോ അത്തനോ ഏവ അവിസരണസഭാവോ. അവിക്ഖേപോ സമ്പയുത്താനം അവിക്ഖിത്തതാ. യേന സമ്പയുത്താ അവിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, സോ ധമ്മോ അവിക്ഖേപോതി. വിസേസതോതി യേഭുയ്യേന. സുഖവിരഹിതോപി ഹി അത്ഥി സമാധീതി. പദീപനിദസ്സനേന സന്താനട്ഠിതിഭാവം സമാധിസ്സ ദസ്സേതി.

ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇന്ദ്രിയരാസിവണ്ണനാ

സദ്ദഹന്തി ഏതായാതി സദ്ദഹനകിരിയായ പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം തത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന സദ്ധായ പച്ചയതം ദസ്സേതി. തസ്സാ ഹി ധമ്മാനം തഥാപച്ചയഭാവേ സതി ‘‘പുഗ്ഗലോ സദ്ദഹതീ’’തി വോഹാരോ ഹോതി. പസാദനീയട്ഠാനേസു പസാദസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം അകുസലം അസ്സദ്ധിയം മിച്ഛാധിമോക്ഖോ ച. പസാദഭൂതോ നിച്ഛയോ വത്ഥുഗതോ അധിമോക്ഖലക്ഖണം, ന യേവാപനകാധിമോക്ഖോതി. ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ‘‘മം അന്തരേന തുമ്ഹാകം അധിമുച്ചനം നത്ഥി, മയാ സദ്ദഹഥാ’’തി വിയ അത്താനം അനുവത്തേതി സമ്പയുത്തധമ്മേ. ഏവം സേസേസുപി. പക്ഖന്ദനന്തി സംസീദനം. പങ്കോ കദ്ദമതോ ഘനീഭൂതോ ഹോതി. പണകം പിച്ഛിലം ഉദകമലം. പീതം ഉദകം. ഓകപ്പനലക്ഖണാതി അനുപവിസിത്വാ ഏവമേതന്തി കപ്പനലക്ഖണാ. അകലുസഭാവോ അകാലുസിയം, അനാവിലഭാവോതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാദിവത്ഥൂനി സദ്ധേയ്യാനി. സപ്പുരിസൂപസേവനസദ്ധമ്മസവനയോനിസോമനസികാരധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയോ സോതാപത്തിയങ്ഗാനി. കുസലധമ്മാനം ആദാനേ ഹത്ഥോ വിയ, സബ്ബസമ്പത്തിനിപ്ഫാദനേ വിത്തം വിയ, അമതകസിഫലഫലനേ ബീജം വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

വീരഭാവോതി യേന വീരോ നാമ ഹോതി, സോ ധമ്മോതി അത്ഥോ. അനുബലപ്പദാനം പഗ്ഗഹോ. മഗ്ഗോ ഗന്തബ്ബോ ഹോതി, മഗ്ഗോ ഗതോ, കമ്മം കത്തബ്ബം, കമ്മം കതം, അപ്പമത്തകോ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ, ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ ഹോതി അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ, ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ന ലഭതി ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം, ലഭതി…പേ… പാരിപൂരിന്തി ഏതാനി അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണാസഹിതാനി അട്ഠ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥൂനി തംമൂലകാനി വാ പച്ചവേക്ഖണാനി.

ചിരകതാദിആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, അനിസ്സജ്ജനം വാ ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനം. ഉദകേ അലാബു വിയ ആരമ്മണം പിലവിത്വാ ഗന്തും അപ്പദാനം പാസാണസ്സ വിയ നിച്ചലസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഠപനം സാരണം അസമ്മുട്ഠതാകരണം അപിലാപനം. അപിലാപേ കരോതി അപിലാപേതി. ഗതിയോതി നിപ്ഫത്തിയോ സമ്ഭവതോ ഫലതോ ച. അപരോ നയോതി രസാദിദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. സമ്മോസപച്ചനീകം കിച്ചം അസമ്മോസോ, ന സമ്മോസാഭാവമത്തം. സതിയാ വത്ഥുഭൂതാ കായാദയോ കായാദിസതിപട്ഠാനാ, സതിയോയേവ വാ പുരിമാ പച്ഛിമാനം പദട്ഠാനം.

