കാമാവചരകുസലം

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാതി കമ്മദ്വാരാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അനിയതതായ ‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീ’’തിആദിനാ പകാസനത്ഥം. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനീതി ഏത്ഥ ഛട്ഠസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ തസ്സ ച ദ്വാരസ്സ അനുദ്ദേസോ ദ്വാരദ്വാരവന്താനം സഹാഭാവാ. നിയതരൂപരൂപവസേന ചതുസമുട്ഠാനികകായാ വുത്താതി സദ്ദസ്സ വികാരരൂപാദീനഞ്ച അസങ്ഗഹോ.

പഠമജവനസമുട്ഠിതാ വായോധാതു യദിപി തസ്മിം ഖണേ രൂപാനം ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചാലേതും ന സക്കോതി, തഥാപി വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാവ സാ വേദിതബ്ബാ. ദസസു ഹി ദിസാസു യം ദിസം ഗന്തുകാമോ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി വാ ഖിപിതുകാമോ, തംദിസാഭിമുഖാനേവ രൂപാനി സാ സന്ഥമ്ഭേതി സന്ധാരേതി ചാതി തദഭിമുഖഭാവവികാരവതീ ഹോതി, അധിപ്പായസഹഭാവീ ച വികാരോ വിഞ്ഞത്തീതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ആവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകഭാവോ യഥാധിപ്പായവികാരരൂപുപ്പാദനേന ഉപപന്നോ ഹോതി, യതോ ബാത്തിംസ ചിത്താനി രൂപിരിയാപഥവിഞ്ഞത്തിജനകാനി വുത്താനീതി. യോജനം ഗതോ, ദസയോജനം ഗതോതി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജാപേതി അനേകസഹസ്സവാരം ഉപ്പന്നാ.

വായോധാതുയാ…പേ… പച്ചയോ ഭവിതുന്തി ഥമ്ഭനചലനേസു വായോധാതുയാ പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ ചിത്തസമുട്ഠാനമഹാഭൂതാനം ഏകോ ആകാരവിസേസോ അത്ഥി, അയം വിഞ്ഞത്തി നാമ. തേസഞ്ഹി തദാകാരത്താ വായോധാതു ഥമ്ഭേതി ചാലേതി ചാതി. ന ചിത്തസമുട്ഠാനാതി ഏതേന പരമത്ഥതോ അഭാവം ദസ്സേതി. ന ഹി രൂപം അപ്പച്ചയം അത്ഥി, ന ച നിബ്ബാനവജ്ജോ അത്ഥോ നിച്ചോ അത്ഥീതി. വിഞ്ഞത്തിതായാതി വിഞ്ഞത്തിവികാരതായ. ചിത്തസമുട്ഠാനഭാവോ വിയ മഹാഭൂതവികാരതായ ഉപാദാരൂപഭാവോ ച അധിപ്പേതോതി വേദിതബ്ബോ.

കായികകരണന്തി കായദ്വാരപ്പവത്തം ചിത്തകിരിയം, അധിപ്പായന്തി അത്ഥോ. കാരേതി മഞ്ഞേതി ഏതേന വണ്ണഗ്ഗഹണാനുസാരേന ഗഹിതായ വിഞ്ഞത്തിയാ യം കരണം വിഞ്ഞാതബ്ബം, തസ്സ വിജാനനേന വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതത്തം ദസ്സേതി. ന ഹി വിഞ്ഞത്തിരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ‘‘ഇദമേസ കാരേതീ’’തി വിജാനനം ഹോതീതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഹി രൂപേ അഭിനിപാതമത്തം കിച്ചം, ന അധിപ്പായസഹഭുനോ ചലനവികാരസ്സ ഗഹണം. ചിത്തസ്സ പന ലഹുപരിവത്തിതായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ അനന്തരം മനോവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതമ്പി ചലനം ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ മഞ്ഞന്തി അവിസേസവിദുനോ, തസ്മാ യഥാ നീലാഭിനിപാതവസപ്പവത്തായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥിയാ നീലന്തി പവത്തായ മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ച അന്തരം ന വിഞ്ഞായതി, ഏവം അവിഞ്ഞായമാനന്തരേന മനോദ്വാരവിഞ്ഞാണേന ഗഹിതേ തസ്മിം ചിത്തേന സഹേവ അനുപരിവത്തേ കായഥമ്ഭനവികാരചോപനസങ്ഖാതേ ‘‘ഇദമേസ കാരേതി, അയമസ്സ അധിപ്പായോ’’തി വിജാനനം ഹോതി.

താലപണ്ണാദിരൂപാനി ദിസ്വാ തദനന്തരപ്പവത്തായ മനോദ്വാരവീഥിയാ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ താലപണ്ണാദീനം ഉദകാദിസഹചാരിപ്പകാരതം സഞ്ഞാണാകാരം ഗഹേത്വാ ഉദകാദിഗ്ഗഹണം വിയ. ഏത്ഥ ഉദകം ഭവിസ്സതീതിആദിനാ ച ഉദകാദിസമ്ബന്ധനാകാരേന രൂപഗ്ഗഹണാനുസാരവിഞ്ഞാണേന യം ഉദകാദി വിഞ്ഞാതബ്ബം, തസ്സ വിജാനനേന തദാകാരസ്സ വിഞ്ഞാതതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏതസ്സ പന കായികകരണഗ്ഗഹണസ്സ ഉദകാദിഗ്ഗഹണസ്സ ച പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണം ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ പന നാലമ്ബിതാപി വിഞ്ഞത്തി കായികകരണഗ്ഗഹണസ്സ ച പച്ചയോ പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണോപനിസ്സയവസേന സാധിപ്പായവികാരഭൂതവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം പവത്തമാനസ്സ അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ അധിപ്പായസഹഭൂവികാരാഭാവേ അഭാവതോ, ഏവം സതി വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന ഉദകാദിഗ്ഗഹണേനേവ താലപണ്ണാദിസഞ്ഞാണാകാരോ വിയ വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരേന അധിപ്പായഗ്ഗഹണേനേവ വിഞ്ഞത്തി പാകടാ ഹോതീതി ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏസ കാരേതി മഞ്ഞേ’’തി അധിപ്പായവിജാനനേനേവ വിഞ്ഞത്തിയാ വിഞ്ഞാതതാ വുത്താ.

