അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനീടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

(ക) വിസുദ്ധകരുണാഞാണം, ബുദ്ധം സമ്ബുദ്ധപൂജിതം;

ധമ്മം സദ്ധമ്മസമ്ഭൂതം, നത്വാ സംഘം നിരങ്ഗണം.

(ഖ) സാരിപുത്തം മഹാഥേരം, പരിയത്തിവിസാരദം;

വന്ദിത്വാ സിരസാ ധീരം, ഗരും ഗാരവഭാജനം.

(ഗ) വണ്ണയിസ്സം സമാസേന, അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹം;

ആഭിധമ്മികഭിക്ഖൂനം, പരം പീതിവിവഡ്ഢനം.

(ഘ) പോരാണേഹി അനേകാപി, കതാ യാ പന വണ്ണനാ;

ന താഹി സക്കാ സബ്ബത്ഥ, അത്ഥോ വിഞ്ഞാതവേ ഇധ.

(ങ) തസ്മാ ലീനപദാനേത്ഥ, സാധിപ്പായമഹാപയം;

വിഭാവേന്തോ സമാസേന, രചയിസ്സാമി വണ്ണനന്തി.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

൧. പരമവിചിത്തനയസമന്നാഗതം സകസമയസമയന്തരഗഹനവിഗ്ഗാഹണസമത്ഥം സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനം പകരണമിദമാരഭന്തോയമാചരിയോ പഠമം താവ രതനത്തയപണാമാഭിധേയ്യ കരണപ്പകാരപകരണാഭിധാനപയോജനാനി ദസ്സേതും ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്ത്യാദിമാഹ.

ഏത്ഥ ഹി ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധ…പേ… അഭിവാദിയാ’’തി ഇമിനാ രതനത്തയപണാമോ വുത്തോ, അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹ’’ന്തി ഏതേന അഭിധേയ്യകരണപ്പകാരപകരണാഭിധാനാനി അഭിധമ്മത്ഥാനം ഇധ സങ്ഗഹേതബ്ബഭാവദസ്സനേന തേസം ഇമിനാ സമുദിതേന പടിപാദേതബ്ബഭാവദീപനതോ, ഏകത്ഥ സങ്ഗയ്ഹ കഥനാകാരദീപനതോ, അത്ഥാനുഗതസമഞ്ഞാപരിദീപനതോ ച. പയോജനം പന സങ്ഗഹപദേന സാമത്ഥിയതോ ദസ്സിതമേവ അഭിധമ്മത്ഥാനം ഏകത്ഥ സങ്ഗഹേ സതി തദുഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന തേസം സരൂപാവബോധസ്സ, തമ്മൂലികായ ച ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥസിദ്ധിയാ അനായാസേന സംസിജ്ഝനതോ.

തത്ഥ രതനത്തയപണാമപ്പയോജനം താവ ബഹുധാ പപഞ്ചേന്തി ആചരിയാ, വിസേസതോ പന അന്തരായനിവാരണം പച്ചാസീസന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം സങ്ഗഹകാരേഹി ‘‘തസ്സാനുഭാവേന ഹതന്തരായോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ). രതനത്തയപണാമോ ഹി അത്ഥതോ പണാമകിരിയാഭിനിപ്ഫാദികാ കുസലചേതനാ, സാ ച വന്ദനേയ്യവന്ദകാനം ഖേത്തജ്ഝാസയസമ്പദാഹി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ യഥാലദ്ധസമ്പത്തിനിമിത്തകസ്സ കമ്മസ്സ അനുബലപ്പദാനവസേന തന്നിബ്ബത്തിതവിപാകസന്തതിയാ അന്തരായകരാനി ഉപപീളകഉപച്ഛേദകകമ്മാനി പടിബാഹിത്വാ തന്നിദാനാനം യഥാധിപ്പേതസിദ്ധിവിബന്ധകാനം രോഗാദിഅന്തരായാനമപ്പവത്തിം സാധേതി. തസ്മാ പകരണാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമകരണം യഥാരദ്ധപകരണസ്സ അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥഞ്ചേവ സോതൂനഞ്ച വന്ദനാപുബ്ബങ്ഗമായ പടിപത്തിയാ അനന്തരായേന ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിസംസിജ്ഝനത്ഥഞ്ച. അഭിധേയ്യകഥനം പന വിദിതാഭിധേയ്യസ്സേവ ഗന്ഥസ്സ വിഞ്ഞൂഹി ഉഗ്ഗഹണാദിവസേന പടിപജ്ജിതബ്ബഭാവതോ. കരണപ്പകാരപ്പയോജനസന്ദസ്സനാനി ച സോതുജനസമുസ്സാഹജനനത്ഥം. അഭിധാനകഥനം പന വോഹാരസുഖത്ഥന്തി അയമേത്ഥ സമുദായത്ഥോ. അയം പന അവയവത്ഥോ – സസദ്ധമ്മഗണുത്തമം അതുലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഭിവാദിയ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹം ഭാസിസ്സന്തി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മേ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി സമ്മാ സമ്ബുദ്ധോ, ഭഗവാ. സോ ഹി സങ്ഖതാസങ്ഖതഭേദം സകലമ്പി ധമ്മജാതം യാഥാവസരസലക്ഖണപടിവേധവസേന സമ്മാ സയം വിചിതോപചിതപാരമിതാസമ്ഭൂതേന സയമ്ഭൂഞാണേന സാമം ബുജ്ഝി അഞ്ഞാസി. യഥാഹ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞായ കമുദ്ദിസേയ്യ’’ന്തി (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; ധ. പ. ൩൫൩), അഥ വാ ബുധധാതുസ്സ ജാഗരണവികസനത്ഥേസുപി പവത്തനതോ സമ്മാ സാമഞ്ച പടിബുദ്ധോ അനഞ്ഞപടിബോധിതോ ഹുത്വാ സയമേവ സവാസനസമ്മോഹനിദ്ദായ അച്ചന്തം വിഗതോ, ദിനകരകിരണസമാഗമേന പരമരുചിരസിരിസോഭഗ്ഗപ്പത്തിയാ വികസിതമിവ പദുമം അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണസമാഗമേന അപരിമിതഗുണഗണാലങ്കതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പത്തിയാ സമ്മാ സയമേവ വികസിതോ വികാസമനുപ്പത്തോത്യത്ഥോ. യഥാവുത്തവചനത്ഥയോഗേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസദ്ദസ്സ ഭഗവതി സമഞ്ഞാവസേന പവത്തത്താ ‘‘അതുല’’ന്തി ഇമിനാ വിസേസേതി. തുലായ സമ്മിതോ തുല്യോ, സോയേവ തുലോ യകാരലോപവസേന. അഥ വാ സമ്മിതത്ഥേ അകാരപച്ചയവസേന തുലായ സമ്മിതോ തുലോ, ന തുലോ അതുലോ, സീലാദീഹി ഗുണേഹി കേനചി അസദിസോ, നത്ഥി ഏതസ്സ വാ തുലോ സദിസോതി അതുലോ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലഭാവതോ. യഥാഹ ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ ചതുപ്പദാ വാ…പേ… തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൩൪; ൫.൩൨; ഇതിവു. ൯൦).

ഏത്താവതാ ച ഹേതുഫലസത്തൂപകാരസമ്പദാവസേന തീഹാകാരേഹി ഭഗവതോ ഥോമനാ കതാ ഹോതി. തത്ഥ ഹേതുസമ്പദാ നാമ മഹാകരുണാസമായോഗോ ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണഞ്ച. ഫലസമ്പദാ പന ഞാണപഹാനആനുഭാവരൂപകായസമ്പദാവസേന ചതുബ്ബിധാ. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം മഗ്ഗഞാണം, തമ്മൂലകാനി ച ദസബലാദിഞാണാനി ഞാണസമ്പദാ. സവാസനസകലസംകിലേസാനമച്ചന്തമനുപ്പാദധമ്മതാപാദനം പഹാനസമ്പദാ. യഥിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേ ആധിപച്ചം ആനുഭാവസമ്പദാ. സകലലോകനയനാഭിസേകഭൂതാ പന ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതാ അത്തഭാവസമ്പത്തി രൂപകായസമ്പദാ നാമ. സത്തൂപകാരോ പന ആസയപയോഗവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ ദേവദത്താദീസു വിരോധിസത്തേസുപി നിച്ചം ഹിതജ്ഝാസയതാ, അപരിപാകഗതിന്ദ്രിയാനം ഇന്ദ്രിയപരിപാകകാലാഗമനഞ്ച ആസയോ നാമ. തദഞ്ഞസത്താനം പന ലാഭസക്കാരാദിനിരപേക്ഖചിത്തസ്സ യാനത്തയമുഖേന സബ്ബദുക്ഖനിയ്യാനികധമ്മദേസനാ പയോഗോ നാമ.

തത്ഥ പുരിമാ ദ്വേ ഫലസമ്പദാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ ദസ്സിതാ, ഇതരാ പന ദ്വേ, തഥാ സത്തൂപകാരസമ്പദാ ച ‘‘അതുല’’ന്തി ഏതേന, തദുപായഭൂതാ പന ഹേതുസമ്പദാ ദ്വീഹിപി സാമത്ഥിയതോ ദസ്സിതാ തഥാവിധഹേതുബ്യതിരേകേന തദുഭയസമ്പത്തീനമസമ്ഭവതോ, അഹേതുകത്തേ ച സബ്ബത്ഥ താസം സമ്ഭവപ്പസങ്ഗതോ.

തദേവം തിവിധാവത്ഥാസങ്ഗഹിതഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമം ബുദ്ധരതനം വന്ദിത്വാ ഇദാനി സേസരതനാനമ്പി പണാമമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘സസദ്ധമ്മഗണുത്തമ’’ന്തി. ഗുണീഭൂതാനമ്പി ഹി ധമ്മസംഘാനം അഭിവാദേതബ്ബഭാവോ സഹയോഗേന വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘സപുത്തദാരോ ആഗതോതി പുത്തദാരസ്സാപി ആഗമന’’ന്തി.