വിക്ഖേപസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ. പഞ്ഞാപേതീതി പകാരേഹി ജാനാപേതി. ഏകാലോകാ ഹോതീതി വിപസ്സനുപക്കിലേസോഭാസം സന്ധായാഹ. മനതേ വിജാനാതി ഏതേനാതി വാ മനോ, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ചാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫) കാരണഭാവേന മനോ വുത്തോ. സബ്ബോ ഹി മനോ അത്തനോ അനന്തരസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ കാരണന്തി. വിജാനാതീതി പരിച്ഛിന്നോപലദ്ധിവസേന ജാനാതി, ന സഞ്ഞാപഞ്ഞാ വിയ സഞ്ജാനനപടിവിജ്ഝനവസേന.

പീതിസോമനസ്സസമ്പയോഗതോതി വുത്തേ യേന യോഗാ സുമനോ ഹോതി, തം സോമനസ്സന്തി വുച്ചതീതി പീതിയാ ച സോമനസ്സഭാവോ ആപജ്ജതി, തസ്മാ വിനാപി കായേന വത്ഥുനാ സാതവേദനാസമ്പയോഗതോതി യോജേതബ്ബം. ഏവഞ്ച നിപ്പീതികം സോമനസ്സഞ്ച സങ്ഗഹിതം ഹോതി, പീതിഉപലക്ഖിതം വാ സോമനസ്സം സപ്പീതികം നിപ്പീതികഞ്ച സോമനസ്സന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പവത്തസന്തതാധിപതേയ്യന്തി പവത്തസങ്ഖാതായ സന്തതിയാ അധിപതിഭൂതം. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഹി അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ അനുപാലേന്തസ്സ അനന്തരഞ്ച സാനുപാലനാനം ഉപ്പത്തിയാ ഹേതുഭൂതസ്സ വസേന പവത്തം ചിരട്ഠിതികം ഹോതി, തംതംകമ്മവിസേസേന വിസേസയുത്തം യാവ ചുതി അവിസേസേന വാ യാവ പരിനിബ്ബാനം അവിച്ഛിന്നം പവത്തതി ജീവമാനതാവിസേസയുത്തഞ്ചാതി രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയാനം സമാനലക്ഖണാദിം വത്തും ‘‘അത്തനാ അവിനിഭുത്തധമ്മാന’’ന്തി ആഹ. അനുപാലേതബ്ബാനം അത്ഥിക്ഖണേയേവ. അസതി ഹി അനുപാലേതബ്ബേ ഉപ്പലാദിമ്ഹി കിം ഉദകം അനുപാലേയ്യാതി. തസ്സ തസ്സാതി അനുപാലനാദികസ്സ. സാധനതോതി സാധനേന. തംസാധനഞ്ച ജീവമാനവിസേസപച്ചയഭാവതോ.

ഇന്ദ്രിയരാസിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഗ്ഗങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

സമ്മാതി അവിപരീതനിയ്യാനികഭാവേന. പസത്ഥതാ ച ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബാ.

