കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧. ‘‘യേ വാ പന…പേ… അരൂപിനോ ധമ്മാ’’തി ഇദം ‘‘ഫസ്സോ ഹോതീ’’തി ഏവമാദികം വിയ ന വിസും ‘‘തേപി ഹോന്തീ’’തി ഹോതി-സദ്ദേന സമ്ബന്ധം കത്വാ വുത്തം, ഉദ്ദിട്ഠാവസേസേ ച പന ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി അപ്പേതും വുത്തന്തി അപ്പനായ അവരോധിതം. ഏവഞ്ച കത്വാ നിദ്ദേസേപി ഏതസ്സ പദഭാജനീയം ന വുത്തന്തി. സരൂപേന പന അദസ്സിതത്താ ‘‘അത്ഥീ’’തി വത്വാ ദുതിയേന ഹോതി-സദ്ദേന സമ്ബന്ധോ നിദ്ദേസോ ച ന കതോ, സങ്ഖേപേന പന ഉദ്ദിസിത്വാ സങ്ഖേപേനേവ യേ വാ പന ധമ്മാ നിദ്ദിട്ഠാതി ഏതസ്സ ധമ്മസ്സ ഉദ്ദേസേ അവരോധോ യുത്തോ. ധമ്മനിദ്ദേസേ ച നിദ്ദേസാവസാനേ വുത്തസ്സാതി.

പുച്ഛാപരിച്ഛേദവചനേനേവ പുച്ഛാഭാവേ വിഞ്ഞാതേ പുച്ഛാവിസേസഞാപനത്ഥം ആഹ ‘‘അയം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ’’തി. പഞ്ചവിധാ ഹീതി മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൧൫൦; ചൂളനി. പുണ്ണകമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൨; മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൧൮) ആഗതാ പുച്ഛാ ദസ്സേതി. ലക്ഖണന്തി ഞാതും ഇച്ഛിതോ യോ കോചി സഭാവോ. അഞ്ഞാതന്തി യേന കേനചി ഞാണേന അഞ്ഞാതഭാവം ആഹ. അദിട്ഠന്തി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന പച്ചക്ഖം വിയ അദിട്ഠതം. അതുലിതന്തി ‘‘ഏത്തകം ഇദ’’ന്തി തുലാഭൂതായ പഞ്ഞായ അതുലിതതം. അതീരിതന്തി തീരണഭൂതായ പഞ്ഞായ അകതഞാണകിരിയാസമാപനതം. അവിഭൂതന്തി ഞാണസ്സ അപാകടഭാവം. അവിഭാവിതന്തി ഞാണേന അപാകടീകതഭാവം. അദിട്ഠം ജോതീയതി ഏതായാതി അദിട്ഠജോതനാ. അനുമതിയാ പുച്ഛാ അനുമതിപുച്ഛാ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപുച്ഛായ ഹി ‘‘കാ തുമ്ഹാകം അനുമതീ’’തി അനുമതി പുച്ഛിതാ ഹോതി. കഥേതുകമ്യതാതി കഥേതുകമ്യതായ.

പഭേദതോ ധമ്മാനം ദേസനന്തി മാതികാദേസനം ആഹ. തത്ഥ ഹി പുരതോ കുസലാദികേ പഭേദേ വത്വാ പച്ഛതോ ധമ്മാ വുത്താതി ‘‘പഭേദവന്തദസ്സനത്ഥ’’ന്തി നിദ്ദേസം ആഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മാതികായ സവിസേസനാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ ച വിസേസിതബ്ബത്താ പധാനാ, പധാനഞ്ച ഇതികത്തബ്ബതായ യുജ്ജതീതി ധമ്മാനമേവ പധാനാനം പുച്ഛിതബ്ബതാ വിസ്സജ്ജിതബ്ബതാ ച ഹോതി, തസ്മാ തേ പുച്ഛിതബ്ബേ ദസ്സേതും ‘‘കതമേ ധമ്മാ’’തി വുത്തം, തേ പന വിസേസവന്തോ പുച്ഛിതാതി ദസ്സേതും പുന ‘‘കുസലാ’’തി വുത്തന്തി ഏവം പഭേദവന്തദസ്സനത്ഥം അയം പദാനുക്കമോ കതോതി. ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി വിസ്സജ്ജനേപി ഏവമേവ യോജനാ കാതബ്ബാ. ‘‘പഭേദതോ ധമ്മാനം ദേസനം ദീപേത്വാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം വിവരിതും ‘‘ഇമസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. അനേകപ്പഭേദാ ദേസേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി അവോഹാരദേസനതോ ധമ്മാനമേവ ദേസേതബ്ബത്താ തേസഞ്ച ഘനവിനിബ്ഭോഗപടിസമ്ഭിദാഞാണാവഹനതോ പഭേദവന്താനം ദേസേതബ്ബത്താ ‘‘കുസലാ…പേ… ദീപേത്വാ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. ഏവമേവ ഹി യഥാവുത്തദീപനസ്സ ഹേതും സകാരണം പകാസേതും പുന ‘‘ധമ്മായേവാ’’തിആദി വുത്തന്തി. ധമ്മാതി സാമഞ്ഞമത്തവചനേന സമൂഹാദിഘനവസേന ഏകത്തഗ്ഗഹണം ഹോതീതി ഏകത്തവിനിബ്ഭോഗകരണം ഘനവിനിബ്ഭോഗഞാണം ആവഹതി പഭേദദേസനാ, തഥാ കുസലാദിധമ്മാനം അബ്യാകതാദിഅത്ഥാനഞ്ച ദീപനതോ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാദിഞാണഞ്ച ആവഹതി. ‘‘പഭേദവന്തദസ്സനത്ഥ’’ന്തി ഏതം വിവരിതും ‘‘ഇദാനി യേ തേനാ’’തിആദിമാഹ. പഭേദ…പേ… യുജ്ജതി ഇതികത്തബ്ബതായുത്തസ്സ വിസേസനത്താ. അഥ വാ ഉദ്ദേസോ ധമ്മപ്പധാനോ, പുച്ഛാ സംസയിതപ്പധാനാ, ന ച ധമ്മഭാവോ സംസയിതോ, കുസലാദിഭേദോ പന സംസയിതോതി നിച്ഛിതസംസയിതവസേനായം പദാനുക്കമോ കതോ.

ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വചനേ. കിമത്ഥമാഹ ഭഗവാതി തം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘സമയേ നിദ്ദിസി ചിത്ത’’ന്തി. പരിയോസാനേതി സമയേ ചിത്തനിദ്ദേസസ്സ ‘‘യസ്മിം…പേ… ആരബ്ഭാ’’തി ഏതസ്സ പരിയോസാനേ. തസ്മിം സമയേതി തസ്മിം ചിത്തുപ്പാദസമയേ. ചിത്തേന സമയം നിയമേത്വാന അഥ പച്ഛാ ബോധേതുന്തി സമ്ബന്ധോ. വിജ്ജമാനേപി ഭോജനഗമനാദിസമയനാനത്തേ സമവായാദിനാനത്തേ ച യഥാവുത്തചിത്തനിയമിതാ വിസേസിതാ അഞ്ഞസ്മിം സമയേ യഥാധിപ്പേതാനം ഫസ്സാദീനം അഭാവാ ചിത്തനിയമിതേ സമയേ ഫസ്സാദയോ ബോധേതും വിസേസനമേവ താവ ചിത്തം ദസ്സേതും സമയേ ചിത്തം നിദ്ദിസീതി അത്ഥോ. വിസേസിതബ്ബോപി ഹി സമയോ അത്തനോ ഉപകാരത്ഥം വിസേസനഭാവം ആപജ്ജതി, വിസേസനഭൂതഞ്ച ചിത്തം തദുപകാരത്ഥം വിസേസിതബ്ബഭാവന്തി. സന്തതിഘനാദീനം അയം വിസേസോ – പുരിമപച്ഛിമാനം നിരന്തരതായ ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സന്തതിഘനതാ, തഥാ ഫസ്സാദീനം ഏകസമൂഹവസേന ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യകിച്ചഭേദവസേന ഏകാരമ്മണതാവസേന ച ഏകീഭൂതാനമിവ പവത്തി സമൂഹാദിഘനതാതി.

കാലഞ്ച സമയഞ്ചാതി യുത്തകാലഞ്ച പച്ചയസാമഗ്ഗിഞ്ച. ഖണോതി ഓകാസോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയപടിലാഭഹേതുത്താ. ഖണോ ഏവ ച സമയോ. യോ ‘‘ഖണോ’’തി ച ‘‘സമയോ’’തി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോവാതി അത്ഥോ. മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. സമയോപി ഖോതി സിക്ഖാപരിപൂരണസ്സ ഹേതുപി. സമയപ്പവാദകേതി ദിട്ഠിപ്പവാദകേ. തത്ഥ ഹി നിസിന്നാ തിത്ഥിയാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം പവദന്തീതി. അത്ഥാഭിസമയാതി ഹിതപടിലാഭാ. അഭിസമേതബ്ബോതി അഭിസമയോ, അഭിസമയോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി പീളനാദീനി അഭിസമിതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താനി, അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി താനേവ തഥാ ഏകത്തേന വുത്താനി. തത്ഥ പീളനം ദുക്ഖസച്ചസ്സ തംസമങ്ഗിനോ ഹിം സനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം. സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിഭാവേന സന്താപനം പരിദഹനം.

‘‘ഇധാ’’തി വചനം അകുസലേസു അബ്യാകതേസു ച കേസുചി ഖണസ്സ അസമ്ഭവതോ. നനു കുസലാനഞ്ച നവമേന ഖണേന വിനാ ഉപ്പത്തി ഹോതീതി? നോ ന ഹോതി, ന പന നവമോ ഏവ ഖണോ, ചതുചക്കാനിപി ഖണോതി വുത്താനി. സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന അത്തസമ്മാപണിധിഖണമന്തരേന നത്ഥി കുസലസ്സ ഉപ്പത്തീതി ഖണോ ഇധ ഗഹിതോ. ഇന്ദ്രിയവിസയമനസികാരാധീനം വിഞ്ഞാണന്തി ഏവമാദി സാധാരണഫലം ദട്ഠബ്ബം. നവമോതി അട്ഠക്ഖണേ ഉപാദായ വുത്തം. ചതുചക്കം വത്തതീതി പുന പതിരൂപദേസവാസാദിസമ്പത്തി ചതുചക്കം വിപരിവത്തതീതി അത്ഥോ. ഓകാസഭൂതാനീതി അത്തനോ നിബ്ബത്തിയാ ‘‘ഇദാനി ഉപ്പജ്ജന്തു കുസലാനീ’’തി അനുമതിദാനം വിയ ഭൂതാനി.

ചിത്തകാലോതി ധമ്മേനേവ സതാ കാലോ വിസേസിതോ, ന തസ്സ പവത്തിത്ഥ പവത്തിസ്സതി പവത്തതീതി ഏതേന അവത്ഥാവിസേസേന, നാപി തസ്സ വിജാനനകിച്ചേന, തസ്മാ ഏവംവിധേ ധമ്മേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോതി വുത്തോ. കമപ്പവത്താ വിസേസാ ഏവ പടിപാടീതി ബീജഭാവോ ച പടിപാടീതി വത്തുമരഹതീതി ഇമിനാധിപ്പായേന ‘‘ബീജകാലോതി ധമ്മപടിപാടിം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ’’തി ആഹ. ധമ്മപടിപാടിം വാതി അട്ഠകലാപധമ്മേ സന്ധായാഹ. സഞ്ചിതാ വിയ ഗയ്ഹമാനകാലാ ഏവ കാലസഞ്ചയോ, യഥാ വാ തഥാ വാ കാലോതി ഏകം സഭാവം ഗഹേത്വാ അഭിനിവേസം കരോന്തസ്സ തദഭിനിവേസനിസേധനത്ഥം ‘‘സോ പനേസ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞത്തിമത്തകോ’’തി ആഹ. ഞത്വാ വിഞ്ഞേയ്യോതി സമ്ബന്ധോ. ഇതരോ പന ഹേതൂതി ഏസ സമയോ പച്ചയോവ വിഞ്ഞേയ്യോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം അധികാരേ ന ഹേതുഹേതു സാധാരണഹേതു ചാതി അത്ഥോ. സമവായോ പച്ചയസാമഗ്ഗീ, ഹേതു പന ഏകേകോ പച്ചയോതി അയമേതേസം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനേകപച്ചയദസ്സനേന തംതംദ്വാരികാനം കുസലാനഞ്ച തപ്പച്ചയതം ദസ്സേതി.

പരിഗ്ഗഹോ കതോ അട്ഠകഥാചരിയേഹി. ഏകകാരണവാദോതി പകതികാരണവാദോ, ഇസ്സരകാരണവാദോ വാ. അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖോതി അവയവാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖതായ സമുദായോ വുത്തോ. അപേക്ഖാ ച യാവ സഹായകാരണസമാഗമോ ന ഹോതി, താവ ഫലസ്സ അനിപ്ഫാദനം സമാഗമേ നിപ്ഫാദനസമത്ഥസ്സ നിപ്ഫാദനഞ്ച. സമാഗമോ ച യേസു യുജ്ജമാനേസു നിബ്യാപാരേസുപി ഫലസ്സ പവത്തി, തേസം സബ്ഭാവോതി.

അസാമഗ്ഗീ…പേ… പത്തിതോതി ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരാനം അസമവേതാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ അഹേതുഭാവേ സതി സമവേതാനഞ്ച തംസഭാവാവിനിവത്തിതോ ഹേതുഭാവാനാപത്തിതോതി അത്ഥോ. ന ഹി സഭാവന്തരം അഞ്ഞേന സഹിതം സഭാവന്തരം ഹോതീതി. ഏകസ്മിന്തി അന്ധസതേ ഏകേകസ്മിം അന്ധേതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാ യഥാരുതവസേന അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ഏകസ്സ അന്ധസ്സ ദസ്സനാസമത്ഥതാ സബ്ബേസമ്പി ന ഹോതി, നാപി ഏകസ്സ അസമത്ഥതായ സബ്ബേസമ്പി അസമത്ഥതാ വുത്താ, കിന്തു സബ്ബേസം വിസും അസമത്ഥതായ ഏവാതി ഉപമാവചനം ന യുജ്ജേയ്യ, നാപി ഉപമോപമിതബ്ബസമ്ബന്ധോ. ന ഹി ഉപമിതബ്ബേസു ചക്ഖാദീസു ഏകസ്സ അസമത്ഥതായ സബ്ബേസമ്പി അസമത്ഥതാ വുത്താ, കിന്തു സബ്ബേസം വിസും അസമത്ഥതായ സഹിതാനം അസമത്ഥതാതി. അന്ധസതം പസ്സതീതി ച അന്ധസതം സഹിതം പസ്സതീതി അധിപ്പായോ അഞ്ഞഥാ വുത്തനയേന ഉപമിതബ്ബാസമാനതാപത്തിതോ. സാധാ…പേ… ഠിതഭാവോതി യേസു വിജ്ജമാനേസു ഫലപ്പവത്തി തേസം സമോധാനേ, യഥാ പവത്തമാനേസു തേസു ഫലപ്പവത്തി, തഥാ പവത്തിമാഹ. ന യേസം കേസഞ്ചി അനേകേസം സമോധാനമത്തം സാമഗ്ഗീ. ന ഹി സദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബസമോധാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ, കട്ഠകപാലപാസാണസമോധാനം വാ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതൂതി. തന്തി തം ദസ്സനം. അസാ…പേ… സിദ്ധോതി നായമത്ഥോ സാധേതബ്ബോ വിസും അഹേതൂനം ചക്ഖാദീനം സഹിതാനം ഹേതുഭാവസ്സ പച്ചക്ഖസിദ്ധത്താതി അത്ഥോ. ന ഹി പച്ചക്ഖസിദ്ധേ യുത്തിമഗ്ഗനം യുത്തന്തി.

മനുസ്സത്താദീനം ഖണാവയവാനം സാമഗ്ഗീ ഖണസാമഗ്ഗീ, തം വിനാ സോ നവമചക്കസമ്പത്തിസങ്ഖാതോ ഖണോ നത്ഥി. സാ ഏവ ഹി ഖണസാമഗ്ഗീ സോ ഖണോതി അത്ഥോ. ഖണ…പേ… ദീപേതി അത്തനോ ദുല്ലഭതായാതി അത്ഥോ. ഖണത്ഥോ വാ സമയസദ്ദോ ഖണസങ്ഖാതോ സമയോതി വുത്തോ. സോ യസ്മിം ദുല്ലഭേ ഖണേ സതീതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ വിഭാവനവസേന തദായത്തായ കുസലുപ്പത്തിയാ ദുല്ലഭഭാവം ദീപേതി. ഏതേനുപായേന സമവായ…പേ… വുത്തിം ദീപേതീതി ഏത്ഥ ഇതോ പരേസു ച യോജനാ തസ്സ തസ്സ തംതംദീപനേ കാതബ്ബാ.