തത്ഥ അത്താനം ധാരേന്തേ ചതൂസു അപായേസു, വട്ടദുക്ഖേസു ച അപതമാനേ കത്വാ ധാരേതീതി ധമ്മോ, ചതുമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനവസേന നവവിധോ, പരിയത്തിയാ സഹ ദസവിധോ വാ ധമ്മോ. ധാരണഞ്ച പനേതസ്സ അപായാദിനിബ്ബത്തകകിലേസവിദ്ധംസനം, തം അരിയമഗ്ഗസ്സ കിലേസസമുച്ഛേദകഭാവതോ, നിബ്ബാനസ്സ ച ആരമ്മണഭാവേന തസ്സ തദത്ഥസിദ്ധിഹേതുതായ നിപ്പരിയായതോ ലബ്ഭതി, ഫലസ്സ പന കിലേസാനം പടിപ്പസ്സമ്ഭനവസേന മഗ്ഗാനുകൂലപ്പവത്തിതോ, പരിയത്തിയാ ച തദധിഗമഹേതുതായാതി ഉഭിന്നമ്പി പരിയായതോതി ദട്ഠബ്ബം. സതം സപ്പുരിസാനം അരിയപുഗ്ഗലാനം, സന്തോ വാ സംവിജ്ജമാനോ ന തിത്ഥിയപരികപ്പിതോ അത്താ വിയ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോ സന്തോ വാ പസത്ഥോ സ്വാക്ഖാതതാദിഗുണയോഗതോ ന ബാഹിരകധമ്മോ വിയ ഏകന്തനിന്ദിതോ ധമ്മോതി സദ്ധമ്മോ, ഗണോ ച സോ അട്ഠന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം സമൂഹഭാവതോ ഉത്തമോ ച സുപ്പടിപന്നതാദിഗുണവിസേസയോഗതോ, ഗണാനം, ഗണേസു വാ ദേവമനുസ്സാദി സമൂഹേസു ഉത്തമോ യഥാവുത്തഗുണവസേനാതി ഗണുത്തമോ, സഹ സദ്ധമ്മേന, ഗണുത്തമേന ചാതി സസദ്ധമ്മഗണുത്തമോ, തം സസദ്ധമ്മഗണുത്തമം.

അഭിവാദിയാതി വിസേസതോ വന്ദിത്വാ, ഭയലാഭകുലാചാരാദിവിരഹേന സക്കച്ചം ആദരേന കായവചീമനോദ്വാരേഹി വന്ദിത്വാത്യത്ഥോ. ഭാസിസ്സന്തി കഥേസ്സാമി. നിബ്ബത്തിതപരമത്ഥഭാവേന അഭി വിസിട്ഠാ ധമ്മാ ഏത്ഥാതിആദിനാ അഭിധമ്മോ, ധമ്മസങ്ഗണീആദിസത്തപകരണം അഭിധമ്മപിടകം, തത്ഥ വുത്താ അത്ഥാ അഭിധമ്മത്ഥാ, തേ സങ്ഗയ്ഹന്തി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹം.

പരമത്ഥധമ്മവണ്ണനാ

൨. ഏവം താവ യഥാധിപ്പേതപ്പയോജനനിമിത്തം രതനത്തയപണാമാദികം വിധായ ഇദാനി യേസം അഭിധമ്മത്ഥാനം സങ്ഗഹണവസേന ഇദം പകരണം പട്ഠപീയതി, തേ താവ സങ്ഖേപതോ ഉദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥ വുത്താ’’ത്യാദി. തത്ഥ തസ്മിം അഭിധമ്മേ സബ്ബഥാ കുസലാദിവസേന, ഖന്ധാദിവസേന ച വുത്താ അഭിധമ്മത്ഥാ പരമത്ഥതോ സമ്മുതിം ഠപേത്വാ നിബ്ബത്തിതപരമത്ഥവസേന ചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ചേതസികം വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയം, രൂപം ഭൂതുപാദായഭേദഭിന്നോ രൂപക്ഖന്ധോ, നിബ്ബാനം മഗ്ഗഫലാനമാരമ്മണഭൂതോ അസങ്ഖതധമ്മോതി ഏവം ചതുധാ ചതൂഹാകാരേഹി ഠിതാതി യോജനാ. തത്ഥ പരമോ ഉത്തമോ അവിപരീതോ അത്ഥോ, പരമസ്സ വാ ഉത്തമസ്സ ഞാണസ്സ അത്ഥോ ഗോചരോതി പരമത്ഥോ.

ചിന്തേതീതി ചിത്തം, ആരമ്മണം വിജാനാതീതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘വിസയവിജാനനലക്ഖണം ചിത്ത’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ധമ്മുദേസവാരഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ). സതിപി ഹി നിസ്സയസമനന്തരാദിപച്ചയേന വിനാ ആരമ്മണേന ചിത്തമുപ്പജ്ജതീതി തസ്സ തംലക്ഖണതാ വുത്താ, ഏതേന നിരാരമ്മണവാദിമതം പടിക്ഖിത്തം ഹോതി. ചിന്തേന്തി വാ ഏതേന കരണഭൂതേന സമ്പയുത്തധമ്മാതി ചിത്തം. അഥ വാ ചിന്തനമത്തം ചിത്തം. യഥാപച്ചയം ഹി പവത്തിമത്തമേവ യദിദം സഭാവധമ്മോ നാമ. ഏവഞ്ച കത്വാ സബ്ബേസമ്പി പരമത്ഥധമ്മാനം ഭാവസാധനമേവ നിപ്പരിയായതോ ലബ്ഭതി, കത്തുകരണവസേന പന നിബ്ബചനം പരിയായകഥാതി ദട്ഠബ്ബം. സകസകകിച്ചേസു ഹി ധമ്മാനം അത്തപ്പധാനതാസമാരോപനേന കത്തുഭാവോ ച, തദനുകൂലഭാവേന സഹജാതധമ്മസമൂഹേ കത്തുഭാവസമാരോപനേന പടിപാദേതബ്ബധമ്മസ്സ കരണത്തഞ്ച പരിയായതോവ ലബ്ഭതി, തഥാനിദസ്സനം പന ധമ്മസഭാവവിനിമുത്തസ്സ കത്താദിനോ അഭാവപരിദീപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. വിചിത്തകരണാദിതോപി ചിത്തസദ്ദത്ഥം പപഞ്ചേന്തി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഗഹോ –

‘‘വിചിത്തകരണാ ചിത്തം, അത്തനോ ചിത്തതായ വാ;

ചിതം കമ്മകിലേസേഹി, ചിതം തായതി വാ തഥാ;

ചിനോതി അത്തസന്താനം, വിചിത്താരമ്മണന്തി ചാ’’തി.

ചേതസി ഭവം തദായത്തവുത്തിതായാതി ചേതസികം. ന ഹി തം ചിത്തേന വിനാ ആരമ്മണഗ്ഗഹണസമത്ഥം അസതി ചിത്തേ സബ്ബേന സബ്ബം അനുപ്പജ്ജനതോ, ചിത്തം പന കേനചി ചേതസികേന വിനാപി ആരമ്മണേ പവത്തതീതി തം ചേതസികമേവ ചിത്തായത്തവുത്തികം നാമ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧-൨), ഏതേന സുഖാദീനം അചേതനത്തനിച്ചത്താദയോ വിപ്പടിപത്തിയോപി പടിക്ഖിത്താ ഹോന്തി. ചേതസി നിയുത്തം വാ ചേതസികം.

രുപ്പതീതി രൂപം, സീതുണ്ഹാദിവിരോധിപച്ചയേഹി വികാരമാപജ്ജതി, ആപാദീയതീതി വാ അത്ഥോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സീതേനപി രുപ്പതി, ഉണ്ഹേനപി രുപ്പതീ’’ത്യാദി (സം. നി. ൩.൭൯), രുപ്പനഞ്ചേത്ഥ സീതാദിവിരോധിപച്ചയസമവായേ വിസദിസുപ്പത്തിയേവ. യദി ഏവം അരൂപധമ്മാനമ്പി രൂപവോഹാരോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി സീതാദിഗ്ഗഹണസാമത്ഥിയതോ വിഭൂതതരസ്സേവ രുപ്പനസ്സാധിപ്പേതത്താ. ഇതരഥാ ഹി ‘‘രുപ്പതീ’’തി അവിസേസവചനേനേവ പരിയത്തന്തി കിം സീതാദിഗ്ഗഹണേന, തം പന സീതാദിനാ ഫുട്ഠസ്സ രുപ്പനം വിഭൂതതരം, തസ്മാ തദേവേത്ഥാധിപ്പേതന്തി ഞാപനത്ഥം സീതാദിഗ്ഗഹണം കതം. യദി ഏവം കഥം ബ്രഹ്മലോകേ രൂപവോഹാരോ, ന ഹി തത്ഥ ഉപഘാതകാ സീതാദയോ അത്ഥീതി? കിഞ്ചാപി ഉപഘാതകാ നത്ഥി, അനുഗ്ഗാഹകാ പന അത്ഥി, തസ്മാ തംവസേനേത്ഥ രുപ്പനം സമ്ഭവതീതി, അഥ വാ തംസഭാവാനതിവത്തനതോ തത്ഥ രൂപവോഹാരോതി അലമതിപ്പപഞ്ചേന.

ഭവാഭവം വിനനതോ സംസിബ്ബനതോ വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ നിക്ഖന്തം, നിബ്ബാതി വാ ഏതേന രാഗഗ്ഗിആദികോതി നിബ്ബാനം.

൧. ചിത്തപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

ഭൂമിഭേദചിത്തവണ്ണനാ

൩. ഇദാനി യസ്മാ വിഭാഗവന്താനം ധമ്മാനം സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗേന വിനാ ന ഹോതി, തസ്മാ യഥാഉദ്ദിട്ഠാനം അഭിധമ്മത്ഥാനം ഉദ്ദേസക്കമേന വിഭാഗം ദസ്സേതും ചിത്തം താവ ഭൂമിജാതിസമ്പയോഗാദിവസേന വിഭജിത്വാ നിദ്ദിസിതുമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥ ചിത്തം താവാ’’ത്യാദി. താവ-സദ്ദോ പഠമന്തി ഏതസ്സത്ഥേ. യഥാഉദ്ദിട്ഠേസു ചതൂസു അഭിധമ്മത്ഥേസു പഠമം ചിത്തം നിദ്ദിസീയതീതി അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ. ചത്താരോ വിധാ പകാരാ അസ്സാതി ചതുബ്ബിധം. യസ്മാ പനേതേ ചതുഭുമ്മകാ ധമ്മാ അനുപുബ്ബപണീതാ, തസ്മാ ഹീനുക്കട്ഠുക്കട്ഠതരതമാനുക്കമേന തേസം നിദ്ദേസോ കതോ. തത്ഥ കാമേതീതി കാമോ, കാമതണ്ഹാ, സാ ഏത്ഥ അവചരതി ആരമ്മണകരണവസേനാതി കാമാവചരം. കാമീയതീതി വാ കാമോ, ഏകാദസവിധോ കാമഭവോ, തസ്മിം യേഭുയ്യേന അവചരതീതി കാമാവചരം. യേഭുയ്യേന ചരണസ്സ ഹി അധിപ്പേതത്താ രൂപാരൂപഭവേസു പവത്തസ്സാപി ഇമസ്സ കാമാവചരഭാവോ ഉപപന്നോ ഹോതി. കാമഭവോയേവ വാ കാമോ ഏത്ഥ അവചരതീതി കാമാവചരോ, തത്ഥ പവത്തമ്പി ചിത്തം നിസ്സിതേ നിസ്സയവോഹാരേന കാമാവചരം ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’ത്യാദീസു വിയാതി അലമതിവിസാരണിയാ കഥായ. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘കാമോവചരതീത്യേത്ഥ, കാമേവചരതീതി വാ;

ഠാനൂപചാരതോ വാപി, തം കാമാവചരം ഭവേ’’തി.