ബലരാസിവണ്ണനാ

അസ്സദ്ധിയേതി അസ്സദ്ധിയകാരണാ. ഉഭയപദവസേനാതി സദ്ധാപദം ബലപദന്തി ഏവമാദിപദദ്വയവസേന. നിയകജ്ഝത്തം ജാതിആദിസമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ. ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തേ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം പതിസ്സവോ, സഹ പതിസ്സവേന സപ്പതിസ്സവം, പതിസ്സവഭൂതം തംസഭാഗഞ്ച യംകിഞ്ചി ഗാരവന്തി അത്ഥോ. ജാതിആദിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണേന ഉപ്പജ്ജമാനാ ച ഹിരീ തത്ഥ ഗാരവവസേന പവത്തതീതി ‘‘സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ’’തി വുച്ചതി. വജ്ജം ഭായതി തഞ്ച ഭയതോ പസ്സതീതി വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവീ. ഏവംസഭാവം ഓത്തപ്പം. ഹിരീ പാപധമ്മേ ഗൂഥം വിയ പസ്സതി, ഓത്തപ്പം ഉണ്ഹം വിയ. ദായജ്ജം നവലോകുത്തരധമ്മാദി. അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാദിതാ ച ഹിരീഓത്തപ്പാനം തത്ഥ തത്ഥ പാകടഭാവേന വുത്താ, ന പന തേസം കദാചി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപ്പയോഗാ. ന ഹി ലജ്ജനം നിബ്ഭയം പാപഭയം വാ അലജ്ജനം ഹോതീതി.

മൂലരാസിവണ്ണനാ

അഗേധോ അനഭിജ്ഝനം അനഭികങ്ഖനം. അനല്ലീനോ ഭാവോ അധിപ്പായോ ഏതസ്സാതി അനല്ലീനഭാവോ, ഏവഞ്ഹി ഉപമായ സമേതി. അനുകൂലമിത്തോ അനുവത്തകോ. വിനയരസോതി വിനയനരസോ. അദോസോ ദുസ്സീല്യമലസ്സാതി ഇദം ദുസ്സീല്യസ്സ ദോസസമുട്ഠാനതം ദോസൂപനിസ്സയതഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. അഭാവനായാതി ‘‘തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ’’തി ഏവം വുത്തായ പഞ്ഞാസാധനായ ഭാവനായ അപ്പവത്തി, തപ്പടിപക്ഖഭൂതാ വാ അകുസലാ അഭാവനാ. നിഗ്ഗുണേപി ഗുണഗ്ഗഹണം അധികഗ്ഗഹണം. വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം വിദ്ധംസേത്വാ ഗഹണം ഊനഗ്ഗഹണം. ചതുവിപല്ലാസഗ്ഗഹണം വിപരീതഗ്ഗഹണം.

യാഥാവസഭാവേതി ‘‘ഏത്തകോ ഏതസ്സ ഗുണോ, ഏത്തകോ ദോസോ’’തി ഗുണദോസാനം സഭാവേ ‘‘ജരാധമ്മോ ജീരതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ മാ ജീരീ’’തി ഏവമാദിപച്ചവേക്ഖണസമ്ഭവതോ. അലോഭേന ച ഗഹട്ഠാനം ഖേത്തവത്ഥാദീസു വിവാദാഭാവതോ. അമോഹേന പബ്ബജിതാനം ദിട്ഠിഗതവിവാദാഭാവതോ. കാമരാഗാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ ഹി ഗഹട്ഠാ ഗഹട്ഠേഹി വിവദന്തി, ദിട്ഠിരാഗാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ സമണാ സമണേഹീതി. രാഗവസേന മിത്തസന്ഥവോ ദോസവസേന വിരോധോ ച തബ്ബിസേസേന ഉപഗമാപഗമാ, ആരമ്മണേ വാ രൂപാദിമ്ഹി അനുരോധവിരോധാ. അമജ്ഝത്തഭാവസ്സ പടിഘാനുനയസങ്ഖാതസ്സ മോഹേന പവത്തി. സുഖവിപരിണാമേ ദുക്ഖസമായോഗേ ച പടിഘപവത്തിയം വേദനാപരിഗ്ഗഹോ ന സിജ്ഝതീതി അദോസാനുഭാവേന വേദനാസതിപട്ഠാനം സിജ്ഝതി. ദിബ്ബവിഹാരസ്സാതി ചതുന്നം ഝാനാനം. അരിയവിഹാരോ ഫലസമാപത്തി. മോഹേന അവിചാരേന്തോ ഉദാസീനപക്ഖേസുപി സത്തസങ്ഖാരേസു സബ്ബേസു അഭിസങ്ഗം കരോതീതി അമൂള്ഹസ്സ തദഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖദസ്സനസ്സ ആസന്നപടിപക്ഖത്താ ദോസസ്സ തപ്പടിപക്ഖേന അദോസേന ദുക്ഖദസ്സനം ഹോതി.