അയം നോ പഹരിതുകാമോതി അധിപ്പായവിജാനനേന വിഞ്ഞത്തിയാ പാകടഭാവം ദസ്സേതി. ന ഹി തദപാകടഭാവേ അധിപ്പായവിജാനനം ഹോതീതി. സമ്മുഖീ…പേ… യേവ നാമ ഹോതീതി അസമ്മുഖീഭൂതതായ അനാപാഥഗതാനം രൂപാദീനം ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവോ വിയ സഭാവഭൂതം തം ദ്വിധാ വിഞ്ഞത്തിഭാവം സാധേതി. പരം ബോധേതുകാമതായ വിനാപി അഭിക്കമനാദിപ്പവത്തനേന സോ ചിത്തസഹഭൂവികാരോ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, സയഞ്ച വിഞ്ഞായതീതി ദ്വിധാപി വിഞ്ഞത്തിയേവാതി വേദിതബ്ബാ.

തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാതി തേന ദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബഭാവതോ തേനേവ ദ്വാരേന നാമലാഭതോ തസ്മിം ദ്വാരേ പാകടഭാവവസേന സിദ്ധാ. കുസലം വാ അകുസലം വാതി ഠപേതബ്ബം. കസ്മാ? യസ്മാ പരവാദിനോ അവിപാകസ്സ കമ്മഭാവോ ന സിദ്ധോ, ഇതരസ്സ പന സിദ്ധോതി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകാനം ഏകാദസന്നം കിരിയചിത്താനം വസേന തികം പൂരേത്വാ ഠപേതബ്ബം.

ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – യദി ദ്വാരാ ദ്വാരന്തരചാരിനോ ഹോന്തി, ദ്വാരസമ്ഭേദാ കമ്മസമ്ഭേദോപീതി കായകമ്മം കായകമ്മദ്വാരന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം ന സിയാ, കമ്മാനമ്പി കമ്മന്തരചരണേ ഏസേവ നയോ. യദി പന ദ്വാരാനമ്പി ദ്വാരഭാവേന കമ്മന്തരചരണം കമ്മാനഞ്ച ദ്വാരന്തരചരണം ന സിയാ, സുട്ഠുതരം കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനം സിയാ. ന പന കമ്മാനം ദ്വാരന്തരേ അചരണം അത്ഥി, കിന്തു ദ്വാരേ അഞ്ഞസ്മിഞ്ച ചരന്തി കമ്മാനി അഞ്ഞാനിപി. യസ്മാ പന ദ്വാരേ ദ്വാരാനി ന ചരന്തി, തസ്മാ അദ്വാരചാരീഹി ദ്വാരേഹി കാരണഭൂതേഹി കമ്മാനി ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി വവത്ഥിതാനി. ന കേവലം കമ്മാനേവ, തേഹി പന ദ്വാരാനിപീതി ഏവം കമ്മദ്വാരാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാനി ‘‘യേഭുയ്യേനവുത്തിതായ തബ്ബഹുലവുത്തിതായ ചാ’’തി വുച്ചമാനായ വവത്ഥാനയുത്തിയാ. തത്ഥ ദ്വാരാപേക്ഖത്താ കമ്മാനം കായകമ്മാദിഭാവസ്സ അദ്വാരചാരീഹി ദ്വാരേഹി വവത്ഥാനം ഹോതി, ന പന ദ്വാരന്തരചാരീഹി കമ്മേഹി ദ്വാരാനം അവവത്ഥാനം കമ്മാനപേക്ഖകായദ്വാരാദിഭാവേഹി ദ്വാരേഹി വവത്ഥിതാനം കായകമ്മാദീനം കായകമ്മദ്വാരാദിവവത്ഥാനകരത്താ. അഥ വാ ദ്വാരന്തരേ ചരന്താനിപി കായാദീഹി ഉപലക്ഖിതാനേവ ചരന്തി പാണാതിപാതാദീനം ഏവംസഭാവത്താ ആണത്തിഹത്ഥവികാരാദീഹി വുച്ചമാനസ്സപി കായാദീഹി സാധേതബ്ബസഭാവാവബോധതോ, തസ്മാ ന കമ്മന്തരസ്സ അത്തനി ചരന്തസ്സപി ദ്വാരന്തരം സനാമം ദേതി, നാപി കമ്മം ദ്വാരസ്സ, തംതംദ്വാരമേവ പന കമ്മസ്സ കമ്മഞ്ച ദ്വാരന്തരേ ചരന്തമ്പി അത്തനോയേവ ദ്വാരസ്സ നാമം ദേതീതി സിദ്ധം അഞ്ഞമഞ്ഞവവത്ഥാനം. പുബ്ബേ പന ദ്വാരേസു അനിബദ്ധതാ കമ്മാനം ദ്വാരന്തരചരണമേവ സന്ധായ വുത്താ, ന ഏതം വവത്ഥാനന്തി.

തത്ഥാതി തേസു ദ്വാരകമ്മേസു. കായകമ്മസ്സ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനന്തി തംസഹജാതാ വിഞ്ഞത്തിയേവ വുച്ചതി. കിഞ്ചാപി ഹി സാ തസ്സ കേനചി പകാരേന പച്ചയോ ന ഹോതി, തഥാപി കമ്മസ്സ വിസേസികാ വിഞ്ഞത്തി തംസഹജാതാ ഹോതീതി തസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭാവേന വുത്താ യഥാവുത്തനിയമേന അഞ്ഞവിസേസനസ്സ കമ്മസ്സ വിസേസനന്തരേ ഉപ്പത്തിഅഭാവാ. കായേന പന കതത്താതി കായവിഞ്ഞത്തിം ജനേത്വാ തായ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദാദിനിപ്ഫാദനതോ അത്തനോ നിപ്ഫത്തിവസേന ‘‘കായേന കതം കമ്മ’’ന്തി വുത്തം. കാരണഭൂതോ ഹി പനേത്ഥ കായോതി.

അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി ഏത്ഥ കമ്മുനാ കായോ കായകമ്മദ്വാരന്തി ഏവം വവത്ഥിതോ, ന കായോ ഇച്ചേവ. യഥാ സൂചികമ്മുനാ സൂചികമ്മകരണന്തി വവത്ഥിതാ, ന സൂചി ഇച്ചേവ, തഥാ ഇദമ്പി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസിതാതി അത്ഥോ. ഏവം സന്തേതി യഥാവുത്തം വവത്ഥാനനിയമം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീ’’തിആദിവചനമേവ ഗഹേത്വാ ചോദേതി. തത്ഥ ഏവം സന്തേതി കമ്മാനം ദ്വാരചരണേ അഞ്ഞമഞ്ഞേന ച വവത്ഥാനേ നാമലാഭേ വിസേസനേ സതീതി അത്ഥോ.

കായകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാതി ഏത്ഥ സുഭാസിതഭാസനസങ്ഖാതാ അപിസുണവാചാ, ധമ്മഭാസനസങ്ഖാതോ അസമ്ഫപ്പലാപോ, പിയഭാസനസങ്ഖാതാ അഫരുസവാചാ, സച്ചഭാസനസങ്ഖാതോ അമുസാവാദോ ചാതി ഏതാ വാചാ തഥാപവത്താ ചേതനാ ദട്ഠബ്ബാ. സഹസദ്ദാ പനാതി തസ്സ വികാരസ്സ സദ്ദേന സഹ സമ്ഭൂതത്താ വുത്തം. ചിത്താനുപരിവത്തിതായ പന സോ ന യാവ സദ്ദഭാവീതി ദട്ഠബ്ബോ, വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി പവത്തേന മഹാഅട്ഠകഥാവാദേന ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദോ വിനാപി വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനേന ഉപ്പജ്ജതീതി ആപജ്ജതി. ‘‘യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬) ഹി വചനതോ അസോതവിഞ്ഞേയ്യസദ്ദേന സഹ വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതീതി.

ചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനന്തി ഏത്ഥ ച ന കോചി ചിത്തസമുട്ഠാനോ സദ്ദോ അസങ്ഗഹിതോ നാമ അത്ഥീതി അധിപ്പായേന മഹാഅട്ഠകഥാവാദം പടിസേധേതി. ഛബ്ബിധേന രൂപസങ്ഗഹാദീസു ഹി ‘‘സോതവിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തി ഏത്ഥ ‘‘സുത’’ന്തി ച ന കോചി സദ്ദോ ന സങ്ഗയ്ഹതീതി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന വിഞ്ഞത്തിസഹജമേവ ജിവ്ഹാതാലുചലനാദികരവിതക്കസമുട്ഠിതം സുഖുമസദ്ദം ‘‘ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ ആദിസതീ’’തി സുത്തേ പട്ഠാനേ ച ഓളാരികസദ്ദം സന്ധായ ‘‘സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വുത്തന്തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അസോതവിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താ സിയാ. സദ്ദോ ച അസോതവിഞ്ഞേയ്യോ ചാതി വിരുദ്ധമേതന്തി പന പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ ഘട്ടനാ വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനാ. വിഞ്ഞത്തി ഏവ വാ. ഘട്ടനാകാരപ്പവത്തഭൂതവികാരോ ഹി ‘‘ഘട്ടനാ’’തി വുത്തോ. സങ്ഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, ന പുബ്ബാപരഭാവേന. പഥവീധാതുയാതി ഇദം വായോധാതുയാ വിയ ചാലനം പഥവീധാതുയാ സങ്ഘട്ടനം കിച്ചം അധികന്തി കത്വാ വുത്തം, വികാരസ്സ ച തപ്പച്ചയഭാവോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തബ്ബികാരാനഞ്ഹി ഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയഭാവോതി. അഞ്ഞമ്പി സബ്ബം വിധാനം കായവിഞ്ഞത്തിയം വിയ വേദിതബ്ബം.

തിസമുട്ഠാനികകായം…പേ… ന ലബ്ഭതി. ന ഹി ചാലനം ഉപാദിന്നഘട്ടനന്തി. ചാലനഞ്ഹി ദേസന്തരുപ്പാദനപരമ്പരതാ, ഘട്ടനം പച്ചയവിസേസേന ഭൂതകലാപാനം ആസന്നതരുപ്പാദോതി. ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമ്പി നത്ഥീതി ഉപത്ഥമ്ഭനേന വിനാ പഠമചിത്തസമുട്ഠാനാപി ഘട്ടനാകാരേന പവത്തതീതി ഘട്ടനത്ഥം ഉപത്ഥമ്ഭനേന പയോജനം നത്ഥി, ലദ്ധാസേവനേന ചിത്തേനേവ ഘട്ടനസ്സ ബലവഭാവതോ ചാതി അധിപ്പായോ. ഉപത്ഥമ്ഭനം നത്ഥി അത്ഥീതി വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ

അയം നാമ ചേതനാ കമ്മം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബാതി ഇദം യസ്സ ദ്വാരം മനോ, തംദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കപ്പേതീതി ‘‘ത്വം ഫുസനം കരോഹി, ത്വം വേദയിത’’ന്തി ഏവം കപ്പേന്തം വിയ പവത്തതീതി അത്ഥോ. പകപ്പനഞ്ച തദേവ. കിം പിണ്ഡം കരോതീതി ആയൂഹനത്ഥവസേന പുച്ഛതി. ഫസ്സാദിധമ്മേ ഹി അവിപ്പകിണ്ണേ കത്വാ സകിച്ചേസു പവത്തനം ആയൂഹനം, തത്ഥേവ ബ്യാപാരണം ചേതയനം, തഥാകരണം അഭിസങ്ഖരണന്തി. തേഭൂമകസ്സേവ ഗഹണം ലോകുത്തരകമ്മസ്സ കമ്മക്ഖയകരത്താ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ

ചേതയിത്വാ കമ്മം കരോതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ പുരിമചേതനായ ചേതയിത്വാ സന്നിട്ഠാനകമ്മം കരോതി, തസ്മാ ചേതനാപുബ്ബകം കമ്മം തംചേതനാസഭാവമേവാതി ചേതനം അഹം കമ്മം വദാമീതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമാനകാലത്തേപി കാരണകിരിയാ പുബ്ബകാലാ വിയ വത്തും യുത്താ, ഫലകിരിയാ ച അപരകാലാ വിയ. യസ്മാ ച ചേതനായ ചേതയിത്വാ കായവാചാഹി ചോപനകിരിയം മനസാ ച അഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോതി, തസ്മാ തസ്സാ കിരിയായ കാരികം ചേതനം അഹം കമ്മം വദാമീതി അത്ഥോ. കായേ വാതി കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ കായേ വാ. സതീതി ധരമാനേ, അനിരോധിതേ വാ. കായസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ കായസഞ്ചേതനാ. ഏത്ഥ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദകേന കമ്മേന ഭവിതബ്ബം, ചേതനാ ച സുഖദുക്ഖുപ്പാദികാ വുത്താതി തസ്സാ കമ്മഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. സഞ്ചേതനിയന്തി സഞ്ചേതനസഭാവവന്തം. സമിദ്ധിത്ഥേരേന ‘‘സഞ്ചേതനിയം, ആവുസോ…പേ… മനസാ സുഖം സോ വേദയതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൦; കഥാ. ൫൩൯) അവിഭജിത്വാ ബ്യാകതോ. സുഖവേദനീയന്തിആദിനാ പന വിഭജിത്വാ ബ്യാകാതബ്ബോ സോ പഞ്ഹോ, തസ്മാ സമ്മാ ബ്യാകതോ നാമ ന ഹോതി. ഇതരദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യഥാ പന സുത്താനി ഠിതാനി, തഥാ ചോപനകിരിയാനിസ്സയഭൂതാ കായവാചാ അഭിജ്ഝാദികിരിയാനിസ്സയോ ച മനോദ്വാരാനി, യായ പന ചേതനായ തേഹി കായാദീഹി കരണഭൂതേഹി ചോപനാഭിജ്ഝാദികിരിയം കരോന്തി വാസിആദീഹി വിയ ഛേദനാദിം, സാ ചേതനാ കമ്മന്തി ദ്വാരപ്പവത്തിയമ്പി കമ്മദ്വാരാഭേദനഞ്ച കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനഞ്ച ദിസ്സതി, ഏവഞ്ച സതി ‘‘കായേന ചേ കതം കമ്മ’’ന്തിആദിഗാഥായോ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കായകമ്മദ്വാര) അതിവിയ യുജ്ജന്തി.

ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഇധ ലോകിയകമ്മകഥായം അനധിപ്പേതോപി ഭജാപിയമാനോ തീണി കമ്മാനി ഭജതി. മനേന ദുസ്സീല്യന്തി കായികവാചസികവീതിക്കമവജ്ജം സബ്ബം അകുസലം സങ്ഗണ്ഹാതി, മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസതിസമാധിം വാ. തമ്പി ചേതം ‘‘മനസാ സംവരോ സാധൂ’’തി (സം. നി. ൧.൧൧൬; ധ. പ. ൩൬൧) വുത്തസ്സ സംവരസ്സ പടിപക്ഖവസേന വുത്തം, ന സീലവിപത്തിവസേന. ന ഹി സാ മാനസികാ അത്ഥീതി മഗ്ഗസ്സേവ ഭജാപനം മഹാവിസയത്താ. ബോജ്ഝങ്ഗാ ഹി മനോകമ്മമേവ ഭജേയ്യും, ന ച ന സക്കാ മഗ്ഗഭജാപനേനേവ തേസം ഭജാപനം വിഞ്ഞാതുന്തി.

കമ്മപഥം അപ്പത്താനമ്പി തംതംദ്വാരേ സംസന്ദനം അവരോധനം ദ്വാരന്തരേ കമ്മന്തരുപ്പത്തിയമ്പി കമ്മദ്വാരാഭേദനഞ്ച ദ്വാരസംസന്ദനം നാമ. ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിനാ (കഥാ. ൫൩൯) കമ്മപഥപ്പത്താവ സന്നിട്ഠാപകചേതനാ കമ്മന്തി വുത്താതി പുരിമചേതനാ സബ്ബാ കായകമ്മം ന ഹോതീതി വുത്തം. ആണാപേത്വാ…പേ… അലഭന്തസ്സാതി ആണത്തേഹി അമാരിതഭാവം സന്ധായ വുത്തം, വചീദുച്ചരിതം നാമ ഹോതി അകമ്മപഥഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തൂ’’തി പവത്തബ്യാപാദവസേന ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഭവന്തി കായകമ്മവോഹാരലാഭാ. അബ്ബോഹാരികാ വാ മനോകമ്മവോഹാരവിരഹാ. സസമ്ഭാരപഥവീആദീസു ആപാദയോ ഏത്ഥ നിദസ്സനം.

കുലുമ്ബസ്സാതി ഗബ്ഭസ്സ, കുലസ്സേവ വാ. തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹതായ അനനുജാനനതോ ‘‘തവ സുത്തസ്സാ’’തി വുത്തം. ദസവിധാ ഇദ്ധി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ഇദ്ധികഥായ ഗഹേതബ്ബാ. ഭാവനാമയന്തി അധിട്ഠാനിദ്ധിം സന്ധായ വദതി. ഘടഭേദോ വിയ പരൂപഘാതോ, ഉദകവിനാസോ വിയ ഇദ്ധിവിനാസോ ച ഹോതീതി ഉപമാ സംസന്ദതി. തവ പഞ്ഹോതി ഭാവനാമയായ പരൂപഘാതോ ഹോതീതി വുത്തോ ഞാപേതും ഇച്ഛിതോ അത്ഥോ. ആഥബ്ബണിദ്ധി വിജ്ജാമയിദ്ധി ഹോതി. സത്തമേ പദേതി മണ്ഡലാദിതോ സത്തമേ പദേ.

വചനന്തരേന ഗമേതബ്ബത്ഥം നേയ്യത്ഥം, സയമേവ ഗമിതബ്ബത്ഥം നീതത്ഥം. കിരിയതോ സമുട്ഠാതി, ഉദാഹു അകിരിയതോതി തേനാധിപ്പേതം സമ്പജാനമുസാവാദം സന്ധായ പുച്ഛതി, ന ഉപോസഥക്ഖന്ധകേ വുത്തം. തത്ഥ അവുത്തമേവ ഹി സോ അനരിയവോഹാരം വുത്തന്തി ഗഹേത്വാ വോഹരതീതി. വാചാഗിരന്തി വാചാസങ്ഖാതം ഗിരം, വാചാനുച്ചാരണം വാ.

