സമഥകമ്മട്ഠാനം

ചരിതഭേദവണ്ണനാ

൩. രാഗോ വ ചരിതാ പകതീതി രാഗചരിതാ. ഏവം ദോസചരിതാദയോപി. ചരിതസങ്ഗഹോതി മൂലചരിതവസേന പുഗ്ഗലസങ്ഗഹോ, സംസഗ്ഗവസേന പന തേസട്ഠി ചരിതാ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘രാഗാദികേ തികേ സത്ത, സത്ത സദ്ധാദികേ തികേ;

ഏകദ്വിതികമൂലമ്ഹി, മിസ്സതോ സത്തസത്തക’’ന്തി.

ഏത്ഥ ഹി രാഗചരിതാ ദോസചരിതാ മോഹചരിതാ രാഗദോസചരിതാ രാഗമോഹചരിതാ ദോസമോഹചരിതാ രാഗദോസമോഹചരിതാതി ഏവം രാഗാദികേ തികേ സത്തകമേകം. തഥാ സദ്ധാചരിതാ ബുദ്ധിചരിതാ വിതക്കചരിതാ സദ്ധാബുദ്ധിചരിതാ സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കചരിതാ ബുദ്ധിവിതക്കചരിതാ സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കചരിതാതി സദ്ധാദികേപി തികേ ഏകന്തി ഏവം ദ്വേ തികേ അമിസ്സേത്വാ ചുദ്ദസ ചരിതാ ഹോന്തി. രാഗാദിതികേ പന ഏകദ്വിതികമൂലവസേന സദ്ധാദിതികേന സഹ യോജിതേ രാഗസദ്ധാചരിതാ രാഗബുദ്ധിചരിതാ രാഗവിതക്കചരിതാ രാഗസദ്ധാബുദ്ധിചരിതാ രാഗസദ്ധാവിതക്കചരിതാ രാഗബുദ്ധിവിതക്കചരിതാ രാഗസദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കചരിതാതി രാഗമൂലനയേ ഏകം സത്തകം, തഥാ ‘‘ദോസസദ്ധാചരിതാ ദോസബുദ്ധിചരിതാ ദോസവിതക്കചരിതാ’’ത്യാദിനാ ദോസമൂലനയേപി ഏകം, ‘‘മോഹസദ്ധാചരിതാ’’ത്യാദിനാ മോഹമൂലനയേപി ഏകന്തി ഏവം ഏകമൂലനയേ സത്തകത്തയം ഹോതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ദ്വിമൂലകനയേപി ‘‘രാഗദോസസദ്ധാചരിതാ രാഗദോസബുദ്ധിചരിതാ രാഗദോസവിതക്കചരിതാ’’ത്യാദിനാ സത്തകത്തയം. തിമൂലകനയേ പന ‘‘രാഗദോസമോഹസദ്ധാചരിതാ’’ത്യാദിനാ ഏകം സത്തകന്തി ഏവം മിസ്സതോ സത്തസത്തകവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസ ചരിതാ ഹോന്തി. ഇതി ഇമാ ഏകൂനപഞ്ഞാസ, പുരിമാ ച ചുദ്ദസാതി തേസട്ഠി ചരിതാ ദട്ഠബ്ബാ. കേചി പന ദിട്ഠിയാ സദ്ധിം ‘‘ചതുസട്ഠീ’’തി വണ്ണേന്തി.

ചരിതഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ

൪. ഭാവനായ പടിസങ്ഖാരകമ്മഭൂതാ, ആദികമ്മഭൂതാ വാ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ പരികമ്മഭാവനാ നാമ. നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോ പട്ഠായ ഗോത്രഭൂപരിയോസാനാ കാമാവചരഭാവനാ ഉപചാരഭാവനാ നാമ. അപ്പനായ സമീപചാരിത്താ ഗാമൂപചാരാദയോ വിയ. മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താ അപ്പനാഭാവനാ നാമ അപ്പനാസങ്ഖാതവിതക്കപമുഖത്താ. സമ്പയുത്തധമ്മേഹി ആരമ്മണേ അപ്പേന്തോ വിയ പവത്തതീതി വിതക്കോ അപ്പനാ. തഥാ ഹി സോ ‘‘അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ’’തി (ധ. സ. ൭) നിദ്ദിട്ഠോ. തപ്പമുഖതാവസേന പന സബ്ബേപി മഹഗ്ഗതാനുത്തരഝാനധമ്മാ ‘‘അപ്പനാ’’തി വുച്ചന്തി.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിമിത്തഭേദവണ്ണനാ