തസ്സ പുരിസസ്സാതി ‘‘സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ ചത്താരോ ദള്ഹധമ്മാ ധനുഗ്ഗഹാ സിക്ഖിതാ കതഹത്ഥാ കതുപാസനാ ചതുദ്ദിസാ ഠിതാ അസ്സു, അഥ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ‘അഹം ഇമേസം…പേ… കതുപാസനാനം കണ്ഡേ ഖിത്തേ ഖിത്തേ അപ്പതിട്ഠിതേ പഥവിയം ഗഹേത്വാ ആഹരിസ്സാമീ’’’തി (സം. നി. ൨.൨൨൮) ഏവം വുത്തജവനപുരിസസ്സ. താവ പരിത്തകോതി ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയായേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി പാദേ ച ബദ്ധഖുരധാരാസന്നിപാതതോ ച പരിത്തതരോ കാലോ. കാലസങ്ഖാതോ സമയോ ചിത്തപരിച്ഛിന്നോ വുച്ചമാനോ തേനേവ പരിച്ഛേദകചിത്തേന ‘‘ഏവം പരിത്തോ അഹ’’ന്തി അത്തനോ പരിത്തതം ദീപേതി. യഥാ ചാഹം, ഏവം സബ്ബോ കുസലചിത്തപ്പവത്തികാലോതി തസ്സ പരിത്തതം ദീപേതി. സദ്ദസ്സ ദീപനാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ.

പകതിവാദീനം മഹതോ വിയ അണുവാദീനം ദ്വിഅണുകസ്സ വിയ ച ഏകസ്സേവ. ഹേതു…പേ… വുത്തിതം ദീപേതീതി പച്ചയായത്തവുത്തിദീപനതോ തപ്പരഭാവാ ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ പരായത്തവുത്തിദീപനതാ വുത്താ. സതി പന പച്ചയായത്തഭാവേ പച്ചയസാമഗ്ഗീആയത്തതാ സമവായസങ്ഖാതേന ദീപിയതീതി അതപ്പരഭാവതോ തസ്സ തംദീപനതാ ന വുത്താ. അനേന സമയേന കത്തുഭൂതേന, അനേന സമയേന വാ കരണഭൂതേന ഭഗവതാ പടിസേധിതോതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ പുരിമാസു ദീപനാസു.

അധികരണവസേനാതി ആധാരവസേന. ഏത്ഥാതി കാലസമൂഹസങ്ഖാതേ സമയേ ഗഹിതേതി അത്ഥോ. കാലോപി ഹി ചിത്തപരിച്ഛിന്നോ സഭാവതോ അവിജ്ജമാനോപി ആധാരഭാവേനേവ സഞ്ഞാതോ ‘‘അധികരണ’’ന്തി വുത്തോ തംഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ പരതോ ച അഭാവാ. ഭാവോതി കിരിയാ. കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം. യഥാ ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോതി ദോഹനകിരിയാ ഗമനകിരിയായ ലക്ഖണം ഹോതി, ഏവമിഹാപി ‘‘യസ്മിം സമയേ തസ്മിം സമയേ’’തി ച വുത്തേ സതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവ ഹോതി അഞ്ഞകിരിയാസമ്ബന്ധാഭാവേന പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭാവതോതി സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തുപ്പാദകിരിയാ ഫസ്സാദിഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതീതി ഉഭയത്ഥ സമയസദ്ദേ ഭുമ്മനിദ്ദേസോ കതോ ലക്ഖണഭൂതഭാവയുത്തോതി.

ഉദ്ദാനതോതി ഉദ്ദേസതോ സങ്ഖേപതോ. കിലേസകാമോ വത്ഥുകാമഭാവം ഭജന്തോ കാമനീയവസേന ഭജതി, ന കാമനവസേനാതി കാമനവസേന കിലേസകാമോ ഏവ ഹോതി, ന വത്ഥുകാമോ. ദുവിധോപേസോതി വചനേന ദുവിധസ്സപി സഹിതസ്സ അവചരണപ്പദേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേന വത്ഥുകാമസ്സേവ പവത്തിദേസോ രൂപാരൂപധാതുദ്വയം അപനീതം ഹോതി. നനു ച ദുവിധോപി സഹിതോ രൂപാരൂപധാതൂസു പവത്തതി രൂപാരൂപാവചരധമ്മാനം വത്ഥുകാമത്താ തദാരമ്മണാനം രൂപാരൂപരാഗാനഞ്ച കിലേസകാമഭാവസിദ്ധിതോതി? തം ന, ബഹലകിലേസസ്സ കാമരാഗസ്സ കിലേസകാമഭാവേന ഇധ സങ്ഗഹിതത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ രൂപാരൂപധാതൂസു പവത്തമാനേസു കാമാവചരധമ്മേസു നികന്തി ഇധ ന സങ്ഗഹിതാ സുഖുമത്താ. ‘‘ഉദ്ദാനതോ ദ്വേ കാമാ’’തി സബ്ബകാമേ ഉദ്ദിസിത്വാപി ഹി ‘‘ദുവിധോപേസോ’’തി ഏത്ഥ തദേകദേസഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞസഹിതതാപരിച്ഛിന്നാ കാമരാഗതബ്ബത്ഥുകധമ്മാവ സങ്ഗഹിതാതി, നിരവസേസോ വാ കിലേസകാമോ കാമരാഗോ കാമതണ്ഹാരൂപതണ്ഹാഅരൂപതണ്ഹാനിരോധതണ്ഹാഭേദോ ഇധ പവത്തതീതി അനവസേസപ്പവത്തിതം സന്ധായ ‘‘ദുവിധോപേസോ’’തി വുത്തം, വത്ഥുകാമോപി ച അപ്പകോ ഇധാപി ന വത്തതി രൂപാരൂപാവചരവിപാകമത്തോ, തഥാപി പരിപുണ്ണവത്ഥുകാമത്താ കാമാവചരധമ്മാവ ഇധ ഗഹിതാ. ഏവഞ്ച കത്വാ സസത്ഥാവചരോപമാ യുത്താ ഹോതി. ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തി (ധ. സ. ൧൬൩; വിഭ. ൬൨൫) ഏത്ഥ രൂപഭവോ ഉത്തരപദലോപം കത്വാ ‘‘രൂപ’’ന്തി വുത്തോ, ഏവമിധാപി ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ഹി ചിത്തം കാമാവചരാവചരന്തി വുച്ചേയ്യാതി. ആരമ്മണകരണവസേനാതിആദികേ ‘‘കാമോ’’തി സബ്ബം തണ്ഹമാഹ, തസ്മാ ‘‘കാമഞ്ചേസാ’’തിആദി വുത്തം, ‘‘കാമേ അവചാരേതീതി കാമാവചാര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ചാ-സദ്ദസ്സ രസ്സത്തം കതം.

രുള്ഹിസദ്ദേനാതി ഞാണസമ്പയുത്തേസു രുള്ഹേന സദ്ദേന, ഞാണസമ്പയുത്തേസു വാ പവത്തിത്വാ അനവജ്ജസുഖവിപാകതായ തംസദിസേസു ഞാണവിപ്പയുത്തേസു രുള്ഹേന സദ്ദേന. അഥ വാ കിഞ്ചി നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സതിപി അഞ്ഞസ്മിം തംനിമിത്തയുത്തേ കിസ്മിഞ്ചിദേവ വിസയേ സമ്മുതിയാ ചിരകാലതാവസേന നിമിത്തവിരഹേപി പവത്തി രുള്ഹി നാമ യഥാ ‘‘മഹിയം സേതീതി മഹിംസോ, ഗച്ഛന്തീതി ഗാവോ’’തി, ഏവം കുസലസദ്ദസ്സപി രുള്ഹിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. പഞ്ഞാനിദ്ദേസേ ‘‘കോസല്ല’’ന്തി അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൬) വുത്തം, തസ്സ ച ഭാവാ കുസലസദ്ദപ്പവത്തീതി കോസല്ലയോഗാ കുസലന്തി അയം അഭിധമ്മപരിയായോ ഹോതി. കുസലന്തി കുസലഭാവം ആഹ.

വിപാകാദീനം അവജ്ജപടിപക്ഖതാ നത്ഥീതി കുസലമേവ അനവജ്ജലക്ഖണം വുത്തം. അനവജ്ജലക്ഖണമേവാതി സുഖവിപാകസഭാവസ്സ ലക്ഖണഭാവനിവാരണത്ഥം അവധാരണം കതം, തംനിവാരണഞ്ച തസ്സ പച്ചുപട്ഠാനതം വത്ഥുകാമതായ കതം. സമ്പത്തിഅത്ഥേന രസേന വോദാനഭാവരസം. ഫലട്ഠേന പച്ചുപട്ഠാനേന ഇട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം. സഭാവോ കക്ഖളാദിഫുസനാദികോ അസാധാരണോ. സാമഞ്ഞം സാധാരണോ അനിച്ചാദിസഭാവോ. ഇധ ച കുസലലക്ഖണം സബ്ബകുസലസാധാരണസഭാവത്താ സാമഞ്ഞം ദട്ഠബ്ബം, അകുസലാദീഹി അസാധാരണതായ സഭാവോ വാ. ഉപട്ഠാനാകാരോതി ഗഹേതബ്ബഭാവേന ഞാണസ്സ ഉപട്ഠഹനാകാരോ. ഫലം പന അത്തനോ കാരണം പടിച്ച തപ്പടിബിമ്ബഭാവേന, പടിമുഖം വാ ഉപട്ഠാതീതി പച്ചുപട്ഠാനം.

വിജാനാതീതി സഞ്ഞാപഞ്ഞാകിച്ചവിസിട്ഠം വിസയഗ്ഗഹണം ആഹ. സബ്ബചിത്തസാധാരണത്താ യത്ഥ യത്ഥ യഥാ യഥാ അത്ഥോ ലബ്ഭതി, തത്ഥ തത്ഥ തഥാ തഥാ ഗഹേതബ്ബോതി. യം ആസേവനപച്ചയഭാവേന ചിനോതി, യഞ്ച കമ്മുനാ അഭിസങ്ഖതത്താ ചിതം, തം തഥാ ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. യം പന തഥാ ന ഹോതി, തം പരിത്തകിരിയദ്വയം അന്തിമജവനഞ്ച ലബ്ഭമാനചിന്തനവിചിത്തതാദിവസേന ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വേദിതബ്ബം. ഹസിതുപ്പാദോ പന അഞ്ഞജവനഗതികോവ. ചിത്താനം പനാതി വിചിത്രാനന്തി അത്ഥോ. തദന്തോഗധത്താ ഹി സമുദായവോഹാരേന അവയവോപി ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി യഥാ പബ്ബതനദീസമുദ്ദാദിഏകദേസേസു ദിട്ഠേസു പബ്ബതാദയോ ദിട്ഠാതി വുച്ചന്തീതി. ചരണം നാമ ഗഹേത്വാ ചരിതബ്ബചിത്തപടോ. രൂപാനീതി ബിമ്ബാനി.

അജ്ഝത്തികന്തി ഇന്ദ്രിയബദ്ധം വദതി. ചിത്തകതമേവാതി ചിത്തസ്സ മൂലകാരണതം സന്ധായ വുത്തം. കമ്മസ്സ ഹേതം ചിത്തം കാരണന്തി. തം പന അത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘കായകമ്മാദിഭേദ’’ന്തിആദിമാഹ. ലിങ്ഗനാനത്തന്തി സണ്ഠാനനാനത്തം, ഭിന്നസണ്ഠാനങ്ഗപച്ചങ്ഗവതോ സരീരസ്സ വാ നാനത്തം. വോഹാരവസേന ഇത്ഥിപുരിസാദിഭാവേന വോഹരിതബ്ബേസു പത്ഥനാവിസേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തതോ കമ്മവിസേസാ. ഏവമിദം കമ്മനാനത്തം വോഹാരനാനത്തതോ ഹോതി. അപാ…പേ… കാദിതാതി ഏവമാദീസു ആദി-സദ്ദേഹി ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ അത്തഭാവേ ലോകധമ്മേസു ച നാനാകരണാനി സുത്താഗതാനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

കമ്മനാനത്താദിവസേനാതി ഏത്ഥ കുസലാകുസലവസേന കമ്മനാനത്തം വേദിതബ്ബം. വിസദിസസഭാവതാ ഹി നാനത്തന്തി. കുസലകമ്മസ്സ ദാനാദിവസേന കായസുചരിതാദിഭാവേന ച പുഥുത്തം, അകുസലകമ്മസ്സ ച മച്ഛരിയാദീഹി കായദുച്ചരിതാദീഹി ച പുഥുത്തം വേദിതബ്ബം. ബഹുപ്പകാരതാ ഹി പുഥുത്തന്തി. അന്നദാനാദിവസേന ദാനാദീനം പാണാതിപാതാവിരതിആദിവസേന കായസുചരിതാദീനം ആവാസമച്ഛരിയാദിവസേന മച്ഛരിയാദീനം പാണാതിപാതാദിവസേന കായദുച്ചരിതാദീനഞ്ച പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏകേകസ്സ ഹി പകാരസ്സ ഭേദോ പഭേദോതി. നാനത്താദീനം വവത്ഥാനം തഥാ തഥാ വവത്ഥിതതാ നിച്ഛിതതാ. ഏതേനുപായേന ലിങ്ഗനാനത്താദീനി വേദിതബ്ബാനി. കമ്മനാനത്താദീഹി നിബ്ബത്താനി ഹി താനീതി.

പച്ചുപ്പന്നസ്സ ലിങ്ഗസ്സ കമ്മതോ പവത്തിം തദനുക്കമേന പച്ചുപ്പന്നകമ്മസ്സ നിപ്ഫത്തിഞ്ച ദസ്സേത്വാ തതോ അനാഗതലിങ്ഗനാനത്താദിനിപ്ഫത്തിദസ്സനേന സംസാരം ഘടേന്തോ ‘‘കമ്മനാനാകരണം പടിച്ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമേന കമ്മവചനേന അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ, ലിങ്ഗാദിവചനേന വിഞ്ഞാണാദീനി ഭവപരിയോസാനാനി, ഗതിആദിവചനേന ജാതിജരാമരണാനി ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. തത്ഥ ഗതീതി നിരയാദയോ പഞ്ച ഗതിയോ വുച്ചന്തി, താസം നാനാകരണം അപദാദിഭാവോ. താ ഹി തഥാ ഭിന്നാതി. ഉപപത്തീതി ഗോമഹിംസാദിഖത്തിയാദിചാതുമഹാരാജികാദിഉപപത്തിയോ, താസം നാനാകരണം ഉച്ചാദിതാ. ഖത്തിയോ ഏവ ഹി ഏകച്ചോ കുലഭോഗഇസ്സരിയാദീഹി ഉച്ചോ ഹോതി, ഏകച്ചോ നീചോ. തേഹി ഏവ ഹീനതായ ഹീനോ, പധാനഭാവം നീതതായ പണീതോ, അഡ്ഢതായ സുഗതോ, ദലിദ്ദതായ ദുഗ്ഗതോ. കുലവസേന വാ ഉച്ചനീചതാ, ഇസ്സരിയവസേന ഹീനപണീതതാ, ഭോഗവസേന സുഗതദുഗ്ഗതതാ യോജേതബ്ബാ. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണതാതി ഓദാതസാമാദിവണ്ണസുദ്ധിഅസുദ്ധിവസേന വുത്തം. സുജാതദുജ്ജാതതാതി നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലാദിആരോഹപരിണാഹേഹി ലക്ഖണേഹി വാ അത്തഭാവപരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണജാതതാവസേന. സുസണ്ഠിതദുസ്സണ്ഠിതതാതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം സണ്ഠാനവസേന.

അപരമ്പി വുത്തം അജ്ഝത്തികചിത്തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ ചിത്തകതഭാവസാധകം സുത്തം ‘‘കമ്മതോ’’തിആദി. കമ്മഞ്ഹി ചിത്തതോ നിബ്ബത്തന്തി തതോ നിപ്ഫജ്ജമാനം സബ്ബമ്പി ചിത്തം ചിത്തകതമേവാതി സാധേതി. കമ്മനിബ്ബത്തതോ ലിങ്ഗതോ പവത്തമാനലിങ്ഗസഞ്ഞാ മൂലകാരണതോ കമ്മതോ ആസന്നകാരണതോ ലിങ്ഗതോ ച പവത്താ ഹോതീതി ‘‘കമ്മതോ…പേ… പവത്തരേ’’തി ആഹ. അഥ വാ ലിങ്ഗഞ്ച സഞ്ഞാ ച ലിങ്ഗസഞ്ഞാ, താ യഥാസങ്ഖ്യം കമ്മതോ ലിങ്ഗതോ ച പവത്തരേതി അത്ഥോ. സഞ്ഞാതോ ഭേദം ഗച്ഛന്തീതി തേ ഇത്ഥിപുരിസാദിലിങ്ഗസഞ്ഞാതോ ഇത്ഥിപുരിസാദിവോഹാരഭേദം ധമ്മാ ഗച്ഛന്തി, തഥാ തഥാ വോഹരിതബ്ബാതി അത്ഥോ. ഇമായ ഗാഥായ അതീതപച്ചുപ്പന്നദ്ധപടിച്ചസമുപ്പാദവസേന ചിത്തകതം ചിത്തം ദസ്സിതം.