ഖന്ദസിവാദയോ സേട്ഠാതി ഖന്ദാതി കുമാരാ. സിവാതി മഹേസ്സരാ, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ നിദസ്സനത്ഥമിദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നത്ഥികദിട്ഠാദയോ ഏവ ഹി കമ്മപഥപ്പത്താ കമ്മന്തി. ചേതനാ പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികാതി കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേ ച സമുട്ഠിതാപി കായകമ്മം വചീകമ്മന്തി ച വോഹാരം ന ലഭതി അഭിജ്ഝാദിപ്പധാനത്താ. ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, മനോസഞ്ചേതനാ അകുസലം മനോകമ്മ’’ന്തി പന വചനതോ സഭാവേനേവ സാ മനോകമ്മം, ന അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികത്താതി ‘‘അഭിജ്ഝാദിപക്ഖികാവാ’’തി ന വുത്തം. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ ചിന്തനകാലേ ചേതനാപി ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാപി മനോദ്വാരേ ഏവ സമുട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ചേതനായ അബ്ബോഹാരികഭാവോ കഥഞ്ചി നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ കുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിവചനതോ (കഥാ. ൫൩൯) പാണാതിപാതാദിപടിപക്ഖഭൂതാ തബ്ബിരതിവിസിട്ഠാ ചേതനാവ പാണാതിപാതവിരതിആദികാ ഹോന്തീതി ‘‘ചേതനാപക്ഖികാ വാ’’തി വുത്തം, ന ‘‘വിരതിപക്ഖികാ’’തി. രക്ഖതീതി അവിനാസേത്വാ കഥേതി. ഭിന്ദതീതി വിനാസേത്വാ കഥേതി.

കമ്മകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദ്വാരന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദ്വാരം. ചക്ഖു ച തം വിഞ്ഞാണദ്വാരഞ്ചാതി വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദ്വാരം. ചക്ഖു വിഞ്ഞാണദ്വാരന്തി വാ അസമാസനിദ്ദേസോ. തം പന ചക്ഖുമേവ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘ചക്ഖുനാ സംവരോ സാധൂ’’തിആദികായ (ധ. പ. ൩൬൦) ഗാഥായ പസാദകായചോപനകായസംവരേ ഏകജ്ഝം കത്വാ കായേന സംവരോ വുത്തോ, തം ഇധ ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠ സംവരാ, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന അസംവരാ അട്ഠ കഥിതാ. സീലസംവരാദയോപി പഞ്ചേവ സംവരാ സബ്ബദ്വാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനാപി, തപ്പടിപക്ഖഭാവേന ദുസ്സീല്യാദീനി അസംവരാതി വുത്താനി. തത്ഥ ദുസ്സീല്യം പാണാതിപാതാദിചേതനാ. മുട്ഠസ്സച്ചം സതിപടിപക്ഖാ അകുസലാ ധമ്മാ. പമാദന്തി കേചി. സീതാദീസു പടിഘോ അക്ഖന്തി. ഥിനമിദ്ധം കോസജ്ജം.

വിനാ വചീദ്വാരേന സുദ്ധം കായദ്വാരസങ്ഖാതന്തി ഇദം വചീദ്വാരസല്ലക്ഖിതസ്സ മുസാവാദാദിനോപി കായദ്വാരേ പവത്തിസബ്ഭാവാ അസുദ്ധതാ അത്ഥീതി തംനിവാരണത്ഥം വുത്തം. ന ഹി തം കായകമ്മം ഹോതി. സുദ്ധവചീദ്വാരോപലക്ഖിതം പന വചീകമ്മമേവ ഹോതീതി. ഏത്ഥ അസംവരോതി ഏതേന സുദ്ധകായദ്വാരേന ഉപലക്ഖിതോ അസംവരോ ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി വുത്തോ. ദ്വാരന്തരാനുപലക്ഖിതം സബ്ബം തംദ്വാരികാകുസലഞ്ചേതി വേദിതബ്ബം. ഏവഞ്ച കത്വാ കമ്മപഥസംസന്ദനേ ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജമാനോ അസംവരോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദി ‘‘അകുസലം കായകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന വചീഅസംവരവസേന ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ സഹ അവിരുദ്ധം ഹോതി. അസംവരോ ഹി ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി സദ്വാരേ ഏവാതി വുച്ചതി, സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോതി ച, കമ്മം അഞ്ഞദ്വാരേ അഞ്ഞദ്വാരവസേന ചാതി ഏവം അവിരുദ്ധം.

അഥ വാ ഏത്ഥാതി സുദ്ധം അസുദ്ധന്തി ഏതം അവിചാരേത്വാ ഏതസ്മിം ചോപനേതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സതി ദ്വാരന്തരോപലക്ഖിതം കമ്മപഥഭാവപ്പത്തതായ വചീമനോകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരേ ഉപ്പന്നം, സേസം സബ്ബം തംദ്വാരുപ്പന്നാകുസലം വിയ ‘‘ചോപനകായഅസംവരോ’’തി വുച്ചതി. കമ്മപഥഭാവപ്പത്തിയാ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നം കായകമ്മഞ്ച തഥാ ന വുച്ചതീതി കമ്മപഥസംസന്ദനവിരോധോ സിയാ, തദവിരോധം തത്ഥേവ വക്ഖാമ. സീലസംവരാദയോ പഞ്ച നിക്ഖേപകണ്ഡേ ആവി ഭവിസ്സന്തി. തത്ഥ ഞാണസംവരേ പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സ, വീരിയസംവരേ ച ആജീവപാരിസുദ്ധിയാ അന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അകുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

സരസേനേവ ച പതനസഭാവസ്സ പാണസ്സ അന്തരാ ഏവ അതീവ പാതനം അതിപാതോ, സണികം പതിതും അദത്വാവ സീഘം പാതനന്തി അത്ഥോ. അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതനം അതിപാതോ. പയോഗവത്ഥുമഹന്തതാദീഹി മഹാസാവജ്ജതാ തേഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനായ ചേതനായ ബലവഭാവതോ. യഥാവുത്തപച്ചയവിപരിയായേപി തംതംപച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനായ ചേതനായ ബലവാബലവവസേനേവ അപ്പസാവജ്ജമഹാസാവജ്ജതാ വേദിതബ്ബാ. ഇദ്ധിമയോ കമ്മവിപാകജിദ്ധിമയോ ദാഠാകോടികാദീനം വിയ.