൫. പരികമ്മസ്സ നിമിത്തം ആരമ്മണത്താതി പരികമ്മനിമിത്തം, കസിണമണ്ഡലാദി. തദേവ ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ മനസാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം നിമിത്തം, ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ നിമിത്തന്തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം. തപ്പടിഭാഗം വണ്ണാദികസിണദോസരഹിതം നിമിത്തം ഉപചാരപ്പനാനം ആരമ്മണത്താതി പടിഭാഗനിമിത്തം.

൬. പഥവീയേവ കസിണം ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ അനന്തസ്സ ഫരിതബ്ബതായ സകലട്ഠേനാതി പഥവീകസിണം, കസിണമണ്ഡലം. പടിഭാഗനിമിത്തം, തദാരമ്മണഞ്ച ഝാനം ‘പഥവീകസിണ’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ ആപോകസിണാദീസുപി. തത്ഥ പഥവാദീനി ചത്താരി ഭൂതകസിണാനി. നീലാദീനി ചത്താരി വണ്ണകസിണാനി, പരിച്ഛിന്നാകാസോ ആകാസകസിണം, ചന്ദാദിആലോകോ ആലോകകസിണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൭. ഉദ്ധം ധുമാതം സൂനം ഛവസരീരം ഉദ്ധുമാതം, തദേവ കുച്ഛിതട്ഠേനഉദ്ധുമാതകം. ഏവം സേസേസുപി. സേതരത്താദിനാ വിമിസ്സിതം യേഭുയ്യേന നീലവണ്ണം ഛവസരീരം വിനീലകം വിസേസതോ നീലകന്തി കത്വാ. വിസ്സവന്തപുബ്ബകം വിപുബ്ബകം. മജ്ഝേ ദ്വിധാ ഛിന്നം വിച്ഛിദ്ദകം. സോണസിങ്ഗാലാദീഹി വിവിധാകാരേന ഖായിതം വിക്ഖായിതകം. സോണസിങ്ഗാലാദീഹി വിവിധേനാകാരേന ഖണ്ഡിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഖിത്തം വിക്ഖിത്തകം. കാകപദാദിആകാരേന സത്ഥേന ഹനിത്വാ വിവിധം ഖിത്തം ഹതവിക്ഖിത്തകം. ലോഹിതപഗ്ഘരണകം ലോഹിതകം. കിമികുലപഗ്ഘരണകം പുളവകം. അന്തമസോ ഏകമ്പി അട്ഠി അട്ഠികം.

൮. അനു അനു സരണം അനുസ്സതി, അരഹതാദിബുദ്ധഗുണാരമ്മണാ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതി. സ്വാക്ഖാതതാദിധമ്മഗുണാരമ്മണാ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി. സുപ്പടിപന്നതാദിസംഘഗുണാരമ്മണാ അനുസ്സതി സംഘാനുസ്സതി. അഖണ്ഡതാദിനാ സുപരിസുദ്ധസ്സ അത്തനോ സീലഗുണസ്സ അനുസ്സരണം സീലാനുസ്സതി. വിഗതമലമച്ഛേരതാദിവസേന അത്തനോ ചാഗാനുസ്സരണം ചാഗാനുസ്സതി. ‘‘യേഹി സദ്ധാദീഹി സമന്നാഗതാ ദേവാ ദേവത്തം ഗതാ, താദിസാ ഗുണാ മയി സന്തീ’’തി ഏവം ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണാനുസ്സരണം ദേവതാനുസ്സതി. സബ്ബദുക്ഖൂപസമഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഗുണാനുസ്സരണം ഉപസമാനുസ്സതി. ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദഭൂതസ്സ മരണസ്സ അനുസ്സരണം മരണാനുസ്സതി. കേസാദികായകോട്ഠാസേ ഗതാ പവത്താ സതി കായഗതാസതി. ആനഞ്ച അപാനഞ്ച ആനാപാനം, അസ്സാസപസ്സാസാ, തദാരമ്മണാ സതി ആനാപാനസ്സതി.