രൂപാരൂപാവചരേസുപി ഏസേവ നയോ യഥാരഹം ദട്ഠബ്ബോ. ഉപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഖാതലോകതോ ഉത്തരതി അനാസവഭാവേനാതി ലോകുത്തരം, മഗ്ഗചിത്തം. ഫലചിത്തം പന തതോ ഉത്തിണ്ണന്തി ലോകുത്തരം. ഉഭയമ്പി വാ സഹ നിബ്ബാനേന ലോകതോ ഉത്തരം അധികം യഥാവുത്തഗുണവസേനേവാതി ലോകുത്തരം.

ഭൂമിഭേദചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അകുസലചിത്തവണ്ണനാ

൪. ഇമേസു പന ചതൂസു ചിത്തേസു കാമാവചരചിത്തസ്സ കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദേന ചതുബ്ബിധഭാവേപി പാപാഹേതുകവജ്ജാനം ഏകൂനസട്ഠിയാ, ഏകനവുതിയാ വാ ചിത്താനം സോഭനനാമേന വോഹാരകരണത്ഥം ‘‘പാപാഹേതുകമുത്താനി ‘സോഭനാനീ’തി വുച്ചരേ’’തി ഏവം വക്ഖമാനനയസ്സ അനുരൂപതോ പാപാഹേതുകേയേവ പഠമം ദസ്സേന്തോ, തേസു ച ഭവേസു ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ സത്തസ്സ ആദിതോ വീഥിചിത്തവസേന ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദാനമേവ സമ്ഭവതോ തേയേവ പഠമം ദസ്സേത്വാ തദനന്തരം ദ്വിഹേതുകഭാവസാമഞ്ഞേന ദോമനസ്സസഹഗതേ, തദനന്തരം ഏകഹേതുകേ ച ദസ്സേതും ‘‘സോമനസ്സസഹഗത’’ന്ത്യാദിനാ ലോഭമൂലം താവ വേദനാദിട്ഠിസങ്ഖാരഭേദേന അട്ഠധാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതി.

തത്ഥ സുന്ദരം മനോ, തം വാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സുമനോ, ചിത്തം, തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ വാ, തസ്സ ഭാവോ തസ്മിം അഭിധാനബുദ്ധീനം പവത്തിഹേതുതായാതി സോമനസ്സം, മാനസികസുഖവേദനായേതം അധിവചനം, തേന സഹഗതം ഏകുപ്പാദാദിവസേന സംസട്ഠം, തേന സഹ ഏകുപ്പാദാദിഭാവം ഗതന്തി വാ സോമനസ്സസഹഗതം. മിച്ഛാ പസ്സതീതി ദിട്ഠി. സാമഞ്ഞവചനസ്സപി ഹി അത്ഥപ്പകരണാദിനാ വിസേസവിസയതാ ഹോതീതി ഇധ മിച്ഛാദസ്സനമേവ ‘‘ദിട്ഠീ’’തി വുച്ചതി. ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതം ‘‘സങ്ഖാരഗതം ഥാമഗത’’ന്ത്യാദീസു വിയ ഗത-സദ്ദസ്സ തബ്ഭാവവുത്തിത്താ. ദ്വാസട്ഠിയാ വാ ദിട്ഠീസു ഗതം അന്തോഗതം, ദിട്ഠിയാ വാ ഗമനമത്തം ന ഏത്ഥ ഗന്തബ്ബോ അത്താദികോ കോചി അത്ഥീതി ദിട്ഠിഗതം, ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി പവത്തോ അത്തത്തനിയാദിഅഭിനിവേസോ, തേന സമം ഏകുപ്പാദാദീഹി പകാരേഹി യുത്തന്തി ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തം. സങ്ഖരോതി ചിത്തം തിക്ഖഭാവസങ്ഖാതമണ്ഡനവിസേസേന സജ്ജേതി, സങ്ഖരീയതി വാ തം ഏതേന യഥാവുത്തനയേന സജ്ജീയതീതി സങ്ഖാരോ, തത്ഥ തത്ഥ കിച്ചേ സംസീദമാനസ്സ ചിത്തസ്സ അനുബലപ്പദാനവസേന അത്തനോ വാ പരേസം വാ പവത്തപുബ്ബപ്പയോഗോ, സോ പന അത്തനോ പുബ്ബഭാഗപ്പവത്തേ ചിത്തസന്താനേ ചേവ പരസന്താനേ ച പവത്തതീതി തന്നിബ്ബത്തിതോ ചിത്തസ്സ തിക്ഖഭാവസങ്ഖാതോ വിസേസോവിധ സങ്ഖാരോ, സോ യസ്സ നത്ഥി തം അസങ്ഖാരം, തദേവ അസങ്ഖാരികം. സങ്ഖാരേന സഹിതം സസങ്ഖാരികം. തഥാ ച വദന്തി –

‘‘പുബ്ബപ്പയോഗസമ്ഭൂതോ, വിസേസോ ചിത്തസമ്ഭവീ;

സങ്ഖാരോ തംവസേനേത്ഥ, ഹോത്യാസങ്ഖാരികാദിതാ’’തി.

അഥ വാ ‘‘സസങ്ഖാരികം അസങ്ഖാരിക’’ന്തി ചേതം കേവലം സങ്ഖാരസ്സ ഭാവാഭാവം സന്ധായ വുത്തം, ന തസ്സ സഹപ്പവത്തിസബ്ഭാവാഭാവതോതി ഭിന്നസന്താനപ്പവത്തിനോപി സങ്ഖാരസ്സ ഇദമത്ഥിതായ തംവസേന നിബ്ബത്തം ചിത്തം സങ്ഖാരോ അസ്സ അത്ഥീതി സസങ്ഖാരികം ‘‘സലോമകോ സപക്ഖകോ’’ത്യാദീസു വിയ സഹ-സദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്ഥപരിദീപനതോ. തബ്ബിപരീതം പന തദഭാവതോ വുത്തനയേന അസങ്ഖാരികം. ദിട്ഠിഗതേന വിപ്പയുത്തം വിസംസട്ഠന്തി ദിട്ഠിഗതവിപ്പയുത്തം. ഉപപത്തിതോ യുത്തിതോ ഇക്ഖതി അനുഭവതി വേദയമാനാപി മജ്ഝത്താകാരസണ്ഠിതിയാതി ഉപേക്ഖാ. സുഖദുക്ഖാനം വാ ഉപേതാ യുത്താ അവിരുദ്ധാ ഇക്ഖാ അനുഭവനന്തി ഉപേക്ഖാ. സുഖദുക്ഖാവിരോധിതായ ഹേസാ തേസം അനന്തരമ്പി പവത്തതി. ഉപേക്ഖാസഹഗതന്തി ഇദം വുത്തനയമേവ.

കസ്മാ പനേത്ഥ അഞ്ഞേസുപി ഫസ്സാദീസു സമ്പയുത്തധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു സോമനസ്സസഹഗതാദിഭാവോവ വുത്തോതി? സോമനസ്സാദീനമേവ അസാധാരണഭാവതോ. ഫസ്സാദയോ ഹി കേചി സബ്ബചിത്തസാധാരണാ, കേചി കുസലാദിസാധാരണാ, മോഹാദയോ ച സബ്ബാകുസലസാധാരണാതി ന തേഹി സക്കാ ചിത്തം വിസേസേതും, സോമനസ്സാദയോ പന കത്ഥചി ചിത്തേ ഹോന്തി, കത്ഥചി ന ഹോന്തീതി പാകടോവ തംവസേന ചിത്തസ്സ വിസേസോ. കസ്മാ പനേതേ കത്ഥചി ഹോന്തി, കത്ഥചി ന ഹോന്തീതി? കാരണസ്സ സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവതോ. കിം പന നേസം കാരണന്തി? വുച്ചതേസഭാവതോ, പരികപ്പതോ വാ ഹി ഇട്ഠാരമ്മണം, സോമനസ്സപടിസന്ധികതാ, അഗമ്ഭീരസഭാവതാ ച ഇധ സോമനസ്സസ്സ കാരണം, ഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണം, ഉപേക്ഖാപടിസന്ധികതാ, ഗമ്ഭീരസഭാവതാ ച ഉപേക്ഖായ, ദിട്ഠിവിപന്നപുഗ്ഗലസേവനാ, സസ്സതുച്ഛേദാസയതാ ച ദിട്ഠിയാ, ബലവഉതുഭോജനാദയോ പന പച്ചയാ അസങ്ഖാരികഭാവസ്സാതി. തസ്മാ അത്തനോ അനുരൂപകാരണവസേന നേസം ഉപ്പജ്ജനതോ കത്ഥചി ചിത്തേയേവ സമ്ഭവോതി സക്കാ ഏതേഹി ചിത്തസ്സ വിസേസോ പഞ്ഞാപേതുന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ നേസം സതിപി മോഹഹേതുകഭാവേ ലോഭസഹഗതഭാവോവ നിഗമനേ വുത്തോ.

ഇമേസം പന അട്ഠന്നമ്പി അയമുപ്പത്തിക്കമോ വേദിതബ്ബോ. യദാ ഹി ‘‘നത്ഥി കാമേസു ആദീനവോ’’ത്യാദിനാ നയേന മിച്ഛാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ ഹട്ഠതുട്ഠോ കാമേ വാ പരിഭുഞ്ജതി, ദിട്ഠമങ്ഗലാദീനി വാ സാരതോ പച്ചേതി സഭാവതിക്ഖേനേവ അനുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ പഠമം അകുസലചിത്തമുപ്പജ്ജതി. യദാ പന മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ ദുതിയം. യദാ പന മിച്ഛാദിട്ഠിം അപുരക്ഖത്വാ കേവലം ഹട്ഠതുട്ഠോ മേഥുനം വാ സേവതി, പരസമ്പത്തിം വാ അഭിജ്ഝായതി, പരഭണ്ഡം വാ ഹരതി സഭാവതിക്ഖേനേവ അനുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ തതിയം. യദാ പന മന്ദേന സമുസ്സാഹിതേന ചിത്തേന, തദാ ചതുത്ഥം. യദാ പന കാമാനം വാ അസമ്പത്തിം ആഗമ്മ, അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവേന ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി, തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി. അട്ഠപീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന വക്ഖമാനനയേന അകുസലകമ്മപഥേസു നേസം ലബ്ഭമാനകമ്മപഥാനുരൂപതോ പവത്തിഭേദം കാലദേസസന്താനാരമ്മണാദിഭേദേന അനേകവിധതമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി.