ഗോത്തരക്ഖിതാ സഗോത്തേഹി രക്ഖിതാ. ധമ്മരക്ഖിതാ സഹധമ്മികേഹി രക്ഖിതാ. സസാമികാ സാരക്ഖാ. യസ്സാ ഗമനേ രഞ്ഞാ ദണ്ഡോ ഠപിതോ, സാ സപരിദണ്ഡാ. അത്ഥഭഞ്ജകോതി കമ്മപഥപ്പത്തം വുത്തം. കമ്മപഥകഥാ ഹേസാതി. അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായാതിആദി മുസാവാദസാമഞ്ഞതോ വുത്തം. ഹസാധിപ്പായേന വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സേവ മുസാവാദോ. സുഞ്ഞഭാവന്തി പീതിവിരഹിതതായ രിത്തതം. അത്ഥവിപന്നതായ ന ഹദയങ്ഗമാ. അഗ്ഗണ്ഹന്തേതി അസദ്ദഹന്തേ കമ്മപഥഭേദോ ന ഹോതി. യോ കോചി പന സമ്ഫപ്പലാപോ ദ്വീഹി സമ്ഭാരേഹി സിജ്ഝതീതി. അത്തനോ പരിണാമനം ചിത്തേനേവാതി വേദിതബ്ബം. മിച്ഛാ പസ്സതീതി വിതഥം പസ്സതി.

കോട്ഠാസതോതി ഫസ്സപഞ്ചമകാദീസു ചിത്തങ്ഗകോട്ഠാസേസു യേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി, തതോതി അത്ഥോ. നനു ച ചേതനാ കമ്മപഥേസു ന വുത്താതി പടിപാടിയാ സത്തന്നം കമ്മപഥഭാവോ ന യുത്തോതി? ന, അവചനസ്സ അഞ്ഞഹേതുത്താ. ന ഹി ചേതനായ അകമ്മപഥത്താ കമ്മപഥരാസിമ്ഹി അവചനം, കദാചി പന കമ്മപഥോ ഹോതി, ന സബ്ബദാതി കമ്മപഥഭാവസ്സ അനിയതത്താ അവചനം. യദാ പന കമ്മപഥോ ഹോതി, തദാ കമ്മപഥരാസിസങ്ഗഹോ ന നിവാരിതോതി. ‘‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാ പരിത്താരമ്മണാ ഏവാ’’തി ഏതേന അദിന്നാദാനാദീനം സത്താരമ്മണഭാവവിരോധം ‘‘സത്തസങ്ഖാതേ സങ്ഖാരേ ഏവ ആരബ്ഭ പവത്തിതോ’’തി സയമേവ പരിഹരിസ്സതി. ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി പവത്തമാനാ ദിട്ഠി തേഭൂമകധമ്മവിസയാവാതി സങ്ഖാരാരമ്മണതാ വുത്താ. വിപാകനിസ്സന്ദഫലാനി യഥാക്കമം നിരയാദിവിപാകദുഗ്ഗതതാദീനി.

അകുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കുസലകമ്മപഥകഥാവണ്ണനാ

പാണാതിപാതാദീഹി പന വിരതിയോതി ഏതം യാഹി വിരതീഹി സമ്പയുത്താ ചേതനാ ‘‘കായവചീകമ്മാനീ’’തി വുച്ചന്തി, താസഞ്ച കമ്മപഥഭാവോ യുത്തോതി കത്വാ വുത്തം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാപി വട്ടന്തി വിരതിയോപീ’’തി. അല്ലസസമംസന്തി ജീവമാനകസസമംസം. വോരോപേതാ ഹുത്വാ നാഭിജാനാമി. ദുസ്സീല്യാദാരമ്മണാ തദാരമ്മണാ. ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണാ കഥം ദുസ്സീല്യാദീനി പജഹന്തീതി തം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. അനഭിജ്ഝാ…പേ… വിരമന്തസ്സാതി അഭിജ്ഝം പജഹന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ന ഹി മനോദുച്ചരിതാ വിരതി അത്ഥി അനഭിജ്ഝാദീഹേവ തപ്പഹാനതോ.

കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

കമ്മപഥപ്പത്താനം ദുസ്സീല്യാദീനം അസംവരാനം തഥാ ദുച്ചരിതാനഞ്ച അകുസലകമ്മപഥേഹി കമ്മപഥപ്പത്താനമേവ ച സുസീല്യാദീനം സംവരാനം തഥാ സുചരിതാനഞ്ച കുസലകമ്മപഥേഹി അത്ഥതോ നാനത്താഭാവദസ്സനം. അഥ വാ തേസം ഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധഭാവേന ദീപനം കമ്മപഥസംസന്ദനന്തി കേചി വദന്തി, തദേതം വിചാരേതബ്ബം. ന ഹി പഞ്ചഫസ്സദ്വാരപഞ്ചഅസംവരദ്വാരപഞ്ചസംവരദ്വാരേസു ഉപ്പന്നാനം അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച കമ്മപഥതാ അത്ഥി പാണാതിപാതാദീനം പരസന്തകവത്ഥുലോഭപരസത്താരമ്മണബ്യാപാദഅഹേതുകദിട്ഠിആദീനഞ്ച തേസു ദ്വാരേസു അനുപ്പത്തിതോ. തിവിധകആയദുച്ചരിതാദീനി ച കമ്മപഥാതി പാകടാ ഏവാതി കിം തേസം കമ്മപഥേഹി നാനത്താഭാവദസ്സനേന, ന ച ദുച്ചരിതാനം സുചരിതാനഞ്ച ഫസ്സദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പത്തി ദീപിതാ, നാപി അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച യതോ തേസം ഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധഭാവേന ദീപനാ സിയാ, കേവലം പന ഫസ്സദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പന്നാനം അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച കായകമ്മാദിതാ ദീപിതാ. യദി ച ഏത്തകം കമ്മപഥസംസന്ദനം, ‘‘അകുസലം കായകമ്മം പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതീ’’തിആദി കമ്മപഥസംസന്ദനം ന സിയാ. ഏസാപി ഛഫസ്സദ്വാരാദീഹി അവിരോധദീപനാതി ചേ, വുത്തമേവ പകാരന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തി ന വത്തബ്ബം. സമുച്ചയത്ഥേ ച അഥ വാ-സദ്ദേ കമ്മപഥപ്പത്താനേവ ദുസ്സീല്യാദീനി കായകമ്മാദിനാമേഹി വദന്തേഹി മനോകമ്മസ്സ ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പത്തി ന വത്തബ്ബാ. ന ഹി തം ചക്ഖുദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി. യദി ച കമ്മപഥപ്പത്താ ഏവ അസംവരാദയോ ഗഹിതാ, ദുച്ചരിതേഹി അഞ്ഞേസം അസംവരാനം അഭാവാ തേസഞ്ച തംതംകമ്മഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അസംവരോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം സിയാ. വുച്ചമാനേ ഹി തസ്മിം സങ്കരോ സിയാ, വചീമനോകമ്മാനിപി ഹി കായദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ സേസദ്വാരേസുപി കമ്മന്തരാനീതി.