൯. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്താ, മിത്തേസു ഭവാതി വാ മേത്താ, സാ സത്താനം ഹിതസുഖൂപസംഹരണലക്ഖണാ. പരദുക്ഖാപനയനകാമതാലക്ഖണാ കരുണാ. പരസമ്പത്തിപമോദലക്ഖണാ മുദിതാ. ഇട്ഠാനിട്ഠേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ. അപ്പമാണസത്താരമ്മണത്താ അപ്പമഞ്ഞാ. ഉത്തമവിഹാരഭാവതോ, ഉത്തമാനം വാ വിഹാരഭാവതോ ബ്രഹ്മവിഹാരോ.

൧൦. ഗമനപരിയേസനപരിഭോഗാദിപച്ചവേക്ഖണവസേന കബളീകാരാഹാരേ പടികൂലന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ.

൧൧. പഥവീധാതുആദീനം ചതുന്നം ധാതൂനം സലക്ഖണതോ കേസാദിസസമ്ഭാരാദിതോ ച വവത്ഥാനം ചതുധാതുവവത്ഥാനം.

൧൨. അരൂപേ ആരമ്മണേ പവത്താ ആരുപ്പാ.

നിമിത്തഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സപ്പായഭേദവണ്ണനാ

൧൩. ഇദാനി തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചരിതാനുകൂലകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘ചരിതാസു പനാ’’ത്യാദിമാഹ. രാഗോ വ ചരിതം പകതി ഏതസ്സാതി രാഗചരിതോ, രാഗബഹുലോ പുഗ്ഗലോ, രാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ അസുഭകമ്മട്ഠാനം തസ്സ സപ്പായം. ആനാപാനം മോഹചരിതസ്സ, വിതക്കചരിതസ്സ ച സപ്പായം ബുദ്ധിവിസയഭാവേന മോഹപ്പടിപക്ഖത്താ, വിതക്കസന്ധാവനസ്സ നിവാരകത്താ ച. ഛ ബുദ്ധാനുസ്സതിആദയോ സദ്ധാചരിതസ്സ സപ്പായാ സദ്ധാവുദ്ധിഹേതുഭാവതോ.

൧൭. മരണഉപസമസഞ്ഞാവവത്ഥാനാനി ബുദ്ധിചരിതസ്സ സപ്പായാനി ഗമ്ഭീരഭാവതോ ബുദ്ധിയാ ഏവ വിസയത്താ.

൧൮. സേസാനീതി ചതുബ്ബിധഭൂതകസിണആകാസആലോകകസിണആരുപ്പചതുക്കവസേന ദസവിധാനി. തത്ഥാപീതി തേസു ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു. പുഥുലം മോഹചരിതസ്സ സപ്പായം സമ്ബാധേ ഓകാസേ ചിത്തസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ സമ്മുയ്ഹനതോ. ഖുദ്ദകം വിതക്കചരിതസ്സ സപ്പായം മഹന്താരമ്മണസ്സ വിതക്കസന്ധാവനപച്ചയത്താ. ഉജുവിപച്ചനീകതോ ചേവ അതിസപ്പായതായ ചേതം വുത്തം. രാഗാദീനം പന അവിക്ഖമ്ഭികാ, സദ്ധാദീനം വാ അനുപകാരികാ കസിണാദിഭാവനാ നാമ നത്ഥി.

സപ്പായഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ

൧൯. സബ്ബത്ഥാപീതി ചത്താലീസകമ്മട്ഠാനേസുപി നത്ഥി അപ്പനാ, ബുദ്ധഗുണാദീനം പരമത്ഥഭാവതോ, അനേകവിധത്താ, ഏകസ്സപി ഗമ്ഭീരഭാവതോ ച. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസു ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു അപ്പനാവസേന സമാധിസ്സ പതിട്ഠാതും അസക്കുണേയ്യത്താ അപ്പനാഭാവം അപ്പത്വാ സമാധി ഉപചാരഭാവേന പതിട്ഠാതി. ലോകുത്തരസമാധി, പന ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പസമാധി ച സഭാവധമ്മേപി ഭാവനാവിസേസവസേന അപ്പനം പാപുണാതി. വിസുദ്ധിഭാവനാനുക്കമവസേന ഹി ലോകുത്തരോ അപ്പനം പാപുണാതി. ആരമ്മണസമതിക്കമഭാവനാവസേന ആരുപ്പസമാധി. അപ്പനാപ്പത്തസ്സേവ ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനോ ആരമ്മണസമതിക്കമനമത്തം ഹോതി.