൫. ദുട്ഠു മനോ, തം വാ ഏതസ്സാതി ദുമ്മനോ, തസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം, മാനസികദുക്ഖവേദനായേതം അധിവചനം, തേന സഹഗതന്തി ദോമനസ്സസഹഗതം. ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞതീതി പടിഘോ, ദോസോ. ചണ്ഡിക്കസഭാവതായ ഹേസ ആരമ്മണം പടിഹനന്തോ വിയ പവത്തതി. ദോമനസ്സസഹഗതസ്സ വേദനാവസേന അഭേദേപി അസാധാരണധമ്മവസേന ചിത്തസ്സ ഉപലക്ഖണത്ഥം ദോമനസ്സഗ്ഗഹണം, പടിഘസമ്പയുത്തഭാവോ പന ഉഭിന്നം ഏകന്തസഹചാരിതാ ദസ്സനത്ഥം വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ദോമനസ്സഞ്ചേത്ഥ അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണോ വേദനാക്ഖന്ധപരിയാപന്നോ ഏകോ ധമ്മോ, പടിഘോ ചണ്ഡിക്കസഭാവോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നോ ഏകോ ധമ്മോതി അയമേതേസം വിസേസോ. ഏത്ഥ ച യം കിഞ്ചി അനിട്ഠാരമ്മണം, നവവിധആഘാതവത്ഥൂനി ച ദോമനസ്സസ്സ കാരണം, പടിഘസ്സ കാരണഞ്ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ദ്വിന്നം പന നേസം ചിത്താനം പാണാതിപാതാദീസു തിക്ഖമന്ദപ്പവത്തികാലേ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥാപി നിഗമനേ പി-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വുത്തനയാനുസാരേന ദട്ഠബ്ബോ.

൬. സഭാവം വിചിനന്തോ തായ കിച്ഛതി കിലമതീതി വിചികിച്ഛാ. അഥ വാ ചികിച്ഛിതും ദുക്കരതായ വിഗതാ ചികിച്ഛാ ഞാണപ്പടികാരോ ഇമിസ്സാതി വിചികിച്ഛാ, തായ സമ്പയുത്തം വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം. ഉദ്ധതസ്സ ഭാവോ ഉദ്ധച്ചം. ഉദ്ധച്ചസ്സ സബ്ബാകുസലസാധാരണഭാവേപി ഇധ സമ്പയുത്തധമ്മേസു പധാനം ഹുത്വാ പവത്തതീതി ഇദമേവ തേന വിസേസേത്വാ വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ ധമ്മുദ്ദേസപാളിയം സേസാകുസലേസു ഉദ്ധച്ചം യേവാപനകവസേന വുത്തം, ഇധ പന ‘‘ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി സരൂപേനേവ ദേസിതം. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘സബ്ബാകുസലയുത്തമ്പി, ഉദ്ധച്ചം അന്തമാനസേ;

ബലവം ഇതി തംയേവ, വുത്തമുദ്ധച്ചയോഗതോ.

‘‘തേനേവ ഹി മുനിന്ദേന, യേവാപനകനാമതോ;

വത്വാ സേസേസു ഏത്ഥേവ, തം സരൂപേന ദേസിത’’ന്തി.

ഇമാനി പന ദ്വേ ചിത്താനി മൂലന്തരവിരഹതോ അതിസമ്മൂള്ഹതായ, സംസപ്പനവിക്ഖിപനവസേന പവത്തവിചികിച്ഛുദ്ധച്ചസമായോഗേന ചഞ്ചലതായ ച സബ്ബത്ഥാപി രജ്ജനദുസ്സനരഹിതാനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ പവത്തന്തി, തതോയേവ ച സഭാവതിക്ഖതായ ഉസ്സാഹേതബ്ബതായ അഭാവതോ സങ്ഖാരഭേദോപി നേസം നത്ഥി. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘മൂള്ഹത്താ ചേവ സംസപ്പ-വിക്ഖേപാ ചേകഹേതുകം;

സോപേക്ഖം സബ്ബദാ നോ ച, ഭിന്നം സങ്ഖാരഭേദതോ.

‘‘ന ഹി തസ്സ സഭാവേന, തിക്ഖതുസ്സാഹനീയതാ;

അത്ഥി സംസപ്പമാനസ്സ, വിക്ഖിപന്തസ്സ സബ്ബദാ’’തി.

മോഹേന മുയ്ഹന്തി അതിസയേന മുയ്ഹന്തി മൂലന്തരവിരഹതോതി മോമൂഹാനി.

൭. ഇച്ചേവന്ത്യാദി യഥാവുത്താനം ദ്വാദസാകുസലചിത്താനം നിഗമനം. തത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ വചനവചനീയസമുദായനിദസ്സനത്ഥോ. ഏവം-സദ്ദോ വചനവചനീയപടിപാടിസന്ദസ്സനത്ഥോ. നിപാതസമുദായോ വാ ഏസ വചനവചനീയനിഗമനാരമ്ഭേ. ഇച്ചേവം യഥാവുത്തനയേന സബ്ബഥാപി സോമനസ്സുപേക്ഖാദിട്ഠിസമ്പയോഗാദിനാ പടിഘസമ്പയോഗാദിനാ വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചയോഗേനാതി സബ്ബേനാപി സമ്പയോഗാദിആകാരേന ദ്വാദസ അകുസലചിത്താനി സമത്താനി പരിനിട്ഠിതാനി, സങ്ഗഹേത്വാ വാ അത്താനി ഗഹിതാനി, വുത്താനീത്യത്ഥോ. തത്ഥ കുസലപടിപക്ഖാനി അകുസലാനി മിത്തപ്പടിപക്ഖോ അമിത്തോ വിയ, പടിപക്ഖഭാവോ ച കുസലാകുസലാനം യഥാക്കമം പഹായകപഹാതബ്ബഭാവേന വേദിതബ്ബോ.

൮. അട്ഠധാത്യാദി സങ്ഗഹഗാഥാ. ലോഭോ ച സോ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന മൂലസദിസത്താ മൂലഞ്ച, കം ഏതേസന്തി ലോഭമൂലാനി ചിത്താനി വേദനാദിഭേദതോ അട്ഠധാ സിയും. തഥാ ദോസമൂലാനി സങ്ഖാരഭേദതോ ദ്വിധാ. മോഹമൂലാനി സുദ്ധോ മോഹോയേവ മൂലമേതേസന്തി മോഹമൂലസങ്ഖാതാനി സമ്പയോഗഭേദതോ ദ്വേ ചാതി അകുസലാ ദ്വാദസ സിയുന്ത്യത്ഥോ.

അകുസലചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഹേതുകചിത്തവണ്ണനാ

൯. ഏവം മൂലഭേദതോ തിവിധമ്പി അകുസലം സമ്പയോഗാദിഭേദതോ ദ്വാദസധാ വിഭജിത്വാ ഇദാനി അഹേതുകചിത്താനി നിദ്ദിസന്തോ തേസം അകുസലവിപാകാദിവസേന തിവിധഭാവേപി അകുസലാനന്തരം അകുസലവിപാകേയേവ ചക്ഖാദിനിസ്സയസമ്പടിച്ഛനാദികിച്ചഭേദേന സത്തധാ വിഭജിതും ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖതി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ഹുത്വാ സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ ഹോതീതി ചക്ഖു. അഥ വാ ചക്ഖതി രൂപം അസ്സാദേന്തം വിയ ഹോതീതി ചക്ഖു. ചക്ഖതീതി ഹി അയം സദ്ദോ ‘‘മധും ചക്ഖതി, ബ്യഞ്ജനം ചക്ഖതീ’’ത്യാദീസു വിയ അസ്സാദനത്ഥോ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ചക്ഖും ഖോ പന, മാഗണ്ഡിയ, രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമ്മുദിത’’ന്ത്യാദി. യദി ഏവം ‘‘സോതം ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, സദ്ദാരാമം സദ്ദരതം സദ്ദസമ്മുദിത’’ന്ത്യാദിവചനതോ (മ. നി. ൨.൨൦൯) സോതാദീനമ്പി സദ്ദാദിഅസ്സാദനം അത്ഥീതി തേസമ്പി ചക്ഖുസദ്ദാഭിധേയ്യതാ ആപജ്ജേയ്യാതി? നാപജ്ജതി നിരുള്ഹത്താ, നിരുള്ഹോ ഹേസ ചക്ഖു-സദ്ദോ ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപ്പസാദലക്ഖണേ ചക്ഖുപ്പസാദേയേവ മയൂരാദിസദ്ദാ വിയ സകുണവിസേസാദീസു, ചക്ഖുനാ സഹവുത്തിയാ പന ഭമുകട്ഠിപരിച്ഛിന്നോ മംസപിണ്ഡോപി ‘‘ചക്ഖൂ’’തി വുച്ചതി. അട്ഠകഥായം പന അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം ചക്ഖതി-സദ്ദസ്സ വിഭാവനത്ഥതാപി സമ്ഭവതീതി ‘‘ചക്ഖതി രൂപം വിഭാവേതീതി ചക്ഖൂ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൫൧൦) വുത്തം. ചക്ഖുസ്മിം വിഞ്ഞാണം തന്നിസ്സിതത്ഥാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. തഥാ ഹേതം ‘‘ചക്ഖുസന്നിസ്സിതരൂപവിജാനനലക്ഖണ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൩൧; വിസുദ്ധി. ൨.൪൫൪) വുത്തം.

ഏവം സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി യഥാരഹം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ഉപേക്ഖാസഹഗതഭാവം അതിദിസതി. വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ഹുത്വാ സുണാതീതി സോതം. ഘായതി ഗന്ധോപാദാനം കരോതീതി ഘാനം. ജീവിതനിമിത്തം രസോ ജീവിതം, തം അവ്ഹായതി തസ്മിം നിന്നതായാതി ജിവ്ഹാ നിരുത്തിനയേന. കുച്ഛിതാനം പാപധമ്മാനം ആയോ പവത്തിട്ഠാനന്തി കായോ. കായിന്ദ്രിയഞ്ഹി ഫോട്ഠബ്ബഗ്ഗഹണസഭാവത്താ തദസ്സാദവസപ്പവത്താനം, തമ്മൂലകാനഞ്ച പാപധമ്മാനം വിസേസകാരണന്തി തേസം പവത്തിട്ഠാനം വിയ ഗയ്ഹതി. സസമ്ഭാരകായോ വാ കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം ആയോതി കായോ. തംസഹചരിതത്താ പന പസാദകായോപി തഥാ വുച്ചതി. ദു കുച്ഛിതം ഹുത്വാ ഖനതി കായികസുഖം, ദുക്ഖമന്തി വാ ദുക്ഖം. ദുക്കരമോകാസദാനം ഏതസ്സാതി ദുക്ഖ’’ന്തിപി അപരേ. പഞ്ചവിഞ്ഞാണഗ്ഗഹിതം രൂപാദിആരമ്മണം സമ്പടിച്ഛതി തദാകാരപ്പവത്തിയാതി സമ്പടിച്ഛനം. സമ്മാ തീരേതി യഥാസമ്പടിച്ഛിതം രൂപാദിആരമ്മണം വീമംസതീതി സന്തീരണം. അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാനം കുസലാകുസലാനം പാകാതി വിപാകാ, വിപക്കഭാവമാപന്നാനം അരൂപധമ്മാനമേതം അധിവചനം. ഏവഞ്ച കത്വാ കുസലാകുസലകമ്മസമുട്ഠാനാനമ്പി കടത്താരൂപാനം നത്ഥി വിപാകവോഹാരോ. അകുസലസ്സ വിപാകചിത്താനി അകുസലവിപാകചിത്താനി.