അഥ പന ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനം കമ്മന്തരമ്പി തംദ്വാരികകമ്മമേവ സിയാ, ‘‘തിവിധം കായദുച്ചരിതം അകുസലം കായകമ്മമേവാ’’തിആദി, ‘‘അകുസലം കായകമ്മം ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന വാചാഅസംവരദ്വാരവസേന ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദി ച വിരുജ്ഝേയ്യ. ദുച്ചരിതാനഞ്ഹി അഞ്ഞദ്വാരചരണം അത്ഥി, ന ചസ്സ ദ്വാരന്തരുപ്പന്നം കമ്മന്തരം ഹോതീതി. തസ്മാ ഹേട്ഠാ കമ്മപഥപ്പത്താനം ഏവ കായകമ്മാദിഭാവസ്സ വുത്തത്താ സേസാനഞ്ച തംതംദ്വാരുപ്പന്നാനം കുസലാകുസലാനം ദ്വാരസംസന്ദനേ തംതംദ്വാരപക്ഖികഭാവസ്സ കതത്താ ഇധ കമ്മപഥം അപ്പത്താനഞ്ച ചേതനാഭാവതോ അകമ്മാനഞ്ച അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച ഭജാപിയമാനാനം കമ്മപഥാനം വിയ കായകമ്മാദിതാദീപനം, കമ്മപഥപ്പത്താനം തിവിധകായദുച്ചരിതാദീനം തിവിധകായസുചരിതാദീനഞ്ച ദ്വാരന്തരചരണേപി കായകമ്മാദിഭാവാവിജഹനദീപനം, യഥാപകാസിതാനഞ്ച കമ്മപഥഭാവം പത്താനം അപത്താനഞ്ച അകുസലകായകമ്മാദീനഞ്ച കുസലകായകമ്മാദീനഞ്ച ഫസ്സദ്വാരാദീഹി ഉപ്പത്തിപകാസനഞ്ച കമ്മപഥസംസന്ദനം നാമ. കസ്മാ? അകമ്മപഥാനം കമ്മപഥേസു കമ്മപഥാനഞ്ച അകമ്മപഥേസു സമാനനാമതാവസേന, കമ്മപഥാനം കമ്മപഥേസു സാമഞ്ഞനാമാവിജഹനവസേന, ഉഭയേസഞ്ച ഉപ്പത്തിവസേന ദ്വാരേസു ഏത്ഥ സംസന്ദിതത്താ.

തത്ഥ തിവിധകമ്മദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നാനം കമ്മാനം ഞാതകമ്മഭാവതായ തംതംകമ്മഭാവസ്സ അവചനീയത്താ കമ്മദ്വാരേസു തേസം ഉപ്പത്തിയാ ച വുത്തത്താ പഞ്ചവിഞ്ഞാണദ്വാരവസേന അസംവരാദീനം ഉപ്പത്തിപരിയായവചനാഭാവതോ ച കമ്മദ്വാരവിഞ്ഞാണദ്വാരാനി വിരജ്ഝിത്വാ ‘‘പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ഹി ഉപ്പന്നോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി സുഖം വാ’’തിആദിനാ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാക്ഖന്ധോ അത്ഥി കുസലോ’’തിആദിനാ ച പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന അസംവരാദീനം ഉപ്പത്തിപരിയായോ വുത്തോ, ന ച ‘‘യമിദം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണപച്ചയാ’’തിആദിവചനം അത്ഥീതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഹജാതോ ഹി ഫസ്സോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ’’തിആദി (ധ. സ. ൧ കമ്മകഥാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൮൬). തേന ഹി അസംവരാനം സംവരാനഞ്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീഹി അസഹജാതത്താ മനോസമ്ഫസ്സസഹജാതാനഞ്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സദ്വാരാദിവസേന ഉപ്പത്തി ദീപിതാതി. ‘‘സോ ഹി കായദ്വാരേ ചോപനം പത്തോ അകുസലം കായകമ്മം ഹോതീ’’തിആദിനാ ‘‘ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ ച വചീകമ്മാദീനഞ്ച കമ്മപഥപ്പത്താനം അസംവരഭൂതാനം കായകമ്മാദിഭാവേ ആപന്നേ ‘‘ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം അകുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതീ’’തിആദിനാ അപവാദേന നിവത്തി ദട്ഠബ്ബാ. ഏവഞ്ച കത്വാ പുബ്ബേ ദസ്സിതേസു അസംവരവിനിച്ഛയേസു ദുതിയവിനിച്ഛയേസു ച ന കോചി വിരോധോ. ന ഹി വചീകമ്മാദിഭൂതോ ചോപനകായഅസംവരോ കായകമ്മാദി ഹോതീതി.