൨൧. പഞ്ചപി ഝാനാനി ഏതേസമത്ഥി, തത്ഥ നിയുത്താനീതി വാ പഞ്ചകജ്ഝാനികാനി.

൨൨. അസുഭഭാവനായ പടികൂലാരമ്മണത്താ ചണ്ഡസോതായ നദിയാ അരിത്തബലേന നാവാ വിയ വിതക്കബലേനേവ തത്ഥ ചിത്തം പവത്തതീതി അസുഭകമ്മട്ഠാനേ അവിതക്കജ്ഝാനാസമ്ഭവതോ ‘‘പഠമജ്ഝാനികാ’’തി വുത്തം.

൨൩. മേത്താകരുണാമുദിതാനം ദോമനസ്സസഹഗതബ്യാപാദവിഹിംസാനഭിരതീനം പഹായകത്താ ദോമനസ്സപ്പടിപക്ഖേന സോമനസ്സേനേവ സഹഗതതാ യുത്താതി ‘‘മേത്താദയോ തയോ ചതുക്കജ്ഝാനികാ’’തി വുത്താ.

൨൪. ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖിതാ ഹോന്തു, ദുക്ഖാ മുച്ചന്തു, ലദ്ധസുഖസമ്പത്തിതോ മാ വിഗച്ഛന്തൂ’’തി മേത്താദിവസപ്പവത്തബ്യാപാരത്തയം പഹായ കമ്മസ്സകതാദസ്സനേന സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തഭാവനാനിബ്ബത്തായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ ബലവതരത്താ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ സുഖസഹഗതാസമ്ഭവതോ ‘‘ഉപേക്ഖാ പഞ്ചമജ്ഝാനികാ’’തി വുത്താ.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗോചരഭേദവണ്ണനാ

൨൬. യഥാരഹന്തി തംതംആരമ്മണാനുരൂപതോ. കസ്സചി ആരമ്മണസ്സ അപരിബ്യത്തതായ ‘‘പരിയായേനാ’’തി വുത്തം.

൨൭. കസിണാസുഭകോട്ഠാസാനാപാനസ്സതീസ്വേവ ഹി പരിബ്യത്തനിമിത്തസമ്ഭവോതി.

൨൮. പഥവീമണ്ഡലാദീസു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ആദിമ്ഹി താവ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം വിസോധേത്വാ ദസവിധം പലിബോധം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പിയഗരുഭാവനീയാദിഗുണസമന്നാഗതം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അട്ഠാരസവിധം അനനുരൂപവിഹാരം പഹായ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ അനുരൂപവിഹാരേ വിഹരന്തസ്സ കേസനഖഹരണാദിഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ കസിണമണ്ഡലാദീനി പുരതോ കത്വാ ആനാപാനകോട്ഠാസാദീസു ചിത്തം ഠപേത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘പഥവീ പഥവീ’’ത്യാദിനാ തംതംഭാവനാനുക്കമേന പഥവീകസിണാദീസു തംതദാരമ്മണേസു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന ഭാവനാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൪ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബാ. ദുവിധമ്പി ഹി ഭാവനാവിധാനം ഇധ ആചരിയേന അതിസങ്ഖേപതോ വുത്തം, തദത്ഥദസ്സനത്ഥഞ്ച വിത്ഥാരനയേ ആഹരിയമാനേ അതിപ്പപഞ്ചോ സിയാതി മയമ്പി തം ന വിത്ഥാരേസ്സാമ. യദാ പന തം നിമിത്തം ചിത്തേന സമുഗ്ഗഹിതന്തി ഏവം പവത്താനുപുബ്ബഭാവനാവസേന യദാ തം പരികമ്മനിമിത്തം ചിത്തേന സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതം ഹോതി. മനോദ്വാരസ്സ ആപാഥമാഗതന്തി ചക്ഖും നിമ്മീലേത്വാ, അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ വാ മനസി കരോന്തസ്സ കസിണമണ്ഡലസദിസമേവ ഹുത്വാ മനോദ്വാരികജവനാനം ആപാഥം ആഗതം ഹോതി.