൧൦. സുഖയതി കായചിത്തം, സുട്ഠു വാ ഖനതി കായചിത്താബാധം, സുഖേന ഖമിതബ്ബന്തി വാ സുഖം. ‘‘സുകരമോകാസദാനം ഏതസ്സാതി സുഖ’’ന്തി അപരേ. കസ്മാ പന യഥാ അകുസലവിപാകസന്തീരണം ഏകമേവ വുത്തം, ഏവമവത്വാ കുസലവിപാകസന്തീരണം ദ്വിധാ വുത്തന്തി? ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണവസേന വേദനാഭേദസമ്ഭവതോ. യദി ഏവം തത്ഥാപി അനിട്ഠഅനിട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണവസേന വേദനാഭേദേന ഭവിതബ്ബന്തി? നയിദമേവം അനിട്ഠാരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബസ്സപി ദോമനസ്സസ്സ പടിഘേന വിനാ അനുപ്പജ്ജനതോ, പടിഘസ്സ ച ഏകന്താകുസലസഭാവസ്സ അബ്യാകതേസു അസമ്ഭവതോ. ന ഹി ഭിന്നജാതികോ ധമ്മോ ഭിന്നജാതികേസു ഉപലബ്ഭതി, തസ്മാ അത്തനാ സമാനയോഗക്ഖമസ്സ അസമ്ഭവതോ അകുസലവിപാകേസു ദോമനസ്സം ന സമ്ഭവതീതി തസ്സ തംസഹഗതതാ ന വുത്താ. അഥ വാ യഥാ കോചി ബലവതാ പോഥിയമാനോ ദുബ്ബലപുരിസോ തസ്സ പടിപ്പഹരിതും അസക്കോന്തോ തസ്മിം ഉപേക്ഖകോവ ഹോതി, ഏവമേവ അകുസലവിപാകാനം പരിദുബ്ബലഭാവതോ അനിട്ഠാരമ്മണേപി ദോമനസ്സുപ്പാദോ നത്ഥീതി സന്തീരണം ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി പന ചത്താരി ഉഭയവിപാകാനിപി വത്ഥാരമ്മണഘട്ടനായ ദുബ്ബലഭാവതോ അനിട്ഠേ ഇട്ഠേപി ച ആരമ്മണേ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ. തേസഞ്ഹി ചതുന്നമ്പി വത്ഥുഭൂതാനി ചക്ഖാദീനി ഉപാദാരൂപാനേവ, തഥാ ആരമ്മണഭൂതാനിപി രൂപാദീനി, ഉപാദാരൂപകേന ച ഉപാദാരൂപകസ്സ സങ്ഘട്ടനം അതിദുബ്ബലം പിചുപിണ്ഡകേന പിചുപിണ്ഡകസ്സ ഫുസനം വിയ, തസ്മാ താനി സബ്ബഥാപി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ. കായവിഞ്ഞാണസ്സ പന ഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതഭൂതത്തയമേവ ആരമ്മണന്തി തം കായപ്പസാദേ സങ്ഘട്ടിതമ്പി തം അതിക്കമിത്വാ തന്നിസ്സയേസു മഹാഭൂതേസു പടിഹഞ്ഞതി. ഭൂതരൂപേഹി ച ഭൂതരൂപാനം സങ്ഘട്ടനം ബലവതരം അധികരണിമത്ഥകേ പിചുപിണ്ഡകം ഠപേത്വാ കൂടേന പഹടകാലേ കൂടസ്സ പിചുപിണ്ഡകം അതിക്കമിത്വാ അധികരണിഗ്ഗഹണം വിയ, തസ്മാ വത്ഥാരമ്മണഘട്ടനായ ബലവഭാവതോ കായവിഞ്ഞാണം അനിട്ഠേ ദുക്ഖസഹഗതം, ഇട്ഠേ സുഖസഹഗതന്തി. സമ്പടിച്ഛനയുഗള്ഹം പന അത്തനാ അസമാനനിസ്സയാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനമനന്തരം ഉപ്പജ്ജതീതി സമാനനിസ്സയതോ അലദ്ധാനന്തരപച്ചയതായ സഭാഗൂപത്ഥമ്ഭരഹിതോ വിയ പുരിസോ നാതിബലവം സബ്ബഥാപി വിസയരസമനുഭവിതും ന സക്കോതീതി സബ്ബഥാപി ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ. വുത്തവിപരിയായതോ കുസലവിപാകസന്തീരണം ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണേസു സുഖോപേക്ഖാസഹഗതന്തി. യദി ഏവം ആവജ്ജനദ്വയസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്പയോഗം കസ്മാ വക്ഖതി, നനു തമ്പി സമാനനിസ്സയാനന്തരം പവത്തതീതി? സച്ചം, തത്ഥ പന പുരിമം പുബ്ബേ കേനചി അഗ്ഗഹിതേയേവ ആരമ്മണേ ഏകവാരമേവ പവത്തതി, പച്ഛിമമ്പി വിസദിസചിത്തസന്താനപരാവത്തനവസേന ബ്യാപാരന്തരസാപേക്ഖന്തി ന സബ്ബഥാപി വിസയരസമനുഭവിതും സക്കോതി, തസ്മാ മജ്ഝത്തവേദനാസമ്പയുത്തമേവാതി. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘വത്ഥാലമ്ബസഭാവാനം, ഭൂതികാനഞ്ഹി ഘട്ടനം;

ദുബ്ബലം ഇതി ചക്ഖാദി-ചതുചിത്തമുപേക്ഖകം.

‘‘കായനിസ്സയഫോട്ഠബ്ബ-ഭൂതാനം ഘട്ടനായ തു;

ബലവത്താ ന വിഞ്ഞാണം, കായിക മജ്ഝവേദനം.

‘‘സമാനനിസ്സയോ യസ്മാ, നത്ഥാനന്തരപച്ചയോ;

തസ്മാ ദുബ്ബലമാലമ്ബേ, സോപേക്ഖം സമ്പടിച്ഛന’’ന്തി.

കുസലസ്സ വിപാകാനി, സമ്പയുത്തഹേതുവിരഹതോ അഹേതുകചിത്താനി ചാതി കുസലവിപാകാഹേതുകചിത്താനി. നിബ്ബത്തകഹേതുവസേന നിപ്ഫന്നാനിപി ഹേതാനി സമ്പയുത്തഹേതുവസേനേവ അഹേതുകവോഹാരം ലഭന്തി, ഇതരഥാ മഹാവിപാകേഹി ഇമേസം നാനത്താസമ്ഭവതോ. കിം പനേത്ഥ കാരണം യഥാ ഇധേവം അകുസലവിപാകനിഗമനേ അഹേതുകഗ്ഗഹണം ന കതന്തി? ബ്യഭിചാരാഭാവതോ. സതി ഹി സമ്ഭവേ, ബ്യഭിചാരേ ച വിസേസനം സാത്ഥകം സിയാ. അകുസലവിപാകാനം പന ലോഭാദിസാവജ്ജധമ്മവിപാകഭാവേന തബ്ബിധുരേഹി, അലോഭാദീഹി സമ്പയോഗായോഗതോ, സയം അബ്യാകതനിരവജ്ജസഭാവാനം ലോഭാദിഅകുസലധമ്മസമ്പയോഗവിരോധതോ ച നത്ഥി കദാചിപി സഹേതുകതായ സമ്ഭവോതി അഹേതുകഭാവാബ്യഭിചാരതോ ന താനി അഹേതുകസദ്ദേന വിസേസിതബ്ബാനി.

൧൧. ഇദാനി അഹേതുകാധികാരേ അഹേതുകകിരിയചിത്താനിപി കിച്ചഭേദേന തിധാ ദസ്സേതും ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗത’’ന്ത്യാദി വുത്തം. ചക്ഖാദിപഞ്ചദ്വാരേ ഘട്ടിതമാരമ്മണം ആവജ്ജേതി തത്ഥ ആഭോഗം കരോതി, ചിത്തസന്താനം വാ ഭവങ്ഗവസേന പവത്തിതും അദത്വാ വീഥിചിത്തഭാവായ പരിണാമേതീതി പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനം, കിരിയാഹേതുകമനോധാതുചിത്തം. ആവജ്ജനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതം ഭവങ്ഗചിത്തം മനോദ്വാരം വീഥിചിത്താനം പവത്തിമുഖഭാവതോ. തസ്മിം ദിട്ഠസുതമുതാദിവസേന ആപാഥമാഗതമാരമ്മണം ആവജ്ജേതി, വുത്തനയേന വാ ചിത്തസന്താനം പരിണാമേതീതി മനോദ്വാരാവജ്ജനം, കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുഉപേക്ഖാസഹഗതചിത്തം. ഇദമേവ ച പഞ്ചദ്വാരേ യഥാസന്തീരിതം ആരമ്മണം വവത്ഥപേതീതി വോട്ഠബ്ബനന്തി ച വുച്ചതി. ഹസിതം ഉപ്പാദേതീതി ഹസിതുപ്പാദം, ഖീണാസവാനം അനോളാരികാരമ്മണേസു പഹട്ഠാകാരമത്തഹേതുകം കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുസോമനസ്സസഹഗതചിത്തം.

൧൨. സബ്ബഥാപീതി അകുസലവിപാകകുസലവിപാകകിരിയഭേദേന. അട്ഠാരസാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. അഹേതുകചിത്താനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം.

അഹേതുകചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോഭനചിത്തവണ്ണനാ

൧൪. ഏവം ദ്വാദസാകുസലഅഹേതുകാട്ഠാരസവസേന സമതിംസ ചിത്താനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തബ്ബിനിമുത്താനം സോഭനവോഹാരം ഠപേതും ‘‘പാപാഹേതുകമുത്താനീ’’ത്യാദി വുത്തം. അത്തനാ അധിസയിതസ്സ അപായാദിദുക്ഖസ്സ പാപനതോ പാപേഹി, ഹേതുസമ്പയോഗാഭാവതോ അഹേതുകേഹി ച മുത്താനി ചതുവീസതികാമാവചരപഞ്ചതിംസമഹഗ്ഗതലോകുത്തരവസേന ഏകൂനസട്ഠിപരിമാണാനി, അഥ വാ അട്ഠ ലോകുത്തരാനി ഝാനങ്ഗയോഗഭേദേന പച്ചേകം പഞ്ചധാ കത്വാ ഏകനവുതിപി ചിത്താനി സോഭനഗുണാവഹനതോ, അലോഭാദിഅനവജ്ജഹേതുസമ്പയോഗതോ ച സോഭനാനീതി വുച്ചരേ കഥീയന്തി.