ലോകോ ഏവ പജാതത്താ പജാതി പുരിമപാദസ്സ വിവരണം പച്ഛിമപാദോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ രഥസ്സ ആണി നിബന്ധനാ, ഏവം സത്തലോകരഥസ്സ കമ്മം നിബന്ധനന്തി ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. ഇമായ ച ഗാഥായ അദ്ധദ്വയവസേന ചിത്തസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണകതതാ ദസ്സിതാ. കിത്തിന്തി പരമ്മുഖാ കിത്തനം പത്ഥടയസതം. പസംസന്തി സമ്മുഖാ പസംസനം ഥുതിം. കമ്മനാനാകരണന്തി കമ്മതോ നിബ്ബത്തനാനാകരണം കമ്മജേഹി അനുമിയമാനം കമ്മസ്സേവ വാ നാനാകരണം.

കമ്മസ്സകാതി കമ്മസയാ. കമ്മസ്സ ദായം തേന ദാതബ്ബം ആദിയന്തീതി കമ്മദായാദാ. അണ്ഡജാദീനഞ്ച യോനീനം കമ്മതോ നിബ്ബത്തത്താ കമ്മമേവ യോനി അത്തഭാവപടിലാഭനിമിത്തം ഏതേസന്തി കമ്മയോനീ. ബന്ധനട്ഠേന കമ്മം ബന്ധു ഏതേസന്തി കമ്മബന്ധൂ.

ചിത്തസ്സാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ. തസ്സ പന അലദ്ധോകാസതാ അഞ്ഞേന കമ്മേന പടിബാഹിതത്താ തദവിപച്ചനോകാസേ പുഗ്ഗലസ്സ നിബ്ബത്തത്താ ച വേദിതബ്ബാ. വിജ്ജമാനമ്പി അപരാപരിയവേദനീയകമ്മവിഞ്ഞാണം കാലഗതിപയോഗാദിസഹകാരീപച്ചയവികലതായ അവസേസപച്ചയവേകല്ലം ദട്ഠബ്ബം. ഏകച്ചചിത്തന്തി ചിത്തേന കത്തബ്ബചിത്രേന ഏകച്ചഭൂതം തേന കത്തബ്ബചിത്രമാഹ.

അനുഭവിത്വാ ഭവിത്വാ ച അപഗതം ഭൂതാപഗതം. അനുഭൂതഭൂതതാ ഹി ഭൂതതാസാമഞ്ഞേന ഭൂതസദ്ദേന വുത്താ. സാമഞ്ഞമേവ ഹി ഉപസഗ്ഗേന വിസേസീയതീതി. അനുഭൂതസദ്ദോ ച കമ്മവചനിച്ഛാഭാവതോ അനുഭവകവാചകോ ദട്ഠബ്ബോ. വികപ്പഗാഹവസേന രാഗാദീഹി തബ്ബിപക്ഖേഹി ച അകുസലം കുസലഞ്ച ആരമ്മണരസം അനുഭവതി, ന വിപാകോ കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താ, നാപി കിരിയാ അഹേതുകാനം അതിദുബ്ബലതായ സഹേതുകാനഞ്ച ഖീണകിലേസസ്സ ഛളങ്ഗുപേക്ഖാവതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനം അതിസന്തവുത്തിത്താ. ഏത്ഥ ച പുരിമനയേ കുസലാകുസലമേവ വത്തും അധിപ്പായവസേന ‘‘ഭൂതാപഗത’’ന്തി വുത്തം. യം ‘‘ഉപ്പന്നാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ ഉപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഠിതിയാ’’തി (സം. നി. ൫.൬൫൧-൬൬൨; വിഭ. ൩൯൦-൩൯൧) ഏത്ഥ ഉപ്പന്നന്തി ഗഹേത്വാ തംസദിസാനം പഹാനം, വുദ്ധി ച വുത്താ, പച്ഛിമനയേ പന ച-സദ്ദേന കുസലാകുസലഞ്ച ആകഡ്ഢിത്വാ സബ്ബം സങ്ഖതം വുത്തം ഭൂതാപഗതഭാവാഭിധാനാധിപ്പായേന.

വിപച്ചിതും ഓകാസകരണവസേന ഉപ്പതിതം അതീതകമ്മഞ്ച തതോ ഉപ്പജ്ജിതും ആരദ്ധോ അനാഗതോ വിപാകോ ച ‘‘ഓകാസകതുപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തോ. യം ഉപ്പന്നസദ്ദേന വിനാപി വിഞ്ഞായമാനം ഉപ്പന്നം, തം സന്ധായ ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ചേതനികാന’’ന്തിആദി (അ. നി. ൧൦.൨൧൭, ൨൧൯) വുത്തം. താസു താസു ഭൂമീസൂതി മനുസ്സദേവാദിഅത്തഭാവസങ്ഖാതേസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. തസ്മിം തസ്മിം സന്താനേ അനുപ്പത്തിഅനാപാദിതതായ അസമൂഹതം. ഏത്ഥ ച ലദ്ധഭൂമികം ‘‘ഭൂമിലദ്ധ’’ന്തി വുത്തം അഗ്ഗിആഹിതോ വിയ. ഓകാസകതുപ്പന്നസദ്ദേപി ച ഓകാസോ കതോ ഏതേനാതി, ഓകാസോ കതോ ഏതസ്സാതി ച ദുവിധത്ഥേപി ഏവമേവ കതസദ്ദസ്സ പരനിപാതോ വേദിതബ്ബോ.

സബ്ബദാ അവത്തമാനമ്പി ഗമിയചിത്തം പടിപക്ഖപച്ചവേക്ഖണായ അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ ‘‘ഉപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തം. അന്തരധാപേതീതി വിക്ഖമ്ഭികാ ആനാപാനസ്സതി വിക്ഖമ്ഭേതി. അന്തരായേവാതി ഭൂമിലദ്ധേ സഭൂമിയം അബ്ബോച്ഛിന്നേ വിച്ഛിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. അനതീതം അനനാഗതഞ്ച ഖണത്തയേകദേസഗതമ്പി ഉപ്പജ്ജമാനം ‘‘ഖണത്തയഗത’’ന്തി വുത്തം. ദേസനായ പധാനേന ഗഹിതോ അത്ഥോ ‘‘സീസ’’ന്തി വുച്ചതി. ലോകിയധമ്മഞ്ഹി ദേസേതബ്ബം പത്വാ ദേസനായ ചിത്തം പുബ്ബങ്ഗമം ഹോതി, ധമ്മസഭാവം വാ സന്ധായേതം വുത്തം. അകുസലാതി സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ വുത്താ. ചേതനാതി കേചി. അകുസലഭാഗിയാതി രാഗാദയോ ഏകന്തഅകുസലാ. അകുസലപക്ഖികാതി ഫസ്സാദയോപി തപ്പക്ഖികാ. മനോ തേസം ധമ്മാനം പഠമം ഉപ്പജ്ജതീതി സഹജാതോപി മനോ സമ്പയുത്തേ സങ്ഗണ്ഹിത്വാ അധിപതിഭാവേന പവത്തമാനോ പഠമം ഉപ്പന്നോ വിയ ഹോതീതി ഏവം വുത്തോ. സമ്പയുത്താപി തദനുവത്തനതായ അന്വദേവ അകുസലാ ധമ്മാതി വുത്താ, അനന്തരപച്ചയമനം വാ സന്ധായ മനോപുബ്ബങ്ഗമതാ വുത്താ. ചിത്തേന നീയതീതി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണം സന്ധായാഹ, തണ്ഹാസമ്പയുത്തം വാ. പഭസ്സരന്തി സഭാവപണ്ഡരതം സന്ധായാഹ. അരക്ഖിതേതി സതിയാ അനുനയപടിഘാദീഹി അരക്ഖിതേ, രാഗാദീഹി ബ്യാപന്നേ, തേഹി ഏവ അവസ്സുതേ. ചിത്തസ്സ പുബ്ബങ്ഗമഭാവസാധനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബലദാനവസേന സുത്താനുരക്ഖണം, ഇധ വാ ഉപസംഹതാനം ആഭിധമ്മികേഹി വിഞ്ഞാതാനം ചിരകാലപ്പവത്തിവസേന വേദിതബ്ബം.

കതരപഞ്ഞം ത്വന്തിആദി ന പാളിആരുള്ഹം, ഏവം ഭഗവാ പുച്ഛതീതി അട്ഠകഥായമേവ വുത്തം. പഞ്ഞാ പന കിമത്ഥിയാതി ഇദമ്പി ഏകം സുത്തം. ‘‘അഭിഞ്ഞത്ഥാ പരിഞ്ഞത്ഥാ പഹാനത്ഥാ’’തി തസ്സ വിസ്സജ്ജനം.

സാതന്തി സഭാവവസേന വുത്തം, മധുരന്തി മധുരം വിയാതി ഉപമാവസേന. പോനോബ്ഭവികാതി പുനബ്ഭവകരണസീലാ. തത്രതത്രാഭിനന്ദനതോ നന്ദീ, നന്ദിഭൂതോ രാഗോ നന്ദിരാഗോ, നന്ദിരാഗഭാവേന സഹഗതാതി നന്ദിരാഗസഹഗതാതി ന ഏത്ഥ സമ്പയോഗവസേന സഹഗതഭാവോ അത്ഥീതി സഹഗതസദ്ദോ തണ്ഹായ നന്ദിരാഗഭാവം ജോതേതി. നന്ദിരാഗഭൂതാതി ചസ്സ അത്ഥോ. നിസ്സയേതി പാദകേ. രൂപാരൂപാരമ്മണാനന്തി പഥവീകസിണാദിആകാസാദിആരമ്മണാനം. സംസട്ഠേതി ഖീരോദകം വിയ സമോദിതേ ഏകീഭാവമിവ ഗതേ. സഹജാതേതി സമ്പയുത്തസഹജാതേ, ന സഹജാതമത്തേ. ഇധാപീതി ‘‘ഇമസ്മിമ്പി പദേ അയമേവ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ’’തി ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ യഥാദസ്സിതസംസട്ഠസദ്ദോ സഹജാതേ അധിപ്പേതോതി. അരൂപം രൂപേനാതി പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുനാ. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോതി അനവസേസസങ്ഗഹേന കതോ അതിസയനിദ്ദേസോ.

അനാഭട്ഠതായേവാതി ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തിആദീസു ദിട്ഠതാദയോ വിയ അഭാസിതബ്ബതാ അനാഭട്ഠതാ. സബ്ബാകാരേന സദിസസ്സ ദുതിയചിത്തസ്സ സസങ്ഖാരികതാവചനേന ഇമസ്സ അസങ്ഖാരികതാ വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ അഭാസിതബ്ബതായ ന ഗഹിതോതി അത്ഥോ യുജ്ജതി. അധിപ്പായോ പന പാളിയം അഭാസിതത്താ ഏവ തത്ഥ ദേസേതബ്ബഭാവേന ന ഗഹിതോ ന സങ്ഗഹിതോ ന തസ്സത്ഥസ്സ അഭാവാതി. അഥ വാ പാളിയം അനാഭട്ഠതായ ഏവ അട്ഠകഥായം ന ഗഹിതോ ന തസ്സത്ഥോ വുത്തോ. നിയമേത്വാവാതി പരതോ ഏവംവിധസ്സേവ സസങ്ഖാരികഭാവവചനതോ ഇധ തദവചനേനേവ അസങ്ഖാരികഭാവം നിയമേത്വാ.

മനോവിഞ്ഞാണന്തി ഏത്ഥ ദ്വാരം വത്ഥൂതി വുത്തം, ദ്വാരേന വാ തംസഹായഭൂതം ഹദയവത്ഥു വുത്തം. സരസഭാവേനാതി സകിച്ചഭാവേന. അവിജ്ജാ ഹി സങ്ഖാരാനം പച്ചയഭാവകിച്ചാ, അഞ്ഞാസാധാരണോ വാ രസിതബ്ബോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ ഭാവോ സരസഭാവോ, അവിജ്ജാസഭാവോ സങ്ഖാരസഭാവോതി ഏവമാദികോ. ‘‘സരസസഭാവേനാ’’തിപി പാഠോ, സോയേവ അത്ഥോ. അവിജ്ജാപച്ചയാതി വാ സരസേന, സങ്ഖാരാതി സഭാവേന.

ഏകസമുട്ഠാനാദിതാ രൂപധമ്മേസു ഏവ യോജേതബ്ബാ തേസു തബ്ബോഹാരബാഹുല്ലതോ. അതീതാദിഭാവോ രൂപാരൂപധമ്മേസു, ചിത്തചേതസികനിബ്ബാനാനമ്പി വാ യഥാസഭാവം ഏകദ്വിനകുതോചിസമുട്ഠാനതാ യോജേതബ്ബാ. അനാപാഥഗതാതി ചക്ഖാദീനം അഗോചരഗതാ സുഖുമരജാദിരൂപം വിയ വത്ഥുപരിത്തതായ തത്തായോഗുളേ പതിതോദകബിന്ദുരൂപം വിയ ഖണപരിത്തതായ അതിദൂരതായ അച്ചാസന്നാദിതായ അതീതാനാഗതതായ ച. വിസയോ അനഞ്ഞത്ഥഭാവേന, ഗോചരോ ച തത്ഥ ചരണേന വുത്തോ, തബ്ബിസയനിച്ഛയേന മനോ പടിസരണം. അയമത്ഥോ സിദ്ധോ ഹോതി അഞ്ഞഥാ തേസം ധമ്മാരമ്മണഭാവേന ‘‘നേസം ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോതീ’’തി വചനസ്സ അനുപപത്തിതോ. ദിബ്ബചക്ഖുദിബ്ബസോതഇദ്ധിവിധഞാണേഹി യഥാവുത്തനയേന അനാപാഥഗതാനി രൂപാദീനി ആലമ്ബിയമാനാനി ന ധമ്മാരമ്മണന്തി കത്ഥചി വുച്ചമാനാനി ദിട്ഠാനി, ഇതരഥാ ച ദിട്ഠാനി ‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീ’’തിആദീസൂതി.

ആപാഥമാഗച്ഛതി മനസാ പഞ്ചവിഞ്ഞാണേഹി ച ഗഹേതബ്ബഭാവൂപഗമനേന. ഘട്ടേത്വാതി പടിമുഖഭാവാപാഥം ഗന്ത്വാ. സരഭാണകസ്സ ഓസാരകസ്സ. പകതിയാ ദിട്ഠാദിവസേന ആപാഥഗമനഞ്ച ഭോജനപരിണാമഉതുഭോജനവിസേസഉസ്സാഹാദീഹി കല്യം, രോഗിനോ വാതാദീഹി ച ഉപദ്ദുതം വാ കായം അനുവത്തന്തസ്സ ജാഗരസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനപച്ചയാനം കായികസുഖദുക്ഖഉതുഭോജനാദിഉപനിസ്സയാനം ചിത്തപണിദഹനസദിസാസദിസസമ്ബന്ധദസ്സനാദിപച്ചയാനം, സുത്തസ്സ ച സുപിനദസ്സനേ ധാതുക്ഖോഭാദിപച്ചയാനം വസേന വേദിതബ്ബം. അദിട്ഠസ്സ അസുതസ്സ അനാഗതബുദ്ധരൂപാദിനോ പസാദദാതുകാമതാവത്ഥുസ്സ തംസദിസതാസങ്ഖാതേന ദിട്ഠസുതസമ്ബന്ധേനേവ. ന കേവലം തംസദിസതാവ ഉഭയസമ്ബന്ധോ, കിന്തു തബ്ബിപക്ഖതാ തദേകദേസതാ തംസമ്പയുത്തതാദികോ ച വേദിതബ്ബോ. കേനചി വുത്തേ കിസ്മിഞ്ചി സുതേ അവിചാരേത്വാ സദ്ദഹനം സദ്ധാ, സയമേവ തം വിചാരേത്വാ രോചനം രുചി, ‘‘ഏവം വാ ഏവം വാ ഭവിസ്സതീ’’തി ആകാരവിചാരണം ആകാരപരിവിതക്കോ, വിചാരേന്തസ്സ കത്ഥചി ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝാനക്ഖമനം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി.

ഗേരുകഹരിതാലഞ്ജനാദിധാതൂസു. സുഭനിമിത്തം സുഭഗ്ഗഹണസ്സ നിമിത്തം. തം സുഭനിമിത്തത്താ രഞ്ജനീയത്താ ച ലോഭസ്സ വത്ഥു. നിയമിതസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന നിയമിതവസേന. ഏവമിതരേസു ദ്വീസു. ആഭോഗോ ആഭുജിതം. ലൂഖപുഗ്ഗലാ ദോസബഹുലാ. അദോസബഹുലാ സിനിദ്ധപുഗ്ഗലാ. തദധിമുത്തതാതി പീതിനിന്നചിത്തതാ. ഇമേഹി…പേ… വേദിതബ്ബോ പീതിയാ സോമനസ്സവിപ്പയോഗാസമ്ഭവതോതി അധിപ്പായോ.