൨൯. സമാധിയതീതി വിസേസതോ ചിത്തേകഗ്ഗതാപത്തിയാ സമാഹിതാ ഹോതി.

൩൦. ചിത്തസമാധാനവസേന പുഗ്ഗലോപി സമാഹിതോയേവാതി വുത്തം ‘‘തഥാ സമാഹിതസ്സാ’’തി. തപ്പടിഭാഗന്തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തസദിസം, തതോയേവ ഹി തം ‘‘പടിഭാഗനിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തം പന ഉഗ്ഗഹനിമിത്തതോ അതിപരിസുദ്ധം ഹോതി. വത്ഥുധമ്മവിമുച്ചിതന്തി പരമത്ഥധമ്മതോ വിമുത്തം, വത്ഥുധമ്മതോ വാ കസിണമണ്ഡലഗതകസിണദോസതോ വിനിമുത്തം. ഭാവനായ നിബ്ബത്തത്താ ഭാവനാമയം. സമപ്പിതന്തി സുട്ഠു അപ്പിതം.

൩൧. തതോ പട്ഠായാതി പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ.

൩൩. പഞ്ചസു ഝാനങ്ഗേസു ഏകേകാരമ്മണേ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം ചതുപഞ്ചജവനകതിപയഭവങ്ഗതോ പരം അഗന്ത്വാ അപരാപരം ഝാനങ്ഗാവജ്ജനസമത്ഥതാ ആവജ്ജനവസിതാ നാമ. സമാപജ്ജിതുകാമതാനന്തരം കതിപയഭവങ്ഗതോ പരം അഗന്ത്വാ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം സമാപജ്ജിതും സമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസിതാ നാമ. സേതു വിയ സീഘസോതായ നദിയാ ഓഘം ഭവങ്ഗവേഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം ഝാനം ഠപേതും സമത്ഥതാ ഭവങ്ഗപാതതോ രക്ഖണയോഗ്യതാ അധിട്ഠാനവസിതാ നാമ. യഥാ പരിച്ഛിന്നകാലം അനതിക്കമിത്വാ ഝാനതോ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസിതാ നാമ. അഥ വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലതോ ഉദ്ധം ഗന്തും അദത്വാ ഠപനസമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസിതാ നാമ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലതോ അന്തോ അവുട്ഠഹിത്വാ യഥാകാലവസേനേവ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസിതാ നാമാതി അലമതിപ്പപഞ്ചേന. പച്ചവേക്ഖണവസിതാ പന ആവജ്ജനവസിതായ ഏവ സിദ്ധാ. ആവജ്ജനാനന്തരജവനാനേവ ഹി പച്ചവേക്ഖണജവനാനി നാമ. വിതക്കാദിഓളാരികങ്ഗം പഹാനായാതി ദുതിയജ്ഝാനാദീഹി വിതക്കാദിഓളാരികങ്ഗാനം ഝാനക്ഖണേ അനുപ്പാദായ. പദഹതോതി പരികമ്മം കരോന്തസ്സ. തസ്സ പന ഉപചാരഭാവനാ നിപ്ഫന്നാ നാമ ഹോതി വിതക്കാദീസു നികന്തിവിക്ഖമ്ഭനതോ പട്ഠായാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാരഹന്തി തംതംഝാനികകസിണാദിആരമ്മണാനുരൂപം.

൩൬. ആകാസകസിണസ്സ ഉഗ്ഘാടേതും അസക്കുണേയ്യത്താ വുത്തം ‘‘ആകാസവജ്ജിതേസൂ’’തി. കസിണന്തി കസിണപടിഭാഗനിമിത്തം. ഉഗ്ഘാടേത്വാതി അമനസികാരവസേന ഉദ്ധരിത്വാ. അനന്തവസേന പരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി ‘‘അനന്തം ആകാസം, അനന്തം ആകാസ’’ന്തി ആകാസം ആരബ്ഭ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ, ന പന കേവലം ‘‘അനന്തം അനന്ത’’ന്തി. ഏവം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേപി. ‘‘അനന്ത’’ന്തി അവത്വാപി ‘‘ആകാസോ ആകാസോ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൭൬), വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൮൧) മനസി കാതും വട്ടതീതി ആചരിയാ.