കാമാവചരസോഭനചിത്തവണ്ണനാ

൧൫. ഇദാനി സോഭനേസു കാമാവചരാനമേവ പഠമം ഉദ്ദിട്ഠത്താ തേസുപി അബ്യാകതാനം കുസലപുബ്ബകത്താ പഠമം കാമാവചരകുസലം, തതോ തബ്ബിപാകം, തദനന്തരം തദേകഭൂമിപരിയാപന്നം കിരിയചിത്തഞ്ച പച്ചേകം വേദനാഞാണസങ്ഖാരഭേദേന അട്ഠധാ ദസ്സേതും ‘‘സോമനസ്സസഹഗത’’ന്ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ ജാനാതി യഥാസഭാവം പടിവിജ്ഝതീതി ഞാണം. സേസം വുത്തനയമേവ. ഏത്ഥ ച ബലവസദ്ധായ ദസ്സനസമ്പത്തിയാ പച്ചയപടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിയാതി ഏവമാദീഹി കാരണേഹി സോമനസ്സസഹഗതതാ, പഞ്ഞാസംവത്തനികകമ്മതോ, അബ്യാപജ്ജലോകൂപപത്തിതോ, ഇന്ദ്രിയപരിപാകതോ, കിലേസദൂരീഭാവതോ ച ഞാണസമ്പയുത്തതാ, തബ്ബിപരിയായേന ഉപേക്ഖാസഹഗതതാ ചേവ ഞാണവിപ്പയുത്തതാ ച, ആവാസസപ്പായാദിവസേന കായചിത്താനം കല്ലഭാവതോ, പുബ്ബേ ദാനാദീസു കതപരിചയതാദീഹി ച അസങ്ഖാരികതാ, തബ്ബിപരിയായേന സസങ്ഖാരികതാ ച വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ യദാ പന യോ ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിം, അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സഹേതും ആഗമ്മ ഹട്ഠപഹട്ഠോ ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്ത്യാദിനയപ്പവത്തം സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ മുത്തചാഗതാദിവസേന അസംസീദന്തോ അനുസ്സാഹിതോ പരേഹി ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോതി, തദാസ്സ ചിത്തം സോമനസ്സസഹഗതം ഞാണസമ്പയുത്തം അസങ്ഖാരികം ഹോതി. യദാ പന വുത്തനയേനേവ ഹട്ഠതുട്ഠോ സമ്മാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാപി അമുത്തചാഗതാദിവസേന സംസീദമാനോ പരേഹി വാ ഉസ്സാഹിതോ കരോതി, തദാസ്സ തദേവ ചിത്തം സസങ്ഖാരികം ഹോതി. യദാ പന ഞാതിജനസ്സ പടിപത്തിദസ്സനേന ജാതപരിചയാ ബാലദാരകാ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ സോമനസ്സജാതാ സഹസാ കിഞ്ചിദേവ ഹത്ഥഗതം ദദന്തി വാ വന്ദന്തി വാ, തദാ തേസം തതിയം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന ‘‘ദേഥ, വന്ദഥാ’’തി ഞാതീഹി ഉസ്സാഹിതാ ഏവം പടിപജ്ജന്തി, തദാ ചതുത്ഥം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പന ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാദീനം അസമ്പത്തിം, അഞ്ഞേസം വാ സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവം ആഗമ്മ ചതൂസുപി വികപ്പേസു സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി, തദാ സേസാനി ചത്താരി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി. അട്ഠപീതി പി-സദ്ദേന ദസപുഞ്ഞകിരിയാദിവസേന അനേകവിധതം സമ്പിണ്ഡേതി. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘കമേന പുഞ്ഞവത്ഥൂഹി, ഗോചരാധിപതീഹി ച;

കമ്മഹീനാദിതോ ചേവ, ഗണേയ്യ നയകോവിദോ’’തി.

ഇമാനി ഹി അട്ഠ ചിത്താനി ദസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന പവത്തനതോ പച്ചേകം ദസ ദസാതി കത്വാ അസീതി ചിത്താനി ഹോന്തി, താനി ച ഛസു ആരമ്മണേസു പവത്തനതോ പച്ചേകം ഛഗ്ഗുണിതാനി സാസീതികാനി ചത്താരി സതാനി ഹോന്തി, അധിപതിഭേദേന പന ഞാണവിപ്പയുത്താനം ചത്താലീസാധികദ്വിസതപരിമാണാനം വീമംസാധിപതിസമ്പയോഗാഭാവതോ താനി തിണ്ണം അധിപതീനം വസേന തിഗുണിതാനി വീസാധികാനി സത്തസതാനി, തഥാ ഞാണസമ്പയുത്താനി ച ചതുന്നം അധിപതീനം വസേന ചതുഗ്ഗുണിതാനി സസട്ഠികാനി നവ സതാനീതി ഏവം അധിപതിവസേന സഹസ്സം സാസീതികാനി ച ഛ സതാനി ഹോന്തി, താനി കായവചീമനോകമ്മസങ്ഖാതകമ്മത്തികവസേന തിഗുണിതാനി ചത്താലീസാധികാനി പഞ്ച സഹസ്സാനി ഹോന്തി, താനി ച ഹീനമജ്ഝിമപണീതഭേദതോ തിഗുണിതാനി വീസസതാധികപന്നരസസഹസ്സാനി ഹോന്തി. യം പന വുത്തം ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേന –

‘‘സത്തരസ സഹസ്സാനി, ദ്വേ സതാനി അസീതി ച;

കാമാവചരപുഞ്ഞാനി, ഭവന്തീതി വിനിദ്ദിസേ’’തി.

തം അധിപതിവസേന ഗണനപരിഹാനിം അനാദിയിത്വാ സോതപതിതവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, കാലദേസാദിഭേദേന പന നേസം ഭേദോ അപ്പമേയ്യോവ.

കുച്ഛിതേ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧) പാപധമ്മേ സലയന്തി കമ്പേന്തി വിദ്ധംസേന്തി അപഗമേന്തീതി വാ കുസലാനി. അഥ വാ കുച്ഛിതാകാരേന സന്താനേ സയനതോ പവത്തനതോ കുസസങ്ഖാതേ പാപധമ്മേ ലുനന്തി ഛിന്ദന്തീതി കുസലാനി. അഥ വാ കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സാനതോ തനുകരണതോ ഓസാനകരണതോ വാ കുസസങ്ഖാതേന ഞാണേന, സദ്ധാദിധമ്മജാതേന വാ ലാതബ്ബാനി സഹജാതഉപനിസ്സയഭാവേന യഥാരഹം പവത്തേതബ്ബാനീതി കുസലാനി, താനേവ യഥാവുത്തത്ഥേന കാമാവചരാനി കുസലചിത്താനി ചാതി കാമാവചരകുസലചിത്താനി.

൧൬. യഥാ പനേതാനി പുഞ്ഞകിരിയവസേന, കമ്മദ്വാരവസേന, കമ്മവസേന, അധിപതിവസേന ച പവത്തന്തി, നേവം വിപാകാനി ദാനാദിവസേന അപ്പവത്തനതോ, വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനാഭാവതോ, അവിപാകസഭാവതോ, ഛന്ദാദീനി പുരക്ഖത്വാ അപ്പവത്തിതോ ച, തസ്മാ തംവസേന പരിഹാപേത്വാ യഥാരഹം ഗണനഭേദോ യോജേതബ്ബോ. ഇമാനിപി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താരമ്മണവസേന യഥാക്കമം സോമനസ്സുപേക്ഖാസഹിതാനി. പടിസന്ധാദിവസപ്പവത്തിയം കമ്മസ്സ ബലവാബലവഭാവതോ, തദാരമ്മണപ്പവത്തിയം യേഭുയ്യേന ജവനാനുരൂപതോ, കദാചി തത്ഥാപി കമ്മാനുരൂപതോ ച ഞാണസമ്പയുത്താനി, ഞാണവിപ്പയുത്താനി ച ഹോന്തി. യഥാപയോഗം വിനാ സപ്പയോഗഞ്ച യഥാഉപട്ഠിതേഹി കമ്മാദിപച്ചയേഹി ഉതുഭോജനാദിസപ്പായാസപ്പായവസേന അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികാനി.

൧൭. കിരിയചിത്താനമ്പി കുസലേ വുത്തനയേന യഥാരഹം സോമനസ്സസഹഗതാദിതാ വേദിതബ്ബാ.

൧൮. സഹേതുകകാമാവചരകുസലവിപാകകിരിയചിത്താനീതി ഏത്ഥ സഹേതുകഗ്ഗഹണം വിപാകകിരിയാപേക്ഖം വിസേസനം കുസലസ്സ ഏകന്തസഹേതുകത്താ. ഹോതി ഹി യഥാലാഭയോജനാ, ‘‘സക്ഖരകഥലമ്പി മച്ഛഗുമ്ബമ്പി ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പീ’’ത്യാദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൪൯) വിയ സക്ഖരകഥലസ്സ ചരണായോഗതോ മച്ഛഗുമ്ബാപേക്ഖായ ചരണകിരിയാ യോജീയതീതി.

൧൯. സഹേതുകാമാവചരപുഞ്ഞപാകകിരിയാ വേദനാഞാണസങ്ഖാരഭേദേന പച്ചേകം വേദനാഭേദതോ ദുവിധത്താ, ഞാണഭേദതോ ചതുബ്ബിധത്താ, സങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠവിധത്താ ച സമ്പിണ്ഡേത്വാ ചതുവീസതി മതാതി യോജനാ. നനു ച വേദനാഭേദോ താവ യുത്തോ താസം ഭിന്നസഭാവത്താ. ഞാണസങ്ഖാരഭേദോ പന കഥന്തി? ഞാണസങ്ഖാരാനം ഭാവാഭാവകതോപി ഭേദോ ഞാണസങ്ഖാരകതോവ യഥാ വസ്സകതോ സുഭിക്ഖോ ദുബ്ഭിക്ഖോതി, തസ്മാ ഞാണസങ്ഖാരകതോ ഭേദോ ഞാണസങ്ഖാരഭേദോതി ന ഏത്ഥ കോചി വിരോധോതി.