കമ്മപഥരാസിവണ്ണനാ

സുഖാദീനി അത്തനോ ന ബ്യാപാദേതി ന വിനാസേതി പരസ്സ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. കമ്മപഥതാതംസഭാഗതാഹി കമ്മപഥവസേന.

പസ്സദ്ധാദിയുഗലവണ്ണനാ

ദരഥോ സാരമ്ഭോ, ദുക്ഖദോമനസ്സപച്ചയാനം ഉദ്ധച്ചാദികാനം കിലേസാനം ചതുന്നം വാ ഖന്ധാനം ഏതം അധിവചനം. ഉദ്ധച്ചപ്പധാനാ കിലേസാ ഉദ്ധച്ചാദികിലേസാ, ഉദ്ധച്ചം വാ ആദിം കത്വാ സബ്ബകിലേസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സുവണ്ണവിസുദ്ധി വിയാതി യഥാ സുവണ്ണവിസുദ്ധി അലങ്കാരവികതിവിനിയോഗക്ഖമാ, ഏവം അയമ്പി ഹിതകിരിയാവിനിയോഗക്ഖമാ.

സമം, സമന്തതോ വാ പകാരേഹി ജാനനം സമ്പജഞ്ഞം. ചേതിയവന്ദനാദിഅത്ഥം അഭിക്കമാദീസു അത്ഥാനത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. സതി ച അത്ഥേ സപ്പായാസപ്പായരൂപാദിപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. ഗോചരഗാമാഭിക്കമനാദീസു കമ്മട്ഠാനാവിജഹനം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമനാദീനം ധാതുആദിവസേന പവിചയോ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. സബ്ബകമ്മട്ഠാനഭാവനാനുയുത്താനം സബ്ബയോഗീനം സബ്ബദാ ഉപകാരകാ ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ പാരിപന്ഥകഹരണതോ ഭാവനാവഡ്ഢനതോ ച. യഥാഹ ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ ബഹുകാരാ സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ചാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൨). യുഗേ നദ്ധാ വിയാതി യുഗനദ്ധാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം നിമിത്തഭാവേന സമം പവത്താതി അത്ഥോ. ‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൭൦; പടി. മ. ൨.൧) ഹി സുത്തേ ഏതേസം യുഗനദ്ധതാ വുത്താ. സബ്ബകുസലധമ്മേസു ലീനുദ്ധച്ചാഭാവോ ഏതേഹി ദ്വീഹി സമം യുത്തേഹീതി ‘‘വീരിയസമാധിയോജനത്ഥായാ’’തി ആഹ, യോഗവചനത്ഥായാതി അത്ഥോ.