൩൯. ‘‘സന്തമേതം, പണീതമേത’’ന്തി പരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി അഭാവമത്താരമ്മണതായ ‘‘ഏതം സന്തം, ഏതം പണീത’’ന്തി ഭാവേന്തസ്സ.

൪൦. അവസേസേസു ചാതി കസിണാദീഹി സഹ അപ്പനാവഹകമ്മട്ഠാനതോ അവസേസേസു ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസു അട്ഠസു, സഞ്ഞാവവത്ഥാനേസു ചാതി ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു. പരികമ്മം കത്വാതി ‘‘സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’ത്യാദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൪) വുത്തവിധാനേന പരികമ്മം കത്വാ. സാധുകമുഗ്ഗഹിതേതി ബുദ്ധാദിഗുണനിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതാവസേന സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതേ. പരികമ്മഞ്ച സമാധിയതീതി പരികമ്മഭാവനാ സമാഹിതാ നിപ്ഫജ്ജതി. ഉപചാരോ ച സമ്പജ്ജതീതി നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ഉപചാരസമാധി ച ഉപ്പജ്ജതി.

൪൧. അഭിഞ്ഞാവസേന പവത്തമാനന്തി അഭിവിസേസതോ ജാനനട്ഠേന അഭിഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഇദ്ധിവിധാദിപഞ്ചലോകിയാഭിഞ്ഞാവസേന പവത്തമാനം, അഭിഞ്ഞാപാദകപഞ്ചമജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതി കസിണാനുലോമാദീഹി ചുദ്ദസഹാകാരേഹി (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൫) ചിത്തം പരിദമേത്വാ അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാ ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതായോഗതോ അനുരൂപത്താ ച രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനമേവ അഭിഞ്ഞാനം പാദകം പതിട്ഠാഭൂതം പഥവാദികസിണാരമ്മണം പഞ്ചമജ്ഝാനം, തം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ. അധിട്ഠേയ്യാദികമാവജ്ജേത്വാതി ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ പരികമ്മകാലേ അധിട്ഠാതബ്ബം വികുബ്ബനീയം സതാദികം കോമാരരൂപാദികം, ദിബ്ബസോതസ്സ പരികമ്മകാലേ ഥൂലസുഖുമഭേദം സദ്ദം, ചേതോപരിയഞാണസ്സ പരികമ്മകാലേ പരസ്സ ഹദയങ്ഗതവണ്ണദസ്സനേന സരാഗാദിഭേദം ചിത്തം, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ പരികമ്മസമയേ പുരിമഭവേസു ചുതിചിത്താദിഭേദം പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധം, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പരികമ്മസമയേ ഓഭാസഫരിതട്ഠാനഗതം രൂപം വാ ആവജ്ജേത്വാ.

പരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി ‘‘സതം ഹോമി, സഹസ്സം ഹോമീ’’ത്യാദിനാ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ. രൂപാദീസൂതി പരികമ്മവിസയഭൂതേസു രൂപപാദകജ്ഝാനസദ്ദപരചിത്തപുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധാദിഭേദേസു ആരമ്മണേസു. ഏത്ഥ ഹി ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ താവ പാദകജ്ഝാനം, കായോ, രൂപാദിഅധിട്ഠാനേ രൂപാദീനി ചാതി ഛ ആരമ്മണാനി. തത്ഥ പാദകജ്ഝാനം അതീതമേവ, കായോ പച്ചുപ്പന്നോ, ഇതരം പച്ചുപ്പന്നമനാഗതം വാ. ദിബ്ബസോതസ്സ പന സദ്ദോയേവ, സോ ച ഖോ പച്ചുപ്പന്നോ. പരചിത്തവിജാനനായ പന അതീതേ സത്തദിവസേസു, അനാഗതേ സത്തദിവസേസു ച പവത്തം പരിത്താദീസു യം കിഞ്ചി തികാലികം ചിത്തമേവ ആരമ്മണം ഹോതീതി മഹാഅട്ഠകഥാചരിയാ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൬; ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪).