൨൦. ഇദാനി സബ്ബാനിപി കാമാവചരചിത്താനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കാമേ തേവീസാ’’ത്യാദി വുത്തം. കാമേ ഭവേ സത്ത അകുസലവിപാകാനി, സഹേതുകാഹേതുകാനി സോളസ കുസലവിപാകാനീതി ഏവം തേവീസതി വിപാകാനി ദ്വാദസ അകുസലാനി, അട്ഠ കുസലാനീതി പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി വീസതി അഹേതുകാ തിസ്സോ സഹേതുകാ അട്ഠാതി ഏകാദസ കിരിയാ ചാതി സബ്ബഥാപി കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാനം അന്തോഗധഭേദേന ചതുപഞ്ഞാസേവ കാലദേസസന്താനാദിഭേദേന അനേകവിധഭാവേപീത്യത്ഥോ.

കാമാവചരസോഭനചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപാവചരചിത്തവണ്ണനാ

൨൧. ഇദാനി തദനന്തരുദ്ദിട്ഠസ്സ രൂപാവചരസ്സ നിദ്ദേസക്കമോ അനുപ്പത്തോതി തസ്സ ഝാനങ്ഗയോഗഭേദേന പഞ്ചധാ വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘വിതക്ക…പേ… സഹിത’’ന്ത്യാദിമാഹ. വിതക്കോ ച വിചാരോ ച പീതി ച സുഖഞ്ച ഏകഗ്ഗതാ ചാതി ഇമേഹി സഹിതം വിതക്കവിചാരപീതിസുഖേകഗ്ഗതാസഹിതം. തത്ഥ ആരമ്മണം വിതക്കേതി സമ്പയുത്തധമ്മേ അഭിനിരോപേതീതി വിതക്കോ, സോ സഹജാതാനം ആരമ്മണാഭിനിരോപനലക്ഖണോ, യഥാ ഹി കോചി ഗാമവാസീ പുരിസോ രാജവല്ലഭം സമ്ബന്ധിനം മിത്തം വാ നിസ്സായ രാജഗേഹം അനുപവിസതി, ഏവം വിതക്കം നിസ്സായ ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതി. യദി ഏവം കഥം അവിതക്കം ചിത്തം ആരമ്മണം ആരോഹതീതി? തമ്പി വിതക്കബലേനേവ അഭിനിരോഹതി. യഥാ ഹി സോ പുരിസോ പരിചയേന തേന വിനാപി നിരാസങ്കോ രാജഗേഹം പവിസതി, ഏവം പരിചയേന വിതക്കേന വിനാപി അവിതക്കം ചിത്തം ആരമ്മണം അഭിനിരോഹതി. പരിചയോതി ചേത്ഥ സവിതക്കചിത്തസ്സ സന്താനേ അഭിണ്ഹപ്പവത്തിവസേന നിബ്ബത്താ ചിത്തഭാവനാ. അപി ചേത്ഥ പഞ്ചവിഞ്ഞാണം അവിതക്കമ്പി വത്ഥാരമ്മണസങ്ഘട്ടനബലേന, ദുതിയജ്ഝാനാദീനി ച ഹേട്ഠിമഭാവനാബലേന അഭിരോഹന്തി.

ആരമ്മണേ തേന ചിത്തം വിചരതീതി വിചാരോ. സോ ആരണനുമജ്ജനലക്ഖണോ. തഥാ ഹേസ ‘‘അനുസന്ധാനതാ’’തി (ധ. സ. ൮) നിദ്ദിട്ഠോ. ഏത്ഥ ച വിചാരതോ ഓളാരികട്ഠേന, തസ്സേവ പുബ്ബങ്ഗമട്ഠേന ച പഠമഘണ്ടാഭിഘാതോ വിയ ചേതസോ പഠമാഭിനിപാതോ വിതക്കോ, അനുരവോ വിയ അനുസഞ്ചരണം വിചാരോ. വിപ്ഫാരവാചേത്ഥ വിതക്കോ ചിത്തസ്സ പരിപ്ഫന്ദനഭൂതോ, ആകാസേ ഉപ്പതിതുകാമസ്സ സകുണസ്സ പക്ഖവിക്ഖേപോ വിയ, പദുമാഭിമുഖപാതോ വിയ ച ഗന്ധാനുബന്ധചേതസാ ഭമരസ്സ, സന്തവുത്തി വിചാരോ ചിത്തസ്സ നാതിപരിപ്ഫന്ദനഭൂതോ, ആകാസേ ഉപ്പതിതസ്സ സകുണസ്സ പക്ഖപ്പസാരണം വിയ, പദുമസ്സ ഉപരിഭാഗേ പരിബ്ഭമനം വിയ ച പദുമാഭിമുഖപതിതസ്സ ഭമരസ്സ.

പിനയതി കായചിത്തം തപ്പേതി, വഡ്ഢേതീതി വാ പീതി, സാ സമ്പിയായനലക്ഖണാ, ആരമ്മണം കല്ലതോ ഗഹണലക്ഖണാതി വുത്തം ഹോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ സുഖയതീതി സുഖം, തം ഇട്ഠാനുഭവനലക്ഖണം സുഭോജനരസസ്സാദകോ രാജാ വിയ. തത്ഥ ആരമ്മണപ്പടിലാഭേ പീതിയാ വിസേസോ പാകടോ കന്താരഖിന്നസ്സ വനന്തോദകദസ്സനേ വിയ, യഥാലദ്ധസ്സ അനുഭവനേ സുഖസ്സ വിസേസോ പാകടോ യഥാദിട്ഠഉദകസ്സ പാനാദീസു വിയാതി. നാനാരമ്മണവിക്ഖേപാഭാവേന ഏകം ആരമ്മണം അഗ്ഗം ഇമസ്സാതി ഏകഗ്ഗം, ചിത്തം, തസ്സ ഭാവോ ഏകഗ്ഗതാ, സമാധി. സോ അവിക്ഖേപലക്ഖണോ. തസ്സ ഹി വസേന സസമ്പയുത്തം ചിത്തം അവിക്ഖിത്തം ഹോതി.

പഠമഞ്ച ദേസനാക്കമതോ ചേവ ഉപ്പത്തിക്കമതോ ച ആദിഭൂതത്താ തം ഝാനഞ്ച ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനതോ, പച്ചനീകഝാപനതോ ചാതി പഠമജ്ഝാനം, വിതക്കാദിപഞ്ചകം. ഝാനങ്ഗസമുദായേ യേവ ഹി ഝാനവോഹാരോ നേമിആദിഅങ്ഗസമുദായേ രഥവോഹാരോ വിയ, തഥാ ഹി വുത്തം വിഭങ്ഗേ ‘‘ഝാനന്തി വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ’’തി (വിഭ. ൫൬൯). പഠമജ്ഝാനേന സമ്പയുത്തം കുസലചിത്തം പഠമജ്ഝാനകുസലചിത്തം.

കസ്മാ പന അഞ്ഞേസു ഫസ്സാദീസു സമ്പയുത്തധമ്മേസു വിജ്ജമാനേസു ഇമേയേവ പഞ്ച ഝാനങ്ഗവസേന വുത്താതി? വുച്ചതേ – ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചവന്തതായ, കാമച്ഛന്ദാദീനം ഉജുപടിപക്ഖഭാവതോ ച. വിതക്കോ ഹി ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി. വിചാരോ അനുപ്പബന്ധേതി, പീതി ചസ്സ പീനനം, സുഖഞ്ച ഉപബ്രൂഹനം കരോതി, അഥ നം സസമ്പയുത്തധമ്മം ഏതേഹി അഭിനിരോപനാനുപ്പബന്ധനപീനനഉപബ്രൂഹനേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ ഏകഗ്ഗതാ സമാധാനകിച്ചേന അത്താനം അനുവത്താപേന്തീ ഏകത്താരമ്മണേ സമം, സമ്മാ ച ആധിയതി. ഇന്ദ്രിയസമതാവസേന സമം പടിപക്ഖധമ്മാനം ദൂരീഭാവേന ലീനുദ്ധച്ചാഭാവേന സമ്മാ ച ഠപേതീതി ഏവമേതേ സമേവ ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചം ആവേണികം. കാമച്ഛന്ദാദിപടിപക്ഖഭാവേ പന സമാധി കാമച്ഛന്ദസ്സ പടിപക്ഖോ രാഗപ്പണിധിയാ ഉജുപച്ചനീകഭാവതോ. കാമച്ഛന്ദവസേന ഹി നാനാരമ്മണേഹി പലോഭിതസ്സ പരിബ്ഭമന്തസ്സ ചിത്തസ്സ സമാധാനം ഏകഗ്ഗതായ ഹോതി. പീതി ബ്യാപാദസ്സ പാമോജ്ജസഭാവത്താ. വിതക്കോ ഥിനമിദ്ധസ്സ യോനിസോ സങ്കപ്പനവസേന സവിപ്ഫാരപ്പവത്തിതോ സുഖം അവൂപസമാനുതാപസഭാവസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ വൂപസന്തസീതലസഭാവത്താ. വിചാരോ വിചികിച്ഛായ ആരമ്മണേ അനുമജ്ജനവസേന പഞ്ഞാപതിരൂപസഭാവത്താ. ഏവം ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചവന്തതായ, കാമച്ഛന്ദാദീനം ഉജുപടിപക്ഖഭാവതോ ച ഇമേയേവ പഞ്ച ഝാനങ്ഗഭാവേന വവത്ഥിതാതി. യഥാഹു –

‘‘ഉപനിജ്ഝാനകിച്ചത്താ, കാമാദിപടിപക്ഖതോ;

സന്തേസുപി ച അഞ്ഞേസു, പഞ്ചേവ ഝാനസഞ്ഞിതാ’’തി.

ഉപേക്ഖാ പനേത്ത സന്തവുത്തിസഭാവത്താ സുഖേവ അന്തോഗധാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹു –

‘‘ഉപേക്ഖാ സന്തവുത്തിത്താ, സുഖമിച്ചേവ ഭാസിതാ’’തി. (വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨; വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൪);

പഹാനങ്ഗാദിവസേന പനസ്സ വിസേസോ ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി, തഥാ അരൂപാവചരലോകുത്തരേസുപി ലബ്ഭമാനകവിസേസോ. അഥേത്ഥ കാമാവചരകുസലേസു വിയ സങ്ഖാരഭേദോ കസ്മാ ന ഗഹിതോ. ഇദമ്പി ഹി കേവലം സമഥാനുയോഗവസേന പടിലദ്ധം സസങ്ഖാരികം, മഗ്ഗാധിഗമവസേന പടിലദ്ധം അസങ്ഖാരികന്തി സക്കാ വത്തുന്തി? നയിദമേവം മഗ്ഗാധിഗമവസേനസത്തിതോ പടിലദ്ധസ്സാപി അപരഭാഗേ പരികമ്മവസേനേവ ഉപ്പജ്ജനതോ, തസ്മാ സബ്ബസ്സപി ഝാനസ്സ പരികമ്മസങ്ഖാതപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന വിനാ കേവലം അധികാരവസേന അനുപ്പജ്ജനതോ ‘‘അസങ്ഖാരിക’’ന്തിപി, അധികാരേന ച വിനാ കേവലം പരികമ്മാഭിസങ്ഖാരേനേവ അനുപ്പജ്ജനതോ ‘‘സസങ്ഖാരിക’’ന്തിപി ന സക്കാ വത്തുന്തി. അഥ വാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ന കദാചി അസങ്ഖാരികഭാവോ സമ്ഭവതീതി ‘‘അസങ്ഖാരിക’’ന്തി ച ബ്യഭിചാരാഭാവതോ ‘‘സസങ്ഖാരിക’’ന്തി ച ന വുത്തന്തി.