ജീവിതവുത്തിയാ ആയതനഭാവതോ ഹത്ഥാരോഹാദിസിപ്പമേവ സിപ്പായതനം. കസിവാണിജ്ജാദികമ്മമേവ കമ്മായതനം. ആയുവേദാദിവിജ്ജാ ഏവ വിജ്ജാട്ഠാനം. അബ്യാപജ്ജേതി ദോമനസ്സബ്യാപാദരഹിതേ രൂപഭവേ. ധമ്മപദാതി ധമ്മകോട്ഠാസാ. പിലവന്തീതി ഉപട്ഠഹന്തി പദിസ്സന്തി. യോഗാതി ഭാവനാഭിയോഗാ സമാധിതോ. വത്ഥുവിസദകിരിയാതി അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം വത്ഥൂനം നിമ്മലഭാവകിരിയാ. സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാനതിവത്തനം ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ. ഗമ്ഭീരാനം ഞാണേന ചരിതബ്ബാനം, ഗമ്ഭീരഞാണേന വാ ചരിതബ്ബാനം സുത്തന്താനം പച്ചവേക്ഖണാ ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ.

വംസോതി അനുക്കമോ. തന്തീതി സന്തതി. പവേണീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബമേതം ചാരിത്തകിരിയാപബന്ധസ്സ വചനം. ചാരിത്തസീലത്താ സീലമയം. ‘‘ദസ്സാമീ’’തി വചീഭേദേന വത്ഥുസ്സ പരിണതത്താ തതോ പട്ഠായ ദാനം ആരദ്ധം നാമ ഹോതി, യതോ തസ്സ അത്തനോ പരിണാമനാദീസു ആപത്തി ഹോതി. വിജ്ജമാനവത്ഥുസ്മിം ചിന്തനകാലതോ പട്ഠായ ദാനം ആരദ്ധന്തി തത്ഥ ദാനമയം കുസലം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ന ഹി ദാനവത്ഥും അവിജ്ജമാനകമ്പി സങ്ഖരോന്തസ്സ കുസലം ന ഹോതീതി. തം പന ദാനമയസ്സ പുബ്ബഭാഗോതി തദേവ ഭജേയ്യ, വുത്തം അട്ഠകഥായം. കുലവംസാദിവസേനാതി ഉദാഹരണമത്തമേവേതം. അത്തനാ സമാദിന്നവത്തവസേന സപ്പുരിസവത്തഗാമജനപദവത്താദിവസേന ച ചാരിത്തസീലതാ വേദിതബ്ബാ.

സവത്ഥുകന്തി ഭേരിആദിവത്ഥുസഹിതം കത്വാ. വിജ്ജമാനകവത്ഥുന്തി ഭേരിആദിവത്ഥും. ധമ്മസ്സവനഘോസനാദീസു ച സവത്ഥുകം കത്വാ സദ്ദസ്സ ദാനം സദ്ദവത്ഥൂനം ഠാനകരണാനം സസദ്ദപ്പവത്തികരണമേവാതി തസ്സ ചിന്തനം വിജ്ജമാനവത്ഥുപരിച്ചാഗോ വേദിതബ്ബോ. ഭാജേത്വാ ദസ്സേസി ധമ്മരാജാ ഇധ ച രൂപാരമ്മണാദിഭാവം, അഞ്ഞത്ഥ ച ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫) ദാനമയാദിഭാവം, അപരത്ഥ ച ‘‘കതമേ ധമ്മാ കുസലാ? തീണി…പേ… തംസമുട്ഠാനം കായകമ്മ’’ന്തിആദിനാ കായകമ്മാദിഭാവഞ്ച വദന്തോ. അപരിയാപന്നാ ചാതി പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ അഞ്ഞായതനത്താ ച അസങ്ഗഹിതാ.

പരിഭോഗരസോ പരിഭോഗപച്ചയം പീതിസോമനസ്സം. അയം പന രസസമാനതാവസേന ഗഹണം ഉപാദായ രസാരമ്മണന്തി വുത്തോ, ന സഭാവതോ. സഭാവേന പന ഗഹണം ഉപാദായ പീതിസോമനസ്സം ധമ്മാരമ്മണമേവ ഹോതീതി ‘‘സുഖാ വേദനാ ധമ്മാരമ്മണ’’ന്തി വുത്തം. ആരമ്മണമേവ നിബദ്ധന്തി രൂപാരമ്മണം…പേ… ധമ്മാരമ്മണന്തി ഏവം നിയമേത്വാ വുത്തം. കമ്മസ്സ അനിബദ്ധത്താതി കമ്മസ്സ അനിയതത്താ. യഥാ ഹി രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം അനഞ്ഞാരമ്മണം ഹോതി, ന ഏവം കായദ്വാരാദീസു ഏകദ്വാരികകമ്മം അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ നുപ്പജ്ജതി, തസ്മാ കമ്മസ്സ ദ്വാരനിയമരഹിതത്താ ദ്വാരമ്പി കമ്മനിയമരഹിതന്തി ഇധ ആരമ്മണം വിയ നിയമേത്വാ ന വുത്തം. വിനാ ആരമ്മണേന അനുപ്പജ്ജനതോതി ഏതസ്സപി ചത്ഥോ ‘‘യഥാ കായകമ്മാദീസു ഏകം കമ്മം തേന ദ്വാരേന വിനാ അഞ്ഞസ്മിം ദ്വാരേ ചരതി, ന ഏവം രൂപാദീസു ഏകാരമ്മണം ചിത്തം തേനാരമ്മണേന വിനാ ആരമ്മണന്തരേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വേദിതബ്ബോ. ന ഹി യഥാ വചീദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ‘‘കായകമ്മ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം സദ്ദാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജമാനം ‘‘രൂപാരമ്മണ’’ന്തി വുച്ചതി.

കാമാവചരകുസലം

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാതി കമ്മദ്വാരാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അനിയതതായ ‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീ’’തിആദിനാ പകാസനത്ഥം. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനീതി ഏത്ഥ ഛട്ഠസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ തസ്സ ച ദ്വാരസ്സ അനുദ്ദേസോ ദ്വാരദ്വാരവന്താനം സഹാഭാവാ. നിയതരൂപരൂപവസേന ചതുസമുട്ഠാനികകായാ വുത്താതി സദ്ദസ്സ വികാരരൂപാദീനഞ്ച അസങ്ഗഹോ.

പഠമജവനസമുട്ഠിതാ വായോധാതു യദിപി തസ്മിം ഖണേ രൂപാനം ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചാലേതും ന സക്കോതി, തഥാപി വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാവ സാ വേദിതബ്ബാ. ദസസു ഹി ദിസാസു യം ദിസം ഗന്തുകാമോ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി വാ ഖിപിതുകാമോ, തംദിസാഭിമുഖാനേവ രൂപാനി സാ സന്ഥമ്ഭേതി സന്ധാരേതി ചാതി തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീ ഹോതി, അധിപ്പായസഹഭാവീ ച വികാരോ വിഞ്ഞത്തീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ആവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവോ യഥാധിപ്പായവികാരരൂപുപ്പാദനേന ഉപപന്നോ ഹോതി, യതോ ബാത്തിംസ ചിത്താനി രൂപിരിയാപഥവിഞ്ഞത്തിജനകാനി വുത്താനീതി. യോജനം ഗതോ, ദസയോജനം ഗതോതി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജാപേതി അനേകസഹസ്സവാരം ഉപ്പന്നാ.

വായോധാതുയാ…പേ… പച്ചയോ ഭവിതുന്തി ഥമ്ഭനചലനേസു വായോധാതുയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ ചിത്തസമുട്ഠാനമഹാഭൂതാനം ഏകോ ആകാരവിസേസോ അത്ഥി, അയം വിഞ്ഞത്തി നാമ. തേസഞ്ഹി തദാകാരത്താ വായോധാതു ഥമ്ഭേതി ചാലേതി ചാതി. ന ചിത്തസമുട്ഠാനാതി ഏതേന പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതി. ന ഹി രൂപം അപ്പച്ചയം അത്ഥി, ന ച നിബ്ബാനവജ്ജോ അത്ഥോ നിച്ചോ അത്ഥീതി. വിഞ്ഞത്തിതായാതി വിഞ്ഞത്തിവികാരതായ. ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ വിയ മഹാഭൂതവികാരതായ ഉപാദാരൂപഭാവോ ച അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബോ.

കായികകരണന്തി കായദ്വാരപ്പവത്തം ചിത്തകിരിയം, അധിപ്പായന്തി അത്ഥോ. കാരേതി മഞ്ഞേതി ഏതേന വണ്ണഗ്ഗഹണാനുസാരേന ഗഹിതായ വിഞ്ഞത്തിയാ യം കരണം വിഞ്ഞാതബ്ബം, തസ്സ വിജാനനേന വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതത്തം ദസ്സേതി. ന ഹി വിഞ്ഞത്തിരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ‘‘ഇദമേസ കാരേതീ’’തി വിജാനനം ഹോതീതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഹി രൂപേ അഭിനിപാതമത്തം കിച്ചം, ന അധിപ്പായസഹഭുനോ ചലനവികാരസ്സ ഗഹണം. ചിത്തസ്സ പന ലഹുപരിവത്തിതായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ അനന്തരം മനോവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതമ്പി ചലനം ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ മഞ്ഞന്തി അവിസേസവിദുനോ, തസ്മാ യഥാ നീലാഭിനിപാതവസപ്പവത്തായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ നീലന്തി പവത്തായ മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ച അന്തരം ന വിഞ്ഞായതി, ഏവം അവിഞ്ഞായമാനന്തരേന മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണേന ഗഹിതേ തസ്മിം ചിത്തേന സഹേവ അനുപരിവത്തേ കായഥമ്ഭനവികാരചോപനസങ്ഖാതേ ‘‘ഇദമേസ കാരേതി, അയമസ്സ അധിപ്പായോ’’തി വിജാനനം ഹോതി.

താലപണ്ണാദിരൂപാനി ദിസ്വാ തദനന്തരപ്പവത്തായ മനോദ്വാരവീഥിയാ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ താലപണ്ണാദീനം ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരതം സഞ്ഞാണാകാരം ഗഹേത്വാ ഉദകാദിഗ്ഗഹണം വിയ. ഏത്ഥ ഉദകം ഭവിസ്സതീതിആദിനാ ച ഉദകാദിസമ്ബന്ധനാകാരേന രൂപഗ്ഗഹണാനുസാരവിഞ്ഞാണേന യം ഉദകാദി വിഞ്ഞാതബ്ബം, തസ്സ വിജാനനേന തദാകാരസ്സ വിഞ്ഞാതതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏതസ്സ പന കായികകരണഗ്ഗഹണസ്സ ഉദകാദിഗ്ഗഹണസ്സ ച പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണം ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ പന നാലമ്ബിതാപി വിഞ്ഞത്തി കായികകരണഗ്ഗഹണസ്സ ച പച്ചയോ പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണോപനിസ്സയവസേന സാധിപ്പായവികാരഭൂതവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം പവത്തമാനസ്സ അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ അധിപ്പായസഹഭൂവികാരാഭാവേ അഭാവതോ, ഏവം സതി വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന ഉദകാദിഗ്ഗഹണേനേവ താലപണ്ണാദിസഞ്ഞാണാകാരോ വിയ വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന അധിപ്പായഗ്ഗഹണേനേവ വിഞ്ഞത്തി പാകടാ ഹോതീതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏസ കാരേതി മഞ്ഞേ’’തി അധിപ്പായവിജാനനേനേവ വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതതാ വുത്താ.

അയം നോ പഹരിതുകാമോതി അധിപ്പായവിജാനനേന വിഞ്ഞത്തിയാ പാകടഭാവം ദസ്സേതി. ന ഹി തദപാകടഭാവേ അധിപ്പായവിജാനനം ഹോതീതി. സമ്മുഖീ…പേ… യേവ നാമ ഹോതീതി അസമ്മുഖീഭൂതതായ അനാപാഥഗതാനം രൂപാദീനം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവോ വിയ സഭാവഭൂതം തം ദ്വിധാ വിഞ്ഞത്തിഭാവം സാധേതി. പരം ബോധേതുകാമതായ വിനാപി അഭിക്കമനാദിപ്പവത്തനേന സോ ചിത്തസഹഭൂവികാരോ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, സയഞ്ച വിഞ്ഞായതീതി ദ്വിധാപി വിഞ്ഞത്തിയേവാതി വേദിതബ്ബാ.

തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാതി തേന ദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബഭാവതോ തേനേവ ദ്വാരേന നാമലാഭതോ തസ്മിം ദ്വാരേ പാകടഭാവവസേന സിദ്ധാ. കുസലം വാ അകുസലം വാതി ഠപേതബ്ബം. കസ്മാ? യസ്മാ പരവാദിനോ അവിപാകസ്സ കമ്മഭാവോ ന സിദ്ധോ, ഇതരസ്സ പന സിദ്ധോതി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകാനം ഏകാദസന്നം കിരിയചിത്താനം വസേന തികം പൂരേത്വാ ഠപേതബ്ബം.

ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – യദി ദ്വാരാ ദ്വാരന്തരചാരിനോ ഹോന്തി, ദ്വാരസമ്ഭേദാ കമ്മസമ്ഭേദോപീതി കായകമ്മം കായകമ്മദ്വാരന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം ന സിയാ, കമ്മാനമ്പി കമ്മന്തരചരണേ ഏസേവ നയോ. യദി പന ദ്വാരാനമ്പി ദ്വാരഭാവേന കമ്മന്തരചരണം കമ്മാനഞ്ച ദ്വാരന്തരചരണം ന സിയാ, സുട്ഠുതരം കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനം സിയാ. ന പന കമ്മാനം ദ്വാരന്തരേ അചരണം അത്ഥി, കിന്തു ദ്വാരേ അഞ്ഞസ്മിഞ്ച ചരന്തി കമ്മാനി അഞ്ഞാനിപി. യസ്മാ പന ദ്വാരേ ദ്വാരാനി ന ചരന്തി, തസ്മാ അദ്വാരചാരീഹി ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹി കമ്മാനി ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി വവത്ഥിതാനി. ന കേവലം കമ്മാനേവ, തേഹി പന ദ്വാരാനിപീതി ഏവം കമ്മദ്വാരാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാനി ‘‘യേഭുയ്യേനവുത്തിതായ തബ്ബഹുലവുത്തിതായ ചാ’’തി വുച്ചമാനായ വവത്ഥാനയുത്തിയാ. തത്ഥ ദ്വാരാപേക്ഖത്താ കമ്മാനം കായകമ്മാദിഭാവസ്സ അദ്വാരചാരീഹി ദ്വാരേഹി വവത്ഥാനം ഹോതി, ന പന ദ്വാരന്തരചാരീഹി കമ്മേഹി ദ്വാരാനം അവവത്ഥാനം കമ്മാനപേക്ഖകായദ്വാരാദിഭാവേഹി ദ്വാരേഹി വവത്ഥിതാനം കായകമ്മാദീനം കായകമ്മദ്വാരാദിവവത്ഥാനകരത്താ. അഥ വാ ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി കായാദീഹി ഉപലക്ഖിതാനേവ ചരന്തി പാണാതിപാതാദീനം ഏവംസഭാവത്താ ആണത്തിഹത്ഥവികാരാദീഹി വുച്ചമാനസ്സപി കായാദീഹി സാധേതബ്ബസഭാവാവബോധതോ, തസ്മാ ന കമ്മന്തരസ്സ അത്തനി ചരന്തസ്സപി ദ്വാരന്തരം സനാമം ദേതി, നാപി കമ്മം ദ്വാരസ്സ, തംതംദ്വാരമേവ പന കമ്മസ്സ കമ്മഞ്ച ദ്വാരന്തരേ ചരന്തമ്പി അത്തനോയേവ ദ്വാരസ്സ നാമം ദേതീതി സിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം. പുബ്ബേ പന ദ്വാരേസു അനിബദ്ധതാ കമ്മാനം ദ്വാരന്തരചരണമേവ സന്ധായ വുത്താ, ന ഏതം വവത്ഥാനന്തി.

തത്ഥാതി തേസു ദ്വാരകമ്മേസു. കായകമ്മസ്സ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനന്തി തംസഹജാതാ വിഞ്ഞത്തിയേവ വുച്ചതി. കിഞ്ചാപി ഹി സാ തസ്സ കേനചി പകാരേന പച്ചയോ ന ഹോതി, തഥാപി കമ്മസ്സ വിസേസികാ വിഞ്ഞത്തി തംസഹജാതാ ഹോതീതി തസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേന വുത്താ യഥാവുത്തനിയമേന അഞ്ഞവിസേസനസ്സ കമ്മസ്സ വിസേസനന്തരേ ഉപ്പത്തിഅഭാവാ. കായേന പന കതത്താതി കായവിഞ്ഞത്തിം ജനേത്വാ തായ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദാദിനിപ്ഫാദനതോ അത്തനോ നിപ്ഫത്തിവസേന ‘‘കായേന കതം കമ്മ’’ന്തി വുത്തം. കാരണഭൂതോ ഹി പനേത്ഥ കായോതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി ഏത്ഥ കമ്മുനാ കായോ കായകമ്മദ്വാരന്തി ഏവം വവത്ഥിതോ, ന കായോ ഇച്ചേവ. യഥാ സൂചികമ്മുനാ സൂചികമ്മകരണന്തി വവത്ഥിതാ, ന സൂചി ഇച്ചേവ, തഥാ ഇദമ്പി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസിതാതി അത്ഥോ. ഏവം സന്തേതി യഥാവുത്തം വവത്ഥാനനിയമം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീ’’തിആദിവചനമേവ ഗഹേത്വാ ചോദേതി. തത്ഥ ഏവം സന്തേതി കമ്മാനം ദ്വാരചരണേ അഞ്ഞമഞ്ഞേന ച വവത്ഥാനേ നാമലാഭേ വിസേസനേ സതീതി അത്ഥോ.