സങ്ഗഹകാരാ പന ‘‘ചത്താരോപി ഖന്ധാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪) വദന്തി, കഥം പനസ്സാ പച്ചുപ്പന്നചിത്താരമ്മണതാ, നനു ച ആവജ്ജനായ ഗഹിതമേവ ഇദ്ധിചിത്തസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ആവജ്ജനായ ച പച്ചുപ്പന്നചിത്തമാരമ്മണം കത്വാ നിരുജ്ഝമാനായ തംസമകാലമേവ പരസ്സ ചിത്തമ്പി നിരുജ്ഝതീതി ആവജ്ജനജവനാനം കാലവസേന ഏകാരമ്മണതാ ന സിയാ, മഗ്ഗഫലവീഥിതോ അഞ്ഞത്ഥ ആവജ്ജനജവനാനം കഥഞ്ച നാനാരമ്മണതാ ന അധിപ്പേതാതി? അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൬; ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪) താവ സന്തതിഅദ്ധാപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ യോജിതാ. ആനന്ദാചരിയോ (ധ. സ. മൂലടീ. ൧൪൩൪ ഥോക വിസദിസം) പന ഭണതി ‘‘പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ പച്ചുപ്പന്നാദിവിഭാഗം അകത്വാ കേവലം ‘ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമി’ച്ചേവ പരികമ്മം കത്വാ പുനപി പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അവിസേസേനേവ ചിത്തം ആവജ്ജേത്വാ തിണ്ണം, ചതുന്നം വാ പരികമ്മാനം അനന്തരം ചേതോപരിയഞാണേന പരസ്സ ചിത്തം പടിവിജ്ഝതി രൂപം വിയ ദിബ്ബചക്ഖുനാ. പച്ഛാ കാമാവചരചിത്തേന സരാഗാദിവവത്ഥാനമ്പി കരോതി നീലാദിവവത്ഥാനം വിയ. താനി ച സബ്ബാനി അഭിമുഖീഭൂതചിത്താരമ്മണാനേവ, അനിട്ഠേ ച ഠാനേ നാനാരമ്മണതാദോസോ നത്ഥി അഭിന്നാകാരപ്പവത്തിതോ’’തി. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ, ഖന്ധപ്പടിബദ്ധാനി ച നാമഗോത്താനി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം ഹോതി, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പന രൂപമേവ പച്ചുപ്പന്നന്തി അയമേതേസം ആരമ്മണവിഭാഗോ. യഥാരഹമപ്പേതീതി തംതംപരികമ്മാനുരൂപതോ അപ്പേതി.

൪൨. ഇദാനി ആരമ്മണാനം ഭേദേന അഭിഞ്ഞാഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ഇദ്ധിവിധാ’’ത്യാദിമാഹ. അധിട്ഠാനാദി ഇദ്ധിപ്പഭേദോ ഏതിസ്സാതി ഇദ്ധിവിധാ. ദിബ്ബാനം സോതസദിസതായ, ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതതായ ച ദിബ്ബഞ്ച തം സോതഞ്ചാതി ദിബ്ബസോതം. പരേസം ചിത്തം വിഞ്ഞായതി ഏതായാതി പരചിത്തവിജാനനാ. അത്തനോ സന്താനേ നിവുത്ഥവസേന ചേവ ഗോചരനിവാസവസേന ച പുബ്ബേ അതീതഭവേസു ഖന്ധാദീനം അനുസ്സരണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി. വുത്തനയേന ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖു ചാതി ദിബ്ബചക്ഖു. ‘ചുതൂപപാതഞാണ’ന്തി പന ദിബ്ബചക്ഖുമേവ വുച്ചതി. യഥാകമ്മൂപഗഞാണഅനാഗതംസഞാണാനിപി ദിബ്ബചക്ഖുവസേനേവ ഇജ്ഝന്തി. ന ഹി തേസം വിസും പരികമ്മം അത്ഥി. തത്ഥ അനാഗതംസഞാണസ്സ താവ അനാഗതേ സത്തദിവസതോ പരം പവത്തനകം ചിത്തചേതസികം ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ പവത്തനകഞ്ച യം കിഞ്ചി ആരമ്മണം ഹോതി. തഞ്ഹി സവിസയേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികന്തി. യഥാ കമ്മൂപഗഞാണസ്സ പന കുസലാകുസലസങ്ഖാതാ ചേതനാ, ചത്താരോപി വാ ഖന്ധാ ആരമ്മണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗോചരവസേന ഭേദോ ഗോചരഭേദോ.

ഗോചരഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമഥകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.