യേവാപനകവണ്ണനാ

രൂപാഭാവേനാതി രുപ്പനാഭാവേന. ധമ്മാതി ഏതസ്സ അത്ഥോ സഭാവതോ ഉപലബ്ഭമാനാതി. മേത്താപുബ്ബഭാഗോതി അപ്പനാപ്പത്തായ മേത്തായ പുബ്ബഭാഗോ, പരികമ്മമേത്താ ഏതസ്മിം ചിത്തേ അത്ഥീതി അത്ഥോ. വിരതിവസേനാതി വചീപവത്തിയാ ന പൂരേതി, കിന്തു വിരതിയോഗേനാതി അത്ഥോ. അപണ്ണകങ്ഗാനീതി അവിരദ്ധങ്ഗാനി. യഥാ തഥാ വാ ആരമ്മണേ വിനിച്ഛയനം അധിമുച്ചനം. ന ഹി അനധിമുച്ചന്തോ പാണാതിപാതാദീസു ദാനാദീസു വാ പവത്തതി, സദ്ധാ പന പസാദനീയേസു പസാദാധിമോക്ഖോതി അയമേതേസം വിസേസോ. ദാരകസ്സ വിയ ഇതോ ചിതോ ച സംസപ്പനസ്സ കരിസ്സാമി ന കരിസ്സാമീതി അവിനിച്ഛയസ്സ പടിപക്ഖകിരിയാ അസംസപ്പനം. പുരിമമനതോതി ഭവങ്ഗതോ. വിസദിസം വീഥിജവനം മനം കരോതീതി മനസികാരസാമഞ്ഞേന വീഥിജവനപടിപാദകേ ദസ്സേതി. തേസു ധമ്മേസൂതി ചിത്തചേതസികധമ്മേസു. അതദാരമ്മണത്തേപി ഹി തേസു സമപ്പവത്തേസു ഉദാസീനഭാവതോ തത്രമജ്ഝത്തതാതി വുച്ചതി. അലീനാനുദ്ധതപ്പവത്തിപച്ചയത്താ ഊനാധികനിവാരണരസാ. കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥൂനന്തി പാണാദീനം. അമദ്ദനാ മദ്ദനപടിപക്ഖഭാവോവ.

തംതംരാസികിച്ചവസേന വിഭാഗരഹിതാ അവിഭത്തികാ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു സവിഭത്തികേസു ദുതിയട്ഠാനാദീസുപി ഭാജിയമാനേസു അപുബ്ബം നത്ഥീതി അത്ഥോ. പദം പൂരിതന്തി ഝാനാദിപദം പഞ്ചകാദിവസേന പൂരിതം. പഞ്ച ഹി അങ്ഗാനി ഝാനപദസ്സ അത്ഥോ, തേസു ഏകസ്മിഞ്ച ഊനേ ഝാനപദം ഊനം ഹോതീതി. പദസമൂഹോ പദകോട്ഠാസോ വാ തം തമേവ വാ പദം, അവുത്തം ഹാപിതം നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പൂരിത’’ന്തി. വുത്തസ്മിഞ്ഞേവ വുച്ചമാനേ അനേകേസം പുരിസസദ്ദാനം വിയ കോചി സമ്ബന്ധോ നത്ഥീതി മഞ്ഞമാനോ ആഹ ‘‘അനനുസന്ധികാ കഥാ’’തി. അന്തരന്തരാ വുത്തസ്മിഞ്ഞേവ വുച്ചമാനേ അനുക്കമേന ധമ്മാ കഥിതാ ന ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉപ്പടിപാടിയാ’’തി. ഫസ്സപഞ്ചമകരാസി സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണവസേന ചതുക്ഖന്ധതപ്പച്ചയസങ്ഗഹവസേന ച വുത്തോ. യഥാവുത്തേസു പന രാസീസു ഏകരാസികിച്ചസ്സപി അഭാവാ ഛന്ദാദയോ യേവാപനകവസേന വുത്താ. വുത്താനമ്പി ച ധമ്മാനം യഥാ വേദനാദീനം ഝാനങ്ഗാദിഭാവോ വുത്തോ, ന ഏവം സോവചസ്സതാകല്യാണമിത്തതാദിവിസേസോ വുത്തോതി തസ്സ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം കേചി ധമ്മേ വിസും ഠപേത്വാ തേ ച തഞ്ച വിസേസം ‘‘യേ വാ പനാ’’തി ആഹ. വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വാ സാവസേസേ ധമ്മേ വത്വാ ‘‘യേ വാ പനാ’’തി വുത്തം.

യേവാപനകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.