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാതി ഏത്ഥ സുഭാസിതഭാസനസങ്ഖാതാ അപിസുണവാചാ, ധമ്മഭാസനസങ്ഖാതോ അസമ്ഫപ്പലാപോ, പിയഭാസനസങ്ഖാതാ അഫരുസവാചാ, സച്ചഭാസനസങ്ഖാതോ അമുസാവാദോ ചാതി ഏതാ വാചാ തഥാപവത്താ ചേതനാ ദട്ഠബ്ബാ. സഹസദ്ദാ പനാതി തസ്സ വികാരസ്സ സദ്ദേന സഹ സമ്ഭൂതത്താ വുത്തം. ചിത്താനുപരിവത്തിതായ പന സോ ന യാവ സദ്ദഭാവീതി ദട്ഠബ്ബോ, വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി പവത്തേന മഹാഅട്ഠകഥാവാദേന ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദോ വിനാപി വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനേന ഉപ്പജ്ജതീതി ആപജ്ജതി. ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ഹി വചനതോ അസോതവിഞ്ഞേയ്യസദ്ദേന സഹ വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതീതി.

ചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനന്തി ഏത്ഥ ച ന കോചി ചിത്തസമുട്ഠാനോ സദ്ദോ അസങ്ഗഹിതോ നാമ അത്ഥീതി അധിപ്പായേന മഹാഅട്ഠകഥാവാദം പടിസേധേതി. ഛബ്ബിധേന രൂപസങ്ഗഹാദീസു ഹി ‘‘സോതവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘സുത’’ന്തി ച ന കോചി സദ്ദോ ന സങ്ഗയ്ഹതീതി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന വിഞ്ഞത്തിസഹജമേവ ജിവ്ഹാതാലുചലനാദികരവിതക്കസമുട്ഠിതം സുഖുമസദ്ദം ‘‘ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ ആദിസതീ’’തി സുത്തേ പട്ഠാനേ ച ഓളാരികസദ്ദം സന്ധായ ‘‘സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അസോതവിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ സിയാ. സദ്ദോ ച അസോതവിഞ്ഞേയ്യോ ചാതി വിരുദ്ധമേതന്തി പന പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ ഘട്ടനാ വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനാ. വിഞ്ഞത്തി ഏവ വാ. ഘട്ടനാകാരപ്പവത്തഭൂതവികാരോ ഹി ‘‘ഘട്ടനാ’’തി വുത്തോ. സങ്ഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, ന പുബ്ബാപരഭാവേന. പഥവീധാതുയാതി ഇദം വായോധാതുയാ വിയ ചാലനം പഥവീധാതുയാ സങ്ഘട്ടനം കിച്ചം അധികന്തി കത്വാ വുത്തം, വികാരസ്സ ച തപ്പച്ചയഭാവോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തബ്ബികാരാനഞ്ഹി ഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയഭാവോതി. അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം വിധാനം കായവിഞ്ഞത്തിയം വിയ വേദിതബ്ബം.

തിസമുട്ഠാനികകായം…പേ… ന ലബ്ഭതി. ന ഹി ചാലനം ഉപാദിന്നഘട്ടനന്തി. ചാലനഞ്ഹി ദേസന്തരുപ്പാദനപരമ്പരതാ, ഘട്ടനം പച്ചയവിസേസേന ഭൂതകലാപാനം ആസന്നതരുപ്പാദോതി. ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമ്പി നത്ഥീതി ഉപത്ഥമ്ഭനേന വിനാ പഠമചിത്തസമുട്ഠാനാപി ഘട്ടനാകാരേന പവത്തതീതി ഘട്ടനത്ഥം ഉപത്ഥമ്ഭനേന പയോജനം നത്ഥി, ലദ്ധാസേവനേന ചിത്തേനേവ ഘട്ടനസ്സ ബലവഭാവതോ ചാതി അധിപ്പായോ. ഉപത്ഥമ്ഭനം നത്ഥി അത്ഥീതി വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

അയം നാമ ചേതനാ കമ്മം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബാതി ഇദം യസ്സ ദ്വാരം മനോ, തംദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കപ്പേതീതി ‘‘ത്വം ഫുസനം കരോഹി, ത്വം വേദയിത’’ന്തി ഏവം കപ്പേന്തം വിയ പവത്തതീതി അത്ഥോ. പകപ്പനഞ്ച തദേവ. കിം പിണ്ഡം കരോതീതി ആയൂഹനത്ഥവസേന പുച്ഛതി. ഫസ്സാദിധമ്മേ ഹി അവിപ്പകിണ്ണേ കത്വാ സകിച്ചേസു പവത്തനം ആയൂഹനം, തത്ഥേവ ബ്യാപാരണം ചേതയനം, തഥാകരണം അഭിസങ്ഖരണന്തി. തേഭൂമകസ്സേവ ഗഹണം ലോകുത്തരകമ്മസ്സ കമ്മക്ഖയകരത്താ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ

ചേതയിത്വാ കമ്മം കരോതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ പുരിമചേതനായ ചേതയിത്വാ സന്നിട്ഠാനകമ്മം കരോതി, തസ്മാ ചേതനാപുബ്ബകം കമ്മം തംചേതനാസഭാവമേവാതി ചേതനം അഹം കമ്മം വദാമീതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമാനകാലത്തേപി കാരണകിരിയാ പുബ്ബകാലാ വിയ വത്തും യുത്താ, ഫലകിരിയാ ച അപരകാലാ വിയ. യസ്മാ ച ചേതനായ ചേതയിത്വാ കായവാചാഹി ചോപനകിരിയം മനസാ ച അഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോതി, തസ്മാ തസ്സാ കിരിയായ കാരികം ചേതനം അഹം കമ്മം വദാമീതി അത്ഥോ. കായേ വാതി കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ കായേ വാ. സതീതി ധരമാനേ, അനിരോധിതേ വാ. കായസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ കായസഞ്ചേതനാ. ഏത്ഥ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദകേന കമ്മേന ഭവിതബ്ബം, ചേതനാ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദികാ വുത്താതി തസ്സാ കമ്മഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. സഞ്ചേതനിയന്തി സഞ്ചേതനസഭാവവന്തം. സമിദ്ധിത്ഥേരേന ‘‘സഞ്ചേതനിയം, ആവുസോ…പേ… മനസാ സുഖം സോ വേദയതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൦; കഥാ. ൫൩൯) അവിഭജിത്വാ ബ്യാകതോ. സുഖവേദനീയന്തിആദിനാ പന വിഭജിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബോ സോ പഞ്ഹോ, തസ്മാ സമ്മാ ബ്യാകതോ നാമ ന ഹോതി. ഇതരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യഥാ പന സുത്താനി ഠിതാനി, തഥാ ചോപനകിരിയാനിസ്സയഭൂതാ കായവാചാ അഭിജ്ഝാദികിരിയാനിസ്സയോ ച മനോദ്വാരാനി, യായ പന ചേതനായ തേഹി കായാദീഹി കരണഭൂതേഹി ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോന്തി വാസിആദീഹി വിയ ഛേദനാദിം, സാ ചേതനാ കമ്മന്തി ദ്വാരപ്പവത്തിയമ്പി കമ്മദ്വാരാഭേദനഞ്ച കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനഞ്ച ദിസ്സതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘കായേന ചേ കതം കമ്മ’’ന്തിആദിഗാഥായോ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കായകമ്മദ്വാര) അതിവിയ യുജ്ജന്തി.

ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഇധ ലോകിയകമ്മകഥായം അനധിപ്പേതോപി ഭജാപിയമാനോ തീണി കമ്മാനി ഭജതി. മനേന ദുസ്സീല്യന്തി കായികവാചസികവീതിക്കമവജ്ജം സബ്ബം അകുസലം സങ്ഗണ്ഹാതി, മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസതിസമാധിം വാ. തമ്പി ചേതം ‘‘മനസാ സംവരോ സാധൂ’’തി (സം. നി. ൧.൧൧൬; ധ. പ. ൩൬൧) വുത്തസ്സ സംവരസ്സ പടിപക്ഖവസേന വുത്തം, ന സീലവിപത്തിവസേന. ന ഹി സാ മാനസികാ അത്ഥീതി മഗ്ഗസ്സേവ ഭജാപനം മഹാവിസയത്താ. ബോജ്ഝങ്ഗാ ഹി മനോകമ്മമേവ ഭജേയ്യും, ന ച ന സക്കാ മഗ്ഗഭജാപനേനേവ തേസം ഭജാപനം വിഞ്ഞാതുന്തി.

കമ്മപഥം അപ്പത്താനമ്പി തംതംദ്വാരേ സംസന്ദനം അവരോധനം ദ്വാരന്തരേ കമ്മന്തരുപ്പത്തിയമ്പി കമ്മദ്വാരാഭേദനഞ്ച ദ്വാരസംസന്ദനം നാമ. ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിനാ (കഥാ. ൫൩൯) കമ്മപഥപ്പത്താവ സന്നിട്ഠാപകചേതനാ കമ്മന്തി വുത്താതി പുരിമചേതനാ സബ്ബാ കായകമ്മം ന ഹോതീതി വുത്തം. ആണാപേത്വാ…പേ… അലഭന്തസ്സാതി ആണത്തേഹി അമാരിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം, വചീദുച്ചരിതം നാമ ഹോതി അകമ്മപഥഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തൂ’’തി പവത്തബ്യാപാദവസേന ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഭവന്തി കായകമ്മവോഹാരലാഭാ. അബ്ബോഹാരികാ വാ മനോകമ്മവോഹാരവിരഹാ. സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു ആപാദയോ ഏത്ഥ നിദസ്സനം.

കുലുമ്ബസ്സാതി ഗബ്ഭസ്സ, കുലസ്സേവ വാ. തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹതായ അനനുജാനനതോ ‘‘തവ സുത്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ദസവിധാ ഇദ്ധി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ഇദ്ധികഥായ ഗഹേതബ്ബാ. ഭാവനാമയന്തി അധിട്ഠാനിദ്ധിം സന്ധായ വദതി. ഘടഭേദോ വിയ പരൂപഘാതോ, ഉദകവിനാസോ വിയ ഇദ്ധിവിനാസോ ച ഹോതീതി ഉപമാ സംസന്ദതി. തവ പഞ്ഹോതി ഭാവനാമയായ പരൂപഘാതോ ഹോതീതി വുത്തോ ഞാപേതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ. ആഥബ്ബണിദ്ധി വിജ്ജാമയിദ്ധി ഹോതി. സത്തമേ പദേതി മണ്ഡലാദിതോ സത്തമേ പദേ.

വചനന്തരേന ഗമേതബ്ബത്ഥം നേയ്യത്ഥം, സയമേവ ഗമിതബ്ബത്ഥം നീതത്ഥം. കിരിയതോ സമുട്ഠാതി, ഉദാഹു അകിരിയതോതി തേനാധിപ്പേതം സമ്പജാനമുസാവാദം സന്ധായ പുച്ഛതി, ന ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്തം. തത്ഥ അവുത്തമേവ ഹി സോ അനരിയവോഹാരം വുത്തന്തി ഗഹേത്വാ വോഹരതീതി. വാചാഗിരന്തി വാചാസങ്ഖാതം ഗിരം, വാചാനുച്ചാരണം വാ.

ഖന്ദസിവാദയോ സേട്ഠാതി ഖന്ദാതി കുമാരാ. സിവാതി മഹേസ്സരാ, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ നിദസ്സനത്ഥമിദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നത്ഥികദിട്ഠാദയോ ഏവ ഹി കമ്മപഥപ്പത്താ കമ്മന്തി. ചേതനാ പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികാതി കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേ ച സമുട്ഠിതാപി കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി ച വോഹാരം ന ലഭതി അഭിജ്ഝാദിപ്പധാനത്താ. ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, മനോസഞ്ചേതനാ അകുസലം മനോകമ്മ’’ന്തി പന വചനതോ സഭാവേനേവ സാ മനോകമ്മം, ന അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികത്താതി ‘‘അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികാവാ’’തി ന വുത്തം. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ ചിന്തനകാലേ ചേതനാപി ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാപി മനോദ്വാരേ ഏവ സമുട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ചേതനായ അബ്ബോഹാരികഭാവോ കഥഞ്ചി നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ കുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിവചനതോ (കഥാ. ൫൩൯) പാണാതിപാതാദിപടിപക്ഖഭൂതാ തബ്ബിരതിവിസിട്ഠാ ചേതനാവ പാണാതിപാതവിരതിആദികാ ഹോന്തീതി ‘‘ചേതനാപക്ഖികാ വാ’’തി വുത്തം, ന ‘‘വിരതിപക്ഖികാ’’തി. രക്ഖതീതി അവിനാസേത്വാ കഥേതി. ഭിന്ദതീതി വിനാസേത്വാ കഥേതി.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദ്വാരന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വാരം. ചക്ഖു ച തം വിഞ്ഞാണദ്വാരഞ്ചാതി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദ്വാരം. ചക്ഖു വിഞ്ഞാണദ്വാരന്തി വാ അസമാസനിദ്ദേസോ. തം പന ചക്ഖുമേവ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘ചക്ഖുനാ സംവരോ സാധൂ’’തിആദികായ (ധ. പ. ൩൬൦) ഗാഥായ പസാദകായചോപനകായസംവരേ ഏകജ്ഝം കത്വാ കായേന സംവരോ വുത്തോ, തം ഇധ ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠ സംവരാ, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന അസംവരാ അട്ഠ കഥിതാ. സീലസംവരാദയോപി പഞ്ചേവ സംവരാ സബ്ബദ്വാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനാപി, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന ദുസ്സീല്യാദീനി അസംവരാതി വുത്താനി. തത്ഥ ദുസ്സീല്യം പാണാതിപാതാദിചേതനാ. മുട്ഠസ്സച്ചം സതിപടിപക്ഖാ അകുസലാ ധമ്മാ. പമാദന്തി കേചി. സീതാദീസു പടിഘോ അക്ഖന്തി. ഥിനമിദ്ധം കോസജ്ജം.

വിനാ വചീദ്വാരേന സുദ്ധം കായദ്വാരസങ്ഖാതന്തി ഇദം വചീദ്വാരസല്ലക്ഖിതസ്സ മുസാവാദാദിനോപി കായദ്വാരേ പവത്തിസബ്ഭാവാ അസുദ്ധതാ അത്ഥീതി തംനിവാരണത്ഥം വുത്തം. ന ഹി തം കായകമ്മം ഹോതി. സുദ്ധവചീദ്വാരോപലക്ഖിതം പന വചീകമ്മമേവ ഹോതീതി. ഏത്ഥ അസംവരോതി ഏതേന സുദ്ധകായദ്വാരേന ഉപലക്ഖിതോ അസംവരോ ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി വുത്തോ. ദ്വാരന്തരാനുപലക്ഖിതം സബ്ബം തംദ്വാരികാകുസലഞ്ചേതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ കമ്മപഥസംസന്ദനേ ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ അസംവരോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദി ‘‘അകുസലം കായകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന വചീഅസംവരവസേന ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ സഹ അവിരുദ്ധം ഹോതി. അസംവരോ ഹി ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി സദ്വാരേ ഏവാതി വുച്ചതി, സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോതി ച, കമ്മം അഞ്ഞദ്വാരേ അഞ്ഞദ്വാരവസേന ചാതി ഏവം അവിരുദ്ധം.

അഥ വാ ഏത്ഥാതി സുദ്ധം അസുദ്ധന്തി ഏതം അവിചാരേത്വാ ഏതസ്മിം ചോപനേതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സതി ദ്വാരന്തരോപലക്ഖിതം കമ്മപഥഭാവപ്പത്തതായ വചീമനോകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരേ ഉപ്പന്നം, സേസം സബ്ബം തംദ്വാരുപ്പന്നാകുസലം വിയ ‘‘ചോപനകായഅസംവരോ’’തി വുച്ചതി. കമ്മപഥഭാവപ്പത്തിയാ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നം കായകമ്മഞ്ച തഥാ ന വുച്ചതീതി കമ്മപഥസംസന്ദനവിരോധോ സിയാ, തദവിരോധം തത്ഥേവ വക്ഖാമ. സീലസംവരാദയോ പഞ്ച നിക്ഖേപകണ്ഡേ ആവി ഭവിസ്സന്തി. തത്ഥ ഞാണസംവരേ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സ, വീരിയസംവരേ ച ആജീവപാരിസുദ്ധിയാ അന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അകുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

സരസേനേവ ച പതനസഭാവസ്സ പാണസ്സ അന്തരാ ഏവ അതീവ പാതനം അതിപാതോ, സണികം പതിതും അദത്വാവ സീഘം പാതനന്തി അത്ഥോ. അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതനം അതിപാതോ. പയോഗവത്ഥുമഹന്തതാദീഹി മഹാസാവജ്ജതാ തേഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനായ ചേതനായ ബലവഭാവതോ. യഥാവുത്തപച്ചയവിപരിയായേപി തംതംപച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനായ ചേതനായ ബലവാബലവവസേനേവ അപ്പസാവജ്ജമഹാസാവജ്ജതാ വേദിതബ്ബാ. ഇദ്ധിമയോ കമ്മവിപാകജിദ്ധിമയോ ദാഠാകോടികാദീനം വിയ.