അകുസലം മനോകമ്മം പന ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതി, തം കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം പത്തം അകുസലം കായവചീകമ്മം ഹോതീതി ഏത്ഥ കിം തം അകുസലം മനോകമ്മം നാമ, ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയേന ച കായവചീദ്വാരേസു ഉപ്പന്നം തിവിധം മനോദുച്ചരിതം ചോപനം അപ്പത്തം സബ്ബാകുസലഞ്ച. യദി ഏവം തസ്സ കായവചീകമ്മഭാവോ നത്ഥീതി ‘‘ചോപനപ്പത്തം കായവചീകമ്മം ഹോതീ’’തി ന യുജ്ജതീതി? നോ ന യുജ്ജതി ചോപനപ്പത്തം കായേ വാചായ ച അകുസലം കമ്മം ഹോതീതി അത്ഥസിദ്ധിതോ. കമ്മം പന ഹോന്തം കിം കമ്മം ഹോതീതി? മനോകമ്മമേവ ഹോതീതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ചോപനപ്പത്തം അകുസലം കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേ ച മനോകമ്മം ഹോതീതി. അഥ വാ തം-സദ്ദസ്സ മനോകമ്മേന സമ്ബന്ധം അകത്വാ ഛഫസ്സദ്വാരവസേന യം ഉപ്പജ്ജതി, തന്തി യഥാവുത്തഉപ്പാദമത്തപരിച്ഛിന്നേന സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ. കിം പന തന്തി? കമ്മകഥായ പവത്തമാനത്താ കമ്മന്തി വിഞ്ഞായതി, തഞ്ച മനോസമ്ഫസ്സദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി തിവിധം കമ്മം ഹോതീതി. യഥാ തം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം പത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ നിയമസ്സ അകതത്താ ചോപനപ്പത്തി ഉപലക്ഖണഭാവേന കായവചീകമ്മനാമസാധികാവ, ന പന സബ്ബമ്പി ചോപനപ്പത്തം കായവചീകമ്മമേവ, നാപി കുസലപക്ഖേ ചോപനം അപ്പത്തം കായവചീകമ്മം ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോവ ഹോതീതി.

അഥ വാ തന്തി തം ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജമാനം മനോകമ്മന്തി സബ്ബം മനസാപി നിപ്ഫജ്ജമാനം കമ്മം മനോകമ്മന്തി ചോദകാധിപ്പായേന ഗഹേത്വാ വദതി, ന പുബ്ബേ ദസ്സിതമനോകമ്മന്തി. യോ ഹി പരസ്സ അധിപ്പായോ ‘‘മനസാ നിപ്ഫത്തിതോ സബ്ബേന മനോകമ്മേനേവ ഭവിതബ്ബം, ന കായവചീകമ്മേനാ’’തി, തം നിവത്തേത്വാ കമ്മത്തയനിയമം ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധം ‘‘തം കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം പത്ത’’ന്തിആദി. ഏത്ഥ ച സങ്കരാഭാവോ പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ കമ്മന്തി അവിസേസേന കമ്മസദ്ദമത്തേന സമ്ബന്ധം കത്വാ യഥാവുത്തോ കമ്മപ്പഭേദോ യഥാ ഹോതി, തം പകാരം ദസ്സേതി. അസങ്കരോ ച വുത്തനയോവ. യം പന വദന്തി ‘‘കായവചീകമ്മസഹജാതാ അഭിജ്ഝാദയോ യദാ ചേതനാപക്ഖികാ ഹോന്തി, തദാ താനി മനോകമ്മാനി കായവചീകമ്മാനി ഹോന്തീ’’തി, തഞ്ച ന, ചേതനാപക്ഖികാനം മനോകമ്മത്താഭാവാ. അബ്ബോഹാരികത്തേ ച മനോകമ്മതാ സുട്ഠുതരം നത്ഥി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അബ്ബോഹാരികാ വാ’’തി. തസ്മാ മനോകമ്മസ്സ കായവചീകമ്മതാ ന വത്തബ്ബാ. അഭിജ്ഝാദികിരിയാകാരികായ ഏവ ചേതനായ സമ്പയുത്താ അഭിജ്ഝാദയോ മനോകമ്മം, ന പാണാതിപാതാദികായവചീകിരിയാകാരികായാതി ഭിയ്യോപി തേസം മനോകമ്മതാതി ന തേസം മനോകമ്മാനം സതം കായവചീകമ്മതാ വത്തബ്ബാതി. ഏവം കമ്മാനം ദ്വാരേസു ദ്വാരാനഞ്ച കമ്മേസു അനിയതത്താ ദ്വാരനിബന്ധനം ന കതം. ഇദാനി അകതേപി ച ദ്വാരനിബന്ധനേ യേസം ദ്വാരാനം വസേന ഇദം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തേസം തംതംദ്വാരകമ്മപഥാനഞ്ച വസേന ഉപ്പത്തിയാ യഥാഭട്ഠപാളിയാ വുത്തായ ച ദീപനത്ഥം ‘‘തത്ഥ കാമാവചര’’ന്തിആദിമാഹ. ചിത്തം തിവിധകമ്മദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദം മനോകമ്മദ്വാരഭൂതസ്സ തേന സഭാവേന ഉപ്പത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തം. യഥാ വാ ചിത്തം ചിത്താധിപതേയ്യന്തി സമ്പയുത്തവസേന വുച്ചതി, ഏവമിധാപീതി വേദിതബ്ബം. ചോപനദ്വയരഹിതസ്സ മനോപബന്ധസ്സ മനോകമ്മദ്വാരഭാവേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അയം യോജനാതി ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ’’തി ഏതേന സഹ ‘‘യം യം വാ പനാ’’തി ഏതസ്സ അയം സമ്ബന്ധോതി അത്ഥോ. കോ പനായം സമ്ബന്ധോതി? യേന വചനാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബജ്ഝന്തി, തം പുബ്ബാപരവചനേ പയോജനം സമ്ബന്ധോ. ഇധ ച സബ്ബാരമ്മണതാദിദസ്സനം ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ’’തി ഏതസ്സ അനന്തരം ‘‘യം യം വാ പനാ’’തി ഏതസ്സ വചനേ പയോജനം യോജനാ ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ ‘‘രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ ആരബ്ഭാ’’തി ഏത്തകേന ആപന്നം ദോസം ദസ്സേത്വാ തന്നിവത്തനവസേന ‘‘യം യം വാ പനാ’’തി ഏതസ്സ പയോജനം ദസ്സേതും ‘‘ഹേട്ഠാ’’തിആദിമാഹ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ‘‘യം യം വാപനാ’’തി ഏതേന അപ്പധാനമ്പി രൂപാദിം ആകഡ്ഢതി. ന ഹി പധാനസ്സ ചിത്തസ്സ അത്തനോയേവ ആരമ്മണഭാവോ അത്ഥീതി. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനാതി സബ്ബാരമ്മണതാദിനയേന. ‘‘ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ ഗഹിതന്തി വത്വാ തസ്സ വചനേ പയോജനം ദസ്സേതും ‘രൂപം വാ…പേ… ഇദം വാ ഇദം വാ ആരബ്ഭാ’തി കഥേതും ഇദം വുത്ത’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഇദം വാ ഇദം വാതി ഏതം സബ്ബാരമ്മണതാദിം സന്ധായ കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.