ഗോത്തരക്ഖിതാ സഗോത്തേഹി രക്ഖിതാ. ധമ്മരക്ഖിതാ സഹധമ്മികേഹി രക്ഖിതാ. സസാമികാ സാരക്ഖാ. യസ്സാ ഗമനേ രഞ്ഞാ ദണ്ഡോ ഠപിതോ, സാ സപരിദണ്ഡാ. അത്ഥഭഞ്ജകോതി കമ്മപഥപ്പത്തം വുത്തം. കമ്മപഥകഥാ ഹേസാതി. അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായാതിആദി മുസാവാദസാമഞ്ഞതോ വുത്തം. ഹസാധിപ്പായേന വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സേവ മുസാവാദോ. സുഞ്ഞഭാവന്തി പീതിവിരഹിതതായ രിത്തതം. അത്ഥവിപന്നതായ ന ഹദയങ്ഗമാ. അഗ്ഗണ്ഹന്തേതി അസദ്ദഹന്തേ കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി. യോ കോചി പന സമ്ഫപ്പലാപോ ദ്വീഹി സമ്ഭാരേഹി സിജ്ഝതീതി. അത്തനോ പരിണാമനം ചിത്തേനേവാതി വേദിതബ്ബം. മിച്ഛാ പസ്സതീതി വിതഥം പസ്സതി.

കോട്ഠാസതോതി ഫസ്സപഞ്ചമകാദീസു ചിത്തങ്ഗകോട്ഠാസേസു യേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി, തതോതി അത്ഥോ. നനു ച ചേതനാ കമ്മപഥേസു ന വുത്താതി പടിപാടിയാ സത്തന്നം കമ്മപഥഭാവോ ന യുത്തോതി? ന, അവചനസ്സ അഞ്ഞഹേതുത്താ. ന ഹി ചേതനായ അകമ്മപഥത്താ കമ്മപഥരാസിമ്ഹി അവചനം, കദാചി പന കമ്മപഥോ ഹോതി, ന സബ്ബദാതി കമ്മപഥഭാവസ്സ അനിയതത്താ അവചനം. യദാ പന കമ്മപഥോ ഹോതി, തദാ കമ്മപഥരാസിസങ്ഗഹോ ന നിവാരിതോതി. ‘‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാ പരിത്താരമ്മണാ ഏവാ’’തി ഏതേന അദിന്നാദാനാദീനം സത്താരമ്മണഭാവവിരോധം ‘‘സത്തസങ്ഖാതേ സങ്ഖാരേ ഏവ ആരബ്ഭ പവത്തിതോ’’തി സയമേവ പരിഹരിസ്സതി. ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി പവത്തമാനാ ദിട്ഠി തേഭൂമകധമ്മവിസയാവാതി സങ്ഖാരാരമ്മണതാ വുത്താ. വിപാകനിസ്സന്ദഫലാനി യഥാക്കമം നിരയാദിവിപാകദുഗ്ഗതതാദീനി.

അകുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

പാണാതിപാതാദീഹി പന വിരതിയോതി ഏതം യാഹി വിരതീഹി സമ്പയുത്താ ചേതനാ ‘‘കായവചീകമ്മാനീ’’തി വുച്ചന്തി, താസഞ്ച കമ്മപഥഭാവോ യുത്തോതി കത്വാ വുത്തം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാപി വട്ടന്തി വിരതിയോപീ’’തി. അല്ലസസമംസന്തി ജീവമാനകസസമംസം. വോരോപേതാ ഹുത്വാ നാഭിജാനാമി. ദുസ്സീല്യാദാരമ്മണാ തദാരമ്മണാ. ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണാ കഥം ദുസ്സീല്യാദീനി പജഹന്തീതി തം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. അനഭിജ്ഝാ…പേ… വിരമന്തസ്സാതി അഭിജ്ഝം പജഹന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ന ഹി മനോദുച്ചരിതാ വിരതി അത്ഥി അനഭിജ്ഝാദീഹേവ തപ്പഹാനതോ.

കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

കമ്മപഥപ്പത്താനം ദുസ്സീല്യാദീനം അസംവരാനം തഥാ ദുച്ചരിതാനഞ്ച അകുസലകമ്മപഥേഹി കമ്മപഥപ്പത്താനമേവ ച സുസീല്യാദീനം സംവരാനം തഥാ സുചരിതാനഞ്ച കുസലകമ്മപഥേഹി അത്ഥതോ നാനത്താഭാവദസ്സനം. അഥ വാ തേസം ഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധഭാവേന ദീപനം കമ്മപഥസംസന്ദനന്തി കേചി വദന്തി, തദേതം വിചാരേതബ്ബം. ന ഹി പഞ്ചഫസ്സദ്വാരപഞ്ചഅസംവരദ്വാരപഞ്ചസംവരദ്വാരേസു ഉപ്പന്നാനം അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച കമ്മപഥതാ അത്ഥി പാണാതിപാതാദീനം പരസന്തകവത്ഥുലോഭപരസത്താരമ്മണബ്യാപാദഅഹേതുകദിട്ഠിആദീനഞ്ച തേസു ദ്വാരേസു അനുപ്പത്തിതോ. തിവിധകആയദുച്ചരിതാദീനി ച കമ്മപഥാതി പാകടാ ഏവാതി കിം തേസം കമ്മപഥേഹി നാനത്താഭാവദസ്സനേന, ന ച ദുച്ചരിതാനം സുചരിതാനഞ്ച ഫസ്സദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പത്തി ദീപിതാ, നാപി അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച യതോ തേസം ഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധഭാവേന ദീപനാ സിയാ, കേവലം പന ഫസ്സദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പന്നാനം അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച കായകമ്മാദിതാ ദീപിതാ. യദി ച ഏത്തകം കമ്മപഥസംസന്ദനം, ‘‘അകുസലം കായകമ്മം പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദി കമ്മപഥസംസന്ദനം ന സിയാ. ഏസാപി ഛഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധദീപനാതി ചേ, വുത്തമേവ പകാരന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തി ന വത്തബ്ബം. സമുച്ചയത്ഥേ ച അഥ വാ-സദ്ദേ കമ്മപഥപ്പത്താനേവ ദുസ്സീല്യാദീനി കായകമ്മാദിനാമേഹി വദന്തേഹി മനോകമ്മസ്സ ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പത്തി ന വത്തബ്ബാ. ന ഹി തം ചക്ഖുദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി. യദി ച കമ്മപഥപ്പത്താ ഏവ അസംവരാദയോ ഗഹിതാ, ദുച്ചരിതേഹി അഞ്ഞേസം അസംവരാനം അഭാവാ തേസഞ്ച തംതംകമ്മഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അസംവരോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം സിയാ. വുച്ചമാനേ ഹി തസ്മിം സങ്കരോ സിയാ, വചീമനോകമ്മാനിപി ഹി കായദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ സേസദ്വാരേസുപി കമ്മന്തരാനീതി.

അഥ പന ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനം കമ്മന്തരമ്പി തംദ്വാരികകമ്മമേവ സിയാ, ‘‘തിവിധം കായദുച്ചരിതം അകുസലം കായകമ്മമേവാ’’തിആദി, ‘‘അകുസലം കായകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന വാചാഅസംവരദ്വാരവസേന ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി ച വിരുജ്ഝേയ്യ. ദുച്ചരിതാനഞ്ഹി അഞ്ഞദ്വാരചരണം അത്ഥി, ന ചസ്സ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നം കമ്മന്തരം ഹോതീതി. തസ്മാ ഹേട്ഠാ കമ്മപഥപ്പത്താനം ഏവ കായകമ്മാദിഭാവസ്സ വുത്തത്താ സേസാനഞ്ച തംതംദ്വാരുപ്പന്നാനം കുസലാകുസലാനം ദ്വാരസംസന്ദനേ തംതംദ്വാരപക്ഖികഭാവസ്സ കതത്താ ഇധ കമ്മപഥം അപ്പത്താനഞ്ച ചേതനാഭാവതോ അകമ്മാനഞ്ച അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച ഭജാപിയമാനാനം കമ്മപഥാനം വിയ കായകമ്മാദിതാദീപനം, കമ്മപഥപ്പത്താനം തിവിധകായദുച്ചരിതാദീനം തിവിധകായസുചരിതാദീനഞ്ച ദ്വാരന്തരചരണേപി കായകമ്മാദിഭാവാവിജഹനദീപനം, യഥാപകാസിതാനഞ്ച കമ്മപഥഭാവം പത്താനം അപത്താനഞ്ച അകുസലകായകമ്മാദീനഞ്ച കുസലകായകമ്മാദീനഞ്ച ഫസ്സദ്വാരാദീഹി ഉപ്പത്തിപകാസനഞ്ച കമ്മപഥസംസന്ദനം നാമ. കസ്മാ? അകമ്മപഥാനം കമ്മപഥേസു കമ്മപഥാനഞ്ച അകമ്മപഥേസു സമാനനാമതാവസേന, കമ്മപഥാനം കമ്മപഥേസു സാമഞ്ഞനാമാവിജഹനവസേന, ഉഭയേസഞ്ച ഉപ്പത്തിവസേന ദ്വാരേസു ഏത്ഥ സംസന്ദിതത്താ.

തത്ഥ തിവിധകമ്മദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നാനം കമ്മാനം ഞാതകമ്മഭാവതായ തംതംകമ്മഭാവസ്സ അവചനീയത്താ കമ്മദ്വാരേസു തേസം ഉപ്പത്തിയാ ച വുത്തത്താ പഞ്ചവിഞ്ഞാണദ്വാരവസേന അസംവരാദീനം ഉപ്പത്തിപരിയായവചനാഭാവതോ ച കമ്മദ്വാരവിഞ്ഞാണദ്വാരാനി വിരജ്ഝിത്വാ ‘‘പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ഹി ഉപ്പന്നോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം വാ’’തിആദിനാ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാക്ഖന്ധോ അത്ഥി കുസലോ’’തിആദിനാ ച പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന അസംവരാദീനം ഉപ്പത്തിപരിയായോ വുത്തോ, ന ച ‘‘യമിദം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണപച്ചയാ’’തിആദിവചനം അത്ഥീതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഹജാതോ ഹി ഫസ്സോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ’’തിആദി (ധ. സ. ൧ കമ്മകഥാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൮൬). തേന ഹി അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീഹി അസഹജാതത്താ മനോസമ്ഫസ്സസഹജാതാനഞ്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പത്തി ദീപിതാതി. ‘‘സോ ഹി കായദ്വാരേ ചോപനം പത്തോ അകുസലം കായകമ്മം ഹോതീ’’തിആദിനാ ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച വചീകമ്മാദീനഞ്ച കമ്മപഥപ്പത്താനം അസംവരഭൂതാനം കായകമ്മാദിഭാവേ ആപന്നേ ‘‘ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം അകുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ അപവാദേന നിവത്തി ദട്ഠബ്ബാ. ഏവഞ്ച കത്വാ പുബ്ബേ ദസ്സിതേസു അസംവരവിനിച്ഛയേസു ദുതിയവിനിച്ഛയേസു ച ന കോചി വിരോധോ. ന ഹി വചീകമ്മാദിഭൂതോ ചോപനകായഅസംവരോ കായകമ്മാദി ഹോതീതി.

അകുസലം മനോകമ്മം പന ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതി, തം കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം പത്തം അകുസലം കായവചീകമ്മം ഹോതീതി ഏത്ഥ കിം തം അകുസലം മനോകമ്മം നാമ, ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയേന ച കായവചീദ്വാരേസു ഉപ്പന്നം തിവിധം മനോദുച്ചരിതം ചോപനം അപ്പത്തം സബ്ബാകുസലഞ്ച. യദി ഏവം തസ്സ കായവചീകമ്മഭാവോ നത്ഥീതി ‘‘ചോപനപ്പത്തം കായവചീകമ്മം ഹോതീ’’തി ന യുജ്ജതീതി? നോ ന യുജ്ജതി ചോപനപ്പത്തം കായേ വാചായ ച അകുസലം കമ്മം ഹോതീതി അത്ഥസിദ്ധിതോ. കമ്മം പന ഹോന്തം കിം കമ്മം ഹോതീതി? മനോകമ്മമേവ ഹോതീതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചോപനപ്പത്തം അകുസലം കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേ ച മനോകമ്മം ഹോതീതി. അഥ വാ തം-സദ്ദസ്സ മനോകമ്മേന സമ്ബന്ധം അകത്വാ ഛഫസ്സദ്വാരവസേന യം ഉപ്പജ്ജതി, തന്തി യഥാവുത്തഉപ്പാദമത്തപരിച്ഛിന്നേന സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ. കിം പന തന്തി? കമ്മകഥായ പവത്തമാനത്താ കമ്മന്തി വിഞ്ഞായതി, തഞ്ച മനോസമ്ഫസ്സദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി തിവിധം കമ്മം ഹോതീതി. യഥാ തം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം പത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിയമസ്സ അകതത്താ ചോപനപ്പത്തി ഉപലക്ഖണഭാവേന കായവചീകമ്മനാമസാധികാവ, ന പന സബ്ബമ്പി ചോപനപ്പത്തം കായവചീകമ്മമേവ, നാപി കുസലപക്ഖേ ചോപനം അപ്പത്തം കായവചീകമ്മം ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോവ ഹോതീതി.

അഥ വാ തന്തി തം ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജമാനം മനോകമ്മന്തി സബ്ബം മനസാപി നിപ്ഫജ്ജമാനം കമ്മം മനോകമ്മന്തി ചോദകാധിപ്പായേന ഗഹേത്വാ വദതി, ന പുബ്ബേ ദസ്സിതമനോകമ്മന്തി. യോ ഹി പരസ്സ അധിപ്പായോ ‘‘മനസാ നിപ്ഫത്തിതോ സബ്ബേന മനോകമ്മേനേവ ഭവിതബ്ബം, ന കായവചീകമ്മേനാ’’തി, തം നിവത്തേത്വാ കമ്മത്തയനിയമം ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധം ‘‘തം കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം പത്ത’’ന്തിആദി. ഏത്ഥ ച സങ്കരാഭാവോ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ കമ്മന്തി അവിസേസേന കമ്മസദ്ദമത്തേന സമ്ബന്ധം കത്വാ യഥാവുത്തോ കമ്മപ്പഭേദോ യഥാ ഹോതി, തം പകാരം ദസ്സേതി. അസങ്കരോ ച വുത്തനയോവ. യം പന വദന്തി ‘‘കായവചീകമ്മസഹജാതാ അഭിജ്ഝാദയോ യദാ ചേതനാപക്ഖികാ ഹോന്തി, തദാ താനി മനോകമ്മാനി കായവചീകമ്മാനി ഹോന്തീ’’തി, തഞ്ച ന, ചേതനാപക്ഖികാനം മനോകമ്മത്താഭാവാ. അബ്ബോഹാരികത്തേ ച മനോകമ്മതാ സുട്ഠുതരം നത്ഥി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അബ്ബോഹാരികാ വാ’’തി. തസ്മാ മനോകമ്മസ്സ കായവചീകമ്മതാ ന വത്തബ്ബാ. അഭിജ്ഝാദികിരിയാകാരികായ ഏവ ചേതനായ സമ്പയുത്താ അഭിജ്ഝാദയോ മനോകമ്മം, ന പാണാതിപാതാദികായവചീകിരിയാകാരികായാതി ഭിയ്യോപി തേസം മനോകമ്മതാതി ന തേസം മനോകമ്മാനം സതം കായവചീകമ്മതാ വത്തബ്ബാതി. ഏവം കമ്മാനം ദ്വാരേസു ദ്വാരാനഞ്ച കമ്മേസു അനിയതത്താ ദ്വാരനിബന്ധനം ന കതം. ഇദാനി അകതേപി ച ദ്വാരനിബന്ധനേ യേസം ദ്വാരാനം വസേന ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തേസം തംതംദ്വാരകമ്മപഥാനഞ്ച വസേന ഉപ്പത്തിയാ യഥാഭട്ഠപാളിയാ വുത്തായ ച ദീപനത്ഥം ‘‘തത്ഥ കാമാവചര’’ന്തിആദിമാഹ. ചിത്തം തിവിധകമ്മദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദം മനോകമ്മദ്വാരഭൂതസ്സ തേന സഭാവേന ഉപ്പത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തം. യഥാ വാ ചിത്തം ചിത്താധിപതേയ്യന്തി സമ്പയുത്തവസേന വുച്ചതി, ഏവമിധാപീതി വേദിതബ്ബം. ചോപനദ്വയരഹിതസ്സ മനോപബന്ധസ്സ മനോകമ്മദ്വാരഭാവേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അയം യോജനാതി ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ’’തി ഏതേന സഹ ‘‘യം യം വാ പനാ’’തി ഏതസ്സ അയം സമ്ബന്ധോതി അത്ഥോ. കോ പനായം സമ്ബന്ധോതി? യേന വചനാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബജ്ഝന്തി, തം പുബ്ബാപരവചനേ പയോജനം സമ്ബന്ധോ. ഇധ ച സബ്ബാരമ്മണതാദിദസ്സനം ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ’’തി ഏതസ്സ അനന്തരം ‘‘യം യം വാ പനാ’’തി ഏതസ്സ വചനേ പയോജനം യോജനാ ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ ആരബ്ഭാ’’തി ഏത്തകേന ആപന്നം ദോസം ദസ്സേത്വാ തന്നിവത്തനവസേന ‘‘യം യം വാ പനാ’’തി ഏതസ്സ പയോജനം ദസ്സേതും ‘‘ഹേട്ഠാ’’തിആദിമാഹ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ‘‘യം യം വാപനാ’’തി ഏതേന അപ്പധാനമ്പി രൂപാദിം ആകഡ്ഢതി. ന ഹി പധാനസ്സ ചിത്തസ്സ അത്തനോയേവ ആരമ്മണഭാവോ അത്ഥീതി. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനാതി സബ്ബാരമ്മണതാദിനയേന. ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ ഗഹിതന്തി വത്വാ തസ്സ വചനേ പയോജനം ദസ്സേതും ‘രൂപം വാ…പേ… ഇദം വാ ഇദം വാ ആരബ്ഭാ’തി കഥേതും ഇദം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഇദം വാ ഇദം വാതി ഏതം സബ്ബാരമ്മണതാദിം സന്ധായ കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാ

ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ

ആചരിയാനന്തി രേവതാചരിയസ്സ. ന പനേതം സാരതോ ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഫസ്സാദീനം കാമാവചരാദിഭാവദസ്സനത്ഥം ഇദമാരദ്ധം, കിന്തു തസ്മിം സമയേ ഫസ്സാദിസഭാവദസ്സനത്ഥന്തി.

ചിത്തസ്സ പഠമാഭിനിപാതത്താതി സബ്ബേ ചേതസികാ ചിത്തായത്താ ചിത്തകിരിയാഭാവേന വുച്ചന്തീതി ഫസ്സോ ‘‘ചിത്തസ്സ പഠമാഭിനിപാതോ’’തി വുത്തോ. കാമം ഉപ്പന്നഫസ്സോ പുഗ്ഗലോ ചിത്തചേതസികരാസി വാ ആരമ്മണേന ഫുട്ഠോ ഫസ്സസഹജാതായ വേദനായ തംസമകാലമേവ വേദേതി, ഫസ്സോ പന ഓഭാസസ്സ പദീപോ വിയ വേദനാദീനം പച്ചയവിസേസോ ഹോതീതി പുരിമകാലോ വിയ വുത്തോ. ഗോപാനസീനം ഉപരി തിരിയം ഠപിതകട്ഠം പക്ഖപാസോ. കട്ഠദ്വയാദി വിയ ഏകദേസേന ഏകപസ്സേന അനല്ലീയമാനോപി രൂപേന സഹ ഫസ്സസ്സ സാമഞ്ഞം അനല്ലീയമാനം സങ്ഘട്ടനമേവ, ന വിസയഭാവോ, സങ്ഘട്ടനഞ്ച ഫസ്സസ്സ ചിത്താരമ്മണാനം സന്നിപതനഭാവോ ഏവ. വത്ഥാരമ്മണസന്നിപാതേന സമ്പജ്ജതീതി സങ്ഘട്ടനസമ്പത്തികോ ഫസ്സോ. പാണിദ്വയസ്സ സന്നിപാതോ വിയ ചിത്താരമ്മണസന്നിപാതോ ഫസ്സോ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സന്നിപതിതപ്പവത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി കിച്ചട്ഠേനേവ രസേന സങ്ഘട്ടനരസോ. തഥാ പച്ചയഭാവോ ഹി തസ്സ ഫസ്സസ്സ സങ്ഘട്ടനകിച്ചന്തി. യഥാ ഹി പാണിയാ പാണിമ്ഹി സങ്ഘട്ടനം തബ്ബിസേസഭൂതാ രൂപധമ്മാ, ഏവം ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ സങ്ഘട്ടനം തബ്ബിസേസഭൂതോ ഏകോ ചേതസികധമ്മോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തേയേവാതി ഏതേന ചേതസികസഭാവതം വത്ഥാരമ്മണേഹി അസംസട്ഠം സങ്ഘട്ടനം വേദനായ ദസ്സേതി, ന പന വത്ഥുനിസ്സയതം പടിക്ഖിപതി. തസ്സ ഫസ്സസ്സ കാരണഭൂതോ തദനുരൂപോ സമന്നാഹാരോ തജ്ജാസമന്നാഹാരോ. ഇന്ദ്രിയസ്സ തദഭിമുഖഭാവോ ആവജ്ജനായ ച ആരമ്മണകരണം വിസയസ്സ പരിക്ഖതതാ അഭിസങ്ഖതതാ വിഞ്ഞാണസ്സ വിസയഭാവകരണന്തി അത്ഥോ.

സുഖവേദനായമേവ ലബ്ഭതി അസ്സാദഭാവതോതി അധിപ്പായോ. വിസ്സവിതായാതി അരഹതായ. അനേകത്ഥത്താ ഹി ധാതൂനം അരഹത്ഥോ വിപുബ്ബോ സുസദ്ദോ. വിസ്സവം വാ സജനം വസിതാ കാമകാരിതാ വിസ്സവിതാ. ആരമ്മണരസേകദേസമേവ അനുഭവന്തീതി ഇദം ഫുസനാദികിച്ചം ഏകദേസാനുഭവനമിവ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. വേദയിതസഭാവോ ഏവ ഹി അനുഭവനന്തി. ഫുസനാദിഭാവേന വാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണം ഏകദേസാനുഭവനം, വേദയിതഭാവേന ഗഹണം യഥാകാമം സബ്ബാനുഭവനം. ഏവം സഭാവാനേവ താനി ഗഹണാനീതി ന വേദനായ വിയ ഫസ്സാദീനമ്പി യഥാസകകിച്ചകരണേന സാമിഭാവാനുഭവനം ചോദേതബ്ബം. അയം ഇധാതി ഏതേന പഞ്ചസു വേദനാസു ഇമസ്മിം ചിത്തേ അധിപ്പേതം സോമനസ്സവേദനം വദതി, തസ്മാ അസോമനസ്സവേദനം അപനേത്വാ ഗഹിതായ സോമനസ്സവേദനായ സമാനാ ഇട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

നിമിത്തേന പുനസഞ്ജാനനകിച്ചാ പച്ചാഭിഞ്ഞാണരസാ. പുനസഞ്ജാനനസ്സ പച്ചയോ പുനസഞ്ജാനനപച്ചയോ, തദേവ നിമിത്തം പുന…പേ… നിമിത്തം, തസ്സ കരണം പുന…പേ… കരണം. പുനസഞ്ജാനനപച്ചയഭൂതം വാ നിമിത്തകരണം പുന…പേ… കരണം, തദസ്സാ കിച്ചന്തി അത്ഥോ. പുനസഞ്ജാനനപച്ചയനിമിത്തകരണം നിമിത്തകാരികായ നിമിത്തേന സഞ്ജാനന്തിയാ ച സബ്ബായ സഞ്ഞായ സമാനം വേദിതബ്ബം. ഞാണമേവ അനുവത്തതി, തസ്മാ അഭിനിവേസകാരികാ വിപരീതഗ്ഗാഹികാ ച ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏതേനുപായേന സമാധിസമ്പയുത്തായ അചിരട്ഠാനതാ ച ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ.

അഭിസന്ദഹതീതി പബന്ധതി പവത്തേതി. ചേതനാഭാവോ ബ്യാപാരഭാവോ. ദിഗുണുസ്സാഹാതി ന ദിഗുണം വീരിയയോഗം സന്ധായ വുത്തം, അത്തനോ ഏവ പന ബ്യാപാരകിച്ചസ്സ മഹന്തഭാവം ദീപേതി. ഉസ്സാഹനഭാവേനാതി ആദരഭാവേന. സാ ഹി സയം ആദരഭൂതാ സമ്പയുത്തേ ആദരയതീതി.

വിജാനനം ആരമ്മണസ്സ ഉപലദ്ധി. സന്ദഹനം ചിത്തന്തരസ്സ അനുപ്പബന്ധനം. ചക്ഖുനാ ഹി ദിട്ഠന്തി ചക്ഖുനാ ദട്ഠബ്ബം. യഥാ ‘‘ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാത’’ന്തി ദട്ഠബ്ബാദി വുച്ചതി, ഏവമിധാപി വേദിതബ്ബം. ചക്ഖുനാ ഹീതിആദീസു ചക്ഖുനാ…പേ… മനസാ ദ്വാരേനാതി അത്ഥോ. നഗരഗുത്തികസ്സ വിയ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണവിഭാവനമത്തം ഉപധാരണമത്തം ഉപലദ്ധിമത്തം കിച്ചം, ആരമ്മണപടിവേധനപച്ചാഭിഞ്ഞാണാദി പന കിച്ചം പഞ്ഞാസഞ്ഞാദീനന്തി വേദിതബ്ബം. പുരിമനിദ്ദിട്ഠന്തി സമയവവത്ഥാനേ നിദ്ദിട്ഠം. ഭാവേന്തോ വിയ ന ന ഉപ്പജ്ജതി, കിന്തു ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സേതും ‘‘ചിത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തന്തി ഏതം ഹോതി-സദ്ദസ്സ ഉപ്പജ്ജതി-സദ്ദസ്സ ച സമാനത്ഥത്തേ സതി യുജ്ജേയ്യ, തദത്ഥത്തേ ച തത്ഥ ഉപ്പന്നം ഹോതീതി ന വുച്ചേയ്യ. ന ഹി യുത്തം ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജതീതി വത്തും. ചിത്തസ്സ ച ഉപ്പന്നതാ സമയവവത്ഥാനേ വുത്താ ഏവാതി കിം തസ്സ പുന ഉപ്പത്തിദസ്സനേന. യേന ച സമയവവത്ഥാനം കതം, തസ്സ നിദ്ദേസോ ന ന സക്കാ കാതുന്തി കിം തം നിദ്ദേസത്ഥം ഉദ്ദേസേന ദുതിയേന, നിദ്ദേസേനേവ ച ഫസ്സാദീഹി ച അഞ്ഞത്തം ചിത്തസ്സ സിജ്ഝതീതി കിം തദത്ഥേന പുന വചനേന, അഞ്ഞപ്പയോജനത്താ പന പുരിമസ്സ ചിത്തവചനസ്സ പച്ഛിമം വുത്തം. പുരിമഞ്ഹി സമയവവത്ഥാനത്ഥമേവ വുത്തം, ന വവത്ഥിതസമയേ വിജ്ജമാനധമ്മദസ്സനത്ഥം, ഇതരഞ്ച തസ്മിം സമയേ വിജ്ജമാനധമ്മദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന സമയവവത്ഥാനത്ഥം, ന ച അഞ്ഞദത്ഥം വചനം അഞ്ഞദത്ഥം വദതി, ന ച ലേസേന വുത്തോതി കത്വാ മഹാകാരുണികോ അത്ഥം പാകടം ന കരോതീതി.

ഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

വിതക്കേതീതി ധമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കത്തുനിവത്തനത്ഥം ധമ്മമേവ കത്താരം നിദ്ദിസതി. തസ്സ പന വസവത്തിഭാവനിവാരണത്ഥം ‘‘വിതക്കനം വാ’’തി ഭാവനിദ്ദേസോ. രൂപം രൂപന്തി പഥവീ പഥവീതി വാ ആകോടേന്തോ വിയ ഹോതീതി ആകോടനലക്ഖണോ. ആദിതോ, അഭിമുഖം വാ ഹനനം ആഹനനം, പരിതോ, പരിവത്തേത്വാ വാ ആഹനനം പരിയാഹനനം. വിചാരതോ ഓളാരികട്ഠേന വിചാരസ്സേവ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന അനുരവതോ ഓളാരികോ തസ്സ ച പുബ്ബങ്ഗമോ ഘണ്ടാഭിഘാതോ വിയ ഹോതി വിതക്കോ. സോ യഥാ ഘണ്ടാഭിഘാതോ പഠമാഭിനിപാതോ ഹോതി, ഏവം ആരമ്മണാഭിമുഖനിരോപനട്ഠേന പഠമാഭിനിപാതോ ഹോതി. വിപ്ഫാരവാതി വിചലനയുത്തോ. അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിയന്തി ഉപചാരേ വാ അപ്പനായം വാ സന്താനേന പവത്തിയം. തത്ഥ ഹി വിതക്കോ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ആരമ്മണം അനുപവിസിത്വാ പവത്തതി. മണ്ഡലന്തി ഖലമണ്ഡലം.

പിണയതീതി തപ്പേതി, വഡ്ഢേതി വാ. ഫരണരസാതി പണീതരൂപേഹി കായസ്സ ബ്യാപനരസാ. ഉദഗ്ഗഭാവോ ഓദഗ്യം. ഖുദ്ദികാ ലഹും ലോമഹംസനമത്തം കത്വാ ഭിന്നാ ന പുന ഉപ്പജ്ജതി. ഖണികാ ബഹുലം ഉപ്പജ്ജതി. ഉബ്ബേഗതോ ഫരണാ നിച്ചലത്താ ചിരട്ഠിതികത്താ ച പണീതതരാ. പസ്സദ്ധിയാ നിമിത്തഭാവേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ. അപ്പനാസമ്പയുത്താവ പീതി അപ്പനാസമാധിപൂരികാതി കത്വാ സാ ഠപിതാ. ഇതരാ ദ്വേ ഖണികോപചാരസമാധിപൂരികാ പീതീ.

സമാധിചിത്തേനാതി സമാധിസഹിതചിത്തേന. അവിസാരോ അത്തനോ ഏവ അവിസരണസഭാവോ. അവിക്ഖേപോ സമ്പയുത്താനം അവിക്ഖിത്തതാ. യേന സമ്പയുത്താ അവിക്ഖിത്താ ഹോന്തി, സോ ധമ്മോ അവിക്ഖേപോതി. വിസേസതോതി യേഭുയ്യേന. സുഖവിരഹിതോപി ഹി അത്ഥി സമാധീതി. പദീപനിദസ്സനേന സന്താനട്ഠിതിഭാവം സമാധിസ്സ ദസ്സേതി.

ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇന്ദ്രിയരാസിവണ്ണനാ

സദ്ദഹന്തി ഏതായാതി സദ്ദഹനകിരിയായ പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം തത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന സദ്ധായ പച്ചയതം ദസ്സേതി. തസ്സാ ഹി ധമ്മാനം തഥാപച്ചയഭാവേ സതി ‘‘പുഗ്ഗലോ സദ്ദഹതീ’’തി വോഹാരോ ഹോതി. പസാദനീയട്ഠാനേസു പസാദസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം അകുസലം അസ്സദ്ധിയം മിച്ഛാധിമോക്ഖോ ച. പസാദഭൂതോ നിച്ഛയോ വത്ഥുഗതോ അധിമോക്ഖലക്ഖണം, ന യേവാപനകാധിമോക്ഖോതി. ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ‘‘മം അന്തരേന തുമ്ഹാകം അധിമുച്ചനം നത്ഥി, മയാ സദ്ദഹഥാ’’തി വിയ അത്താനം അനുവത്തേതി സമ്പയുത്തധമ്മേ. ഏവം സേസേസുപി. പക്ഖന്ദനന്തി സംസീദനം. പങ്കോ കദ്ദമതോ ഘനീഭൂതോ ഹോതി. പണകം പിച്ഛിലം ഉദകമലം. പീതം ഉദകം. ഓകപ്പനലക്ഖണാതി അനുപവിസിത്വാ ഏവമേതന്തി കപ്പനലക്ഖണാ. അകലുസഭാവോ അകാലുസിയം, അനാവിലഭാവോതി അത്ഥോ. ബുദ്ധാദിവത്ഥൂനി സദ്ധേയ്യാനി. സപ്പുരിസൂപസേവനസദ്ധമ്മസവനയോനിസോമനസികാരധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയോ സോതാപത്തിയങ്ഗാനി. കുസലധമ്മാനം ആദാനേ ഹത്ഥോ വിയ, സബ്ബസമ്പത്തിനിപ്ഫാദനേ വിത്തം വിയ, അമതകസിഫലഫലനേ ബീജം വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

വീരഭാവോതി യേന വീരോ നാമ ഹോതി, സോ ധമ്മോതി അത്ഥോ. അനുബലപ്പദാനം പഗ്ഗഹോ. മഗ്ഗോ ഗന്തബ്ബോ ഹോതി, മഗ്ഗോ ഗതോ, കമ്മം കത്തബ്ബം, കമ്മം കതം, അപ്പമത്തകോ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ, ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ ഹോതി അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാ, ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ന ലഭതി ലൂഖസ്സ വാ പണീതസ്സ വാ ഭോജനസ്സ യാവദത്ഥം പാരിപൂരിം, ലഭതി…പേ… പാരിപൂരിന്തി ഏതാനി അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണാസഹിതാനി അട്ഠ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥൂനി തംമൂലകാനി വാ പച്ചവേക്ഖണാനി.

ചിരകതാദിആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, അനിസ്സജ്ജനം വാ ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനം. ഉദകേ അലാബു വിയ ആരമ്മണം പിലവിത്വാ ഗന്തും അപ്പദാനം പാസാണസ്സ വിയ നിച്ചലസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഠപനം സാരണം അസമ്മുട്ഠതാകരണം അപിലാപനം. അപിലാപേ കരോതി അപിലാപേതി. ഗതിയോതി നിപ്ഫത്തിയോ സമ്ഭവതോ ഫലതോ ച. അപരോ നയോതി രസാദിദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. സമ്മോസപച്ചനീകം കിച്ചം അസമ്മോസോ, ന സമ്മോസാഭാവമത്തം. സതിയാ വത്ഥുഭൂതാ കായാദയോ കായാദിസതിപട്ഠാനാ, സതിയോയേവ വാ പുരിമാ പച്ഛിമാനം പദട്ഠാനം.

വിക്ഖേപസ്സ ഉദ്ധച്ചസ്സ. പഞ്ഞാപേതീതി പകാരേഹി ജാനാപേതി. ഏകാലോകാ ഹോതീതി വിപസ്സനുപക്കിലേസോഭാസം സന്ധായാഹ. മനതേ വിജാനാതി ഏതേനാതി വാ മനോ, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘മനഞ്ച പടിച്ച ധമ്മേ ചാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫) കാരണഭാവേന മനോ വുത്തോ. സബ്ബോ ഹി മനോ അത്തനോ അനന്തരസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ കാരണന്തി. വിജാനാതീതി പരിച്ഛിന്നോപലദ്ധിവസേന ജാനാതി, ന സഞ്ഞാപഞ്ഞാ വിയ സഞ്ജാനനപടിവിജ്ഝനവസേന.

പീതിസോമനസ്സസമ്പയോഗതോതി വുത്തേ യേന യോഗാ സുമനോ ഹോതി, തം സോമനസ്സന്തി വുച്ചതീതി പീതിയാ ച സോമനസ്സഭാവോ ആപജ്ജതി, തസ്മാ വിനാപി കായേന വത്ഥുനാ സാതവേദനാസമ്പയോഗതോതി യോജേതബ്ബം. ഏവഞ്ച നിപ്പീതികം സോമനസ്സഞ്ച സങ്ഗഹിതം ഹോതി, പീതിഉപലക്ഖിതം വാ സോമനസ്സം സപ്പീതികം നിപ്പീതികഞ്ച സോമനസ്സന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

പവത്തസന്തതാധിപതേയ്യന്തി പവത്തസങ്ഖാതായ സന്തതിയാ അധിപതിഭൂതം. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഹി അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ അനുപാലേന്തസ്സ അനന്തരഞ്ച സാനുപാലനാനം ഉപ്പത്തിയാ ഹേതുഭൂതസ്സ വസേന പവത്തം ചിരട്ഠിതികം ഹോതി, തംതംകമ്മവിസേസേന വിസേസയുത്തം യാവ ചുതി അവിസേസേന വാ യാവ പരിനിബ്ബാനം അവിച്ഛിന്നം പവത്തതി ജീവമാനതാവിസേസയുത്തഞ്ചാതി രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയാനം സമാനലക്ഖണാദിം വത്തും ‘‘അത്തനാ അവിനിഭുത്തധമ്മാന’’ന്തി ആഹ. അനുപാലേതബ്ബാനം അത്ഥിക്ഖണേയേവ. അസതി ഹി അനുപാലേതബ്ബേ ഉപ്പലാദിമ്ഹി കിം ഉദകം അനുപാലേയ്യാതി. തസ്സ തസ്സാതി അനുപാലനാദികസ്സ. സാധനതോതി സാധനേന. തംസാധനഞ്ച ജീവമാനവിസേസപച്ചയഭാവതോ.

ഇന്ദ്രിയരാസിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മഗ്ഗങ്ഗരാസിവണ്ണനാ

സമ്മാതി അവിപരീതനിയ്യാനികഭാവേന. പസത്ഥതാ ച ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബാ.

ബലരാസിവണ്ണനാ

അസ്സദ്ധിയേതി അസ്സദ്ധിയകാരണാ. ഉഭയപദവസേനാതി സദ്ധാപദം ബലപദന്തി ഏവമാദിപദദ്വയവസേന. നിയകജ്ഝത്തം ജാതിആദിസമുട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ. ഗരുനാ കിസ്മിഞ്ചി വുത്തേ ഗാരവവസേന പതിസ്സവനം പതിസ്സവോ, സഹ പതിസ്സവേന സപ്പതിസ്സവം, പതിസ്സവഭൂതം തംസഭാഗഞ്ച യംകിഞ്ചി ഗാരവന്തി അത്ഥോ. ജാതിആദിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണേന ഉപ്പജ്ജമാനാ ച ഹിരീ തത്ഥ ഗാരവവസേന പവത്തതീതി ‘‘സപ്പതിസ്സവലക്ഖണാ’’തി വുച്ചതി. വജ്ജം ഭായതി തഞ്ച ഭയതോ പസ്സതീതി വജ്ജഭീരുകഭയദസ്സാവീ. ഏവംസഭാവം ഓത്തപ്പം. ഹിരീ പാപധമ്മേ ഗൂഥം വിയ പസ്സതി, ഓത്തപ്പം ഉണ്ഹം വിയ. ദായജ്ജം നവലോകുത്തരധമ്മാദി. അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാദിതാ ച ഹിരീഓത്തപ്പാനം തത്ഥ തത്ഥ പാകടഭാവേന വുത്താ, ന പന തേസം കദാചി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപ്പയോഗാ. ന ഹി ലജ്ജനം നിബ്ഭയം പാപഭയം വാ അലജ്ജനം ഹോതീതി.

മൂലരാസിവണ്ണനാ

അഗേധോ അനഭിജ്ഝനം അനഭികങ്ഖനം. അനല്ലീനോ ഭാവോ അധിപ്പായോ ഏതസ്സാതി അനല്ലീനഭാവോ, ഏവഞ്ഹി ഉപമായ സമേതി. അനുകൂലമിത്തോ അനുവത്തകോ. വിനയരസോതി വിനയനരസോ. അദോസോ ദുസ്സീല്യമലസ്സാതി ഇദം ദുസ്സീല്യസ്സ ദോസസമുട്ഠാനതം ദോസൂപനിസ്സയതഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. അഭാവനായാതി ‘‘തത്ഥ ജാതാനം ധമ്മാനം അനതിവത്തനട്ഠേന ഭാവനാഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസട്ഠേന ഭാവനാ തദുപഗവീരിയവാഹനട്ഠേന ഭാവനാ ആസേവനട്ഠേന ഭാവനാ’’തി ഏവം വുത്തായ പഞ്ഞാസാധനായ ഭാവനായ അപ്പവത്തി, തപ്പടിപക്ഖഭൂതാ വാ അകുസലാ അഭാവനാ. നിഗ്ഗുണേപി ഗുണഗ്ഗഹണം അധികഗ്ഗഹണം. വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണം വിദ്ധംസേത്വാ ഗഹണം ഊനഗ്ഗഹണം. ചതുവിപല്ലാസഗ്ഗഹണം വിപരീതഗ്ഗഹണം.

യാഥാവസഭാവേതി ‘‘ഏത്തകോ ഏതസ്സ ഗുണോ, ഏത്തകോ ദോസോ’’തി ഗുണദോസാനം സഭാവേ ‘‘ജരാധമ്മോ ജീരതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ മാ ജീരീ’’തി ഏവമാദിപച്ചവേക്ഖണസമ്ഭവതോ. അലോഭേന ച ഗഹട്ഠാനം ഖേത്തവത്ഥാദീസു വിവാദാഭാവതോ. അമോഹേന പബ്ബജിതാനം ദിട്ഠിഗതവിവാദാഭാവതോ. കാമരാഗാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ ഹി ഗഹട്ഠാ ഗഹട്ഠേഹി വിവദന്തി, ദിട്ഠിരാഗാഭിനിവേസവിനിബന്ധാ സമണാ സമണേഹീതി. രാഗവസേന മിത്തസന്ഥവോ ദോസവസേന വിരോധോ ച തബ്ബിസേസേന ഉപഗമാപഗമാ, ആരമ്മണേ വാ രൂപാദിമ്ഹി അനുരോധവിരോധാ. അമജ്ഝത്തഭാവസ്സ പടിഘാനുനയസങ്ഖാതസ്സ മോഹേന പവത്തി. സുഖവിപരിണാമേ ദുക്ഖസമായോഗേ ച പടിഘപവത്തിയം വേദനാപരിഗ്ഗഹോ ന സിജ്ഝതീതി അദോസാനുഭാവേന വേദനാസതിപട്ഠാനം സിജ്ഝതി. ദിബ്ബവിഹാരസ്സാതി ചതുന്നം ഝാനാനം. അരിയവിഹാരോ ഫലസമാപത്തി. മോഹേന അവിചാരേന്തോ ഉദാസീനപക്ഖേസുപി സത്തസങ്ഖാരേസു സബ്ബേസു അഭിസങ്ഗം കരോതീതി അമൂള്ഹസ്സ തദഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ദുക്ഖദസ്സനസ്സ ആസന്നപടിപക്ഖത്താ ദോസസ്സ തപ്പടിപക്ഖേന അദോസേന ദുക്ഖദസ്സനം ഹോതി.

കമ്മപഥരാസിവണ്ണനാ

സുഖാദീനി അത്തനോ ന ബ്യാപാദേതി ന വിനാസേതി പരസ്സ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. കമ്മപഥതാതംസഭാഗതാഹി കമ്മപഥവസേന.

പസ്സദ്ധാദിയുഗലവണ്ണനാ

ദരഥോ സാരമ്ഭോ, ദുക്ഖദോമനസ്സപച്ചയാനം ഉദ്ധച്ചാദികാനം കിലേസാനം ചതുന്നം വാ ഖന്ധാനം ഏതം അധിവചനം. ഉദ്ധച്ചപ്പധാനാ കിലേസാ ഉദ്ധച്ചാദികിലേസാ, ഉദ്ധച്ചം വാ ആദിം കത്വാ സബ്ബകിലേസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സുവണ്ണവിസുദ്ധി വിയാതി യഥാ സുവണ്ണവിസുദ്ധി അലങ്കാരവികതിവിനിയോഗക്ഖമാ, ഏവം അയമ്പി ഹിതകിരിയാവിനിയോഗക്ഖമാ.

സമം, സമന്തതോ വാ പകാരേഹി ജാനനം സമ്പജഞ്ഞം. ചേതിയവന്ദനാദിഅത്ഥം അഭിക്കമാദീസു അത്ഥാനത്ഥപരിഗ്ഗണ്ഹനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. സതി ച അത്ഥേ സപ്പായാസപ്പായരൂപാദിപരിഗ്ഗണ്ഹനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. ഗോചരഗാമാഭിക്കമനാദീസു കമ്മട്ഠാനാവിജഹനം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമനാദീനം ധാതുആദിവസേന പവിചയോ അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. സബ്ബകമ്മട്ഠാനഭാവനാനുയുത്താനം സബ്ബയോഗീനം സബ്ബദാ ഉപകാരകാ ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ പാരിപന്ഥകഹരണതോ ഭാവനാവഡ്ഢനതോ ച. യഥാഹ ‘‘ദ്വേ ധമ്മാ ബഹുകാരാ സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ചാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൨). യുഗേ നദ്ധാ വിയാതി യുഗനദ്ധാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം നിമിത്തഭാവേന സമം പവത്താതി അത്ഥോ. ‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൭൦; പടി. മ. ൨.൧) ഹി സുത്തേ ഏതേസം യുഗനദ്ധതാ വുത്താ. സബ്ബകുസലധമ്മേസു ലീനുദ്ധച്ചാഭാവോ ഏതേഹി ദ്വീഹി സമം യുത്തേഹീതി ‘‘വീരിയസമാധിയോജനത്ഥായാ’’തി ആഹ, യോഗവചനത്ഥായാതി അത്ഥോ.

യേവാപനകവണ്ണനാ

രൂപാഭാവേനാതി രുപ്പനാഭാവേന. ധമ്മാതി ഏതസ്സ അത്ഥോ സഭാവതോ ഉപലബ്ഭമാനാതി. മേത്താപുബ്ബഭാഗോതി അപ്പനാപ്പത്തായ മേത്തായ പുബ്ബഭാഗോ, പരികമ്മമേത്താ ഏതസ്മിം ചിത്തേ അത്ഥീതി അത്ഥോ. വിരതിവസേനാതി വചീപവത്തിയാ ന പൂരേതി, കിന്തു വിരതിയോഗേനാതി അത്ഥോ. അപണ്ണകങ്ഗാനീതി അവിരദ്ധങ്ഗാനി. യഥാ തഥാ വാ ആരമ്മണേ വിനിച്ഛയനം അധിമുച്ചനം. ന ഹി അനധിമുച്ചന്തോ പാണാതിപാതാദീസു ദാനാദീസു വാ പവത്തതി, സദ്ധാ പന പസാദനീയേസു പസാദാധിമോക്ഖോതി അയമേതേസം വിസേസോ. ദാരകസ്സ വിയ ഇതോ ചിതോ ച സംസപ്പനസ്സ കരിസ്സാമി ന കരിസ്സാമീതി അവിനിച്ഛയസ്സ പടിപക്ഖകിരിയാ അസംസപ്പനം. പുരിമമനതോതി ഭവങ്ഗതോ. വിസദിസം വീഥിജവനം മനം കരോതീതി മനസികാരസാമഞ്ഞേന വീഥിജവനപടിപാദകേ ദസ്സേതി. തേസു ധമ്മേസൂതി ചിത്തചേതസികധമ്മേസു. അതദാരമ്മണത്തേപി ഹി തേസു സമപ്പവത്തേസു ഉദാസീനഭാവതോ തത്രമജ്ഝത്തതാതി വുച്ചതി. അലീനാനുദ്ധതപ്പവത്തിപച്ചയത്താ ഊനാധികനിവാരണരസാ. കായദുച്ചരിതാദിവത്ഥൂനന്തി പാണാദീനം. അമദ്ദനാ മദ്ദനപടിപക്ഖഭാവോവ.

തംതംരാസികിച്ചവസേന വിഭാഗരഹിതാ അവിഭത്തികാ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു സവിഭത്തികേസു ദുതിയട്ഠാനാദീസുപി ഭാജിയമാനേസു അപുബ്ബം നത്ഥീതി അത്ഥോ. പദം പൂരിതന്തി ഝാനാദിപദം പഞ്ചകാദിവസേന പൂരിതം. പഞ്ച ഹി അങ്ഗാനി ഝാനപദസ്സ അത്ഥോ, തേസു ഏകസ്മിഞ്ച ഊനേ ഝാനപദം ഊനം ഹോതീതി. പദസമൂഹോ പദകോട്ഠാസോ വാ തം തമേവ വാ പദം, അവുത്തം ഹാപിതം നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പൂരിത’’ന്തി. വുത്തസ്മിഞ്ഞേവ വുച്ചമാനേ അനേകേസം പുരിസസദ്ദാനം വിയ കോചി സമ്ബന്ധോ നത്ഥീതി മഞ്ഞമാനോ ആഹ ‘‘അനനുസന്ധികാ കഥാ’’തി. അന്തരന്തരാ വുത്തസ്മിഞ്ഞേവ വുച്ചമാനേ അനുക്കമേന ധമ്മാ കഥിതാ ന ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉപ്പടിപാടിയാ’’തി. ഫസ്സപഞ്ചമകരാസി സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണവസേന ചതുക്ഖന്ധതപ്പച്ചയസങ്ഗഹവസേന ച വുത്തോ. യഥാവുത്തേസു പന രാസീസു ഏകരാസികിച്ചസ്സപി അഭാവാ ഛന്ദാദയോ യേവാപനകവസേന വുത്താ. വുത്താനമ്പി ച ധമ്മാനം യഥാ വേദനാദീനം ഝാനങ്ഗാദിഭാവോ വുത്തോ, ന ഏവം സോവചസ്സതാകല്യാണമിത്തതാദിവിസേസോ വുത്തോതി തസ്സ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം കേചി ധമ്മേ വിസും ഠപേത്വാ തേ ച തഞ്ച വിസേസം ‘‘യേ വാ പനാ’’തി ആഹ. വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വാ സാവസേസേ ധമ്മേ വത്വാ ‘‘യേ വാ പനാ’’തി വുത്തം.

യേവാപനകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ധമ്മുദ്ദേസവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.