പി-സദ്ദേന ചേത്ഥ ചതുക്കപഞ്ചകനയവസേന സുദ്ധികനവകോ, തഞ്ച ദുക്ഖപ്പടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാദുക്ഖപ്പടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞാസുഖപ്പടിപദാദന്ധാഭിഞ്ഞാസുഖപ്പടിപദാഖിപ്പാഭിഞ്ഞാവസേന പടിപദാചതുക്കേന യോജേത്വാ ദേസിതത്താ ചത്താരോ നവകാ, പരിത്തം പരിത്താരമ്മണം, പരിത്തം അപ്പമാണാരമ്മണം, അപ്പമാണം പരിത്താരമ്മണം, അപ്പമാണം അപ്പമാണാരമ്മണന്തി ആരമ്മണചതുക്കേന യോജിതത്താ ചത്താരോ നവകാ, ‘‘ദുക്ഖപ്പടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം പരിത്തം പരിത്താരമ്മണം, ദുക്ഖപ്പടിപദം ദന്ധാഭിഞ്ഞം പരിത്തം അപ്പമാണാരമ്മണ’’ന്ത്യാദിനാ ആരമ്മണപ്പടിപദാമിസ്സകനയവസേന സോളസ നവകാതി പഞ്ചവീസതി നവകാതി ഏവമാദിഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൨. ഝാനവിസേസേന നിബ്ബത്തിതവിപാകോ ഏകന്തതോ തംതംഝാനസദിസോവാതി വിപാകം ഝാനസദിസമേവ വിഭത്തം. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം ദീപേതും ഭഗവതാ വിപാകനിദ്ദേസേപി കുസലം ഉദ്ദിസിത്വാവ തദനന്തരം മഹഗ്ഗതലോകുത്തരവിപാകാ വിഭത്താ.

൨൫. രൂപാവചരമാനസം ഝാനഭേദേന പഞ്ചഹി ചതൂഹി തീഹി ദ്വീഹി പുന ദ്വീഹി ഝാനങ്ഗേഹി സമ്പയോഗഭേദേന പഞ്ചധാ പഞ്ചങ്ഗികം ചതുരങ്ഗികം തിവങ്ഗികം ദുവങ്ഗികം പുന ദുവങ്ഗികന്തി പഞ്ചവിധം ഹോതി അവിസേസേന, പുന തം പുഞ്ഞപാകകിരിയാനം പച്ചേകം പഞ്ചന്നം പഞ്ചന്നം ഭേദാ പഞ്ചദസധാ ഭവേത്യത്ഥോ.

രൂപാവചരചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരൂപാവചരചിത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഇദാനി അരൂപാവചരം ആരമ്മണഭേദേന ചതുധാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപ്പാദാദിഅന്തരഹിതതായ നാസ്സ അന്തോതി അനന്തം, ആകാസഞ്ച തം അനന്തഞ്ചാതി ആകാസാനന്തം, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ. ‘‘അനന്താകാസ’’ന്തി ച വത്തബ്ബേ ‘‘അഗ്യാഹിതോ’’ത്യാദീസു വിയ വിസേസനസ്സ പരനിപാതവസേന ‘‘ആകാസാനന്ത’’ന്തി വുത്തം. ആകാസാനന്തമേവ ആകാസാനഞ്ചം സകത്ഥേ ഭാവപച്ചയവസേന. ആകാസാനഞ്ചമേവ ആയതനം സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ അധിട്ഠാനട്ഠേന ദേവാനം ദേവായതനം വിയാതി ആകാസാനഞ്ചായതനം. തസ്മിം അപ്പനാപ്പത്തം പഠമാരുപ്പജ്ഝാനമ്പി ഇധ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതന’’ന്തി വുത്തം യഥാ പഥവീകസിണാരമ്മണം ഝാനം ‘‘പഥവീകസിണ’’ന്തി. അഥ വാ ആകാസാനഞ്ചം ആയതനം അസ്സാതി ആകാസാനഞ്ചായതനം, ഝാനം, തേന സമ്പയുത്തം കുസലചിത്തം ആകാസാനഞ്ചായതനകുസലചിത്തം.

വിഞ്ഞാണമേവ അനന്തം വിഞ്ഞാണാനന്തം, പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി ഉപ്പാദാദിഅന്തവന്തമ്പി അനന്താകാസേ പവത്തനതോ അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തായ ഭാവനായ ഉപ്പാദാദിഅന്തം അഗ്ഗഹേത്വാ അനന്തതോ ഫരണവസേന പവത്തനതോ ച ‘‘അനന്ത’’ന്തി വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണാനന്തമേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചം ആകാരസ്സ രസ്സത്തം, ന-കാരസ്സ ലോപഞ്ച കത്വാ. ദുതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണേന വാ അഞ്ചിതബ്ബം പാപുണിതബ്ബന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചം, തദേവ ആയതനം ദുതിയാരുപ്പസ്സ അധിട്ഠാനത്താതി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം. സേസം പുരിമസമം.

നാസ്സ പഠമാരുപ്പസ്സ കിഞ്ചനം അപ്പമത്തകം അന്തമസോ ഭങ്ഗമത്തമ്പി അവസിട്ഠം അത്ഥീതി അകിഞ്ചനം, തസ്സ ഭാവോ ആകിഞ്ചഞ്ഞം, പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവോ. തദേവ ആയതനന്ത്യാദി പുരിമസദിസം.

ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവതോ, സുഖുമായ ച സഞ്ഞായ അത്ഥിതായ നേവസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ സഞ്ഞാ അത്ഥി, നാപി അസഞ്ഞം അവിജ്ജമാനസഞ്ഞന്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞം, ചതുത്ഥാരുപ്പജ്ഝാനം. ദീഘം കത്വാ പന ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞമേവ ആയതനം മനായതനധമ്മായതനപരിയാപന്നത്താതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. അഥ വാ സഞ്ഞാവ വിപസ്സനായ ഗോചരഭാവം ഗന്ത്വാ നിബ്ബേദജനനസങ്ഖാതസ്സ പടുസഞ്ഞാകിച്ചസ്സ അഭാവതോ നേവസഞ്ഞാ ച ഉണ്ഹോദകേ തേജോധാതു വിയ സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവേന വിജ്ജമാനത്താ ന അസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ, സാ ഏവ ആയതനം ഇമസ്സ സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ഝാനസ്സ നിസ്സയാദിഭാവതോതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം. സഞ്ഞാവസേന ചേത്ഥ ഝാനൂപലക്ഖണം നിദസ്സനമത്തം. വേദനാദയോപി ഹി തസ്മിം ഝാനേ നേവവേദനാനാവേദനാദികായേവാതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേന സമ്പയുത്തം കുസലചിത്തം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകുസലചിത്തം. പി-സദ്ദേന ചേത്ഥ ആരമ്മണപ്പടിപദാമിസ്സകനയവസേന സോളസക്ഖത്തുകദേസനം (ധ. സ. ൨൬൫-൨൬൮), അഞ്ഞമ്പി ച പാളിയം ആഗതനയഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൦. ആരമ്മണാനം അതിക്കമിതബ്ബാനം, കസിണാകാസവിഞ്ഞാണതദഭാവസങ്ഖാതാനം ആലമ്ബിതബ്ബാനഞ്ച ആകാസാദിചതുന്നം ഗോചരാനം പഭേദേന ആരുപ്പമാനസം ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തഞ്ഹി യഥാക്കമം പഞ്ചമജ്ഝാനാരമ്മണം കസിണനിമിത്തം അതിക്കമ്മ തദുഗ്ഘാടേന ലദ്ധം ആകാസമാലമ്ബിത്വാ തമ്പി അതിക്കമ്മ തത്ഥ പവത്തം വിഞ്ഞാണമാലമ്ബിത്വാ തമ്പി അതിക്കമ്മ തദഭാവഭൂതം അകിഞ്ചനഭാവമാലമ്ബിത്വാ തമ്പി അതിക്കമ്മ തത്ഥ പവത്തം തതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണമാലമ്ബിത്വാ പവത്തതി, ന പന രൂപാവചരകുസലം വിയ പുരിമപുരിമഅങ്ഗാതിക്കമവസേന പുരിമപുരിമസ്സാപി ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ. തേനാഹു ആചരിയാ –

‘‘ആരമ്മണാതിക്കമതോ, ചതസ്സോപി ഭവന്തിമാ;

അങ്ഗാതിക്കമമേതാസം, ന ഇച്ഛന്തി വിഭാവിനോ’’തി; (ധ. സ. അട്ഠ. ൨൬൮);

അരൂപാവചരചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സോഭനചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ലോകുത്തരചിത്തവണ്ണനാ

൩൧. ഇദാനി ലോകുത്തരകുസലം ചതുമഗ്ഗയോഗതോ, ഫലഞ്ച തദനുരൂപപ്പവത്തിയാ ചതുധാ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്ത’’ന്ത്യാദി വുത്തം. നിബ്ബാനം പതിസവനതോ ഉപഗമനതോ, നിബ്ബാനമഹാസമുദ്ദനിന്നതായ സോതസദിസത്താ വാ ‘‘സോതോ’’തി വുച്ചതി അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, തസ്സ ആപത്തി ആദിതോ പജ്ജനം പാപുണനം പഠമസമന്നാഗമോ സോതാപത്തി ആ-ഉപസഗ്ഗസ്സ ആദികമ്മനി പവത്തനതോ. നിബ്ബാനം മഗ്ഗേതി, നിബ്ബാനത്ഥികേഹി വാ മഗ്ഗീയതി, കിലേസേ മാരേന്തോ ഗച്ഛതീതി വാ മഗ്ഗോ, തേന സമ്പയുത്തം ചിത്തം മഗ്ഗചിത്തം, സോതാപത്തിയാ ലദ്ധം മഗ്ഗചിത്തം സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം. അഥ വാ അരിയമഗ്ഗസോതസ്സ ആദിതോ പജ്ജനം ഏതസ്സാതി സോതാപത്തി, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ മഗ്ഗോ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ, തേന സമ്പയുത്തം ചിത്തം സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം.

സകിം ഏകവാരം പടിസന്ധിവസേന ഇമം മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ, ഇധ പത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീ, തത്ഥ പത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ, ഇധ പത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ, തത്ഥ പത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീ, ഇധ പത്വാ തത്ഥ നിബ്ബത്തിത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീതി പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു പഞ്ചമകോ ഇധാധിപ്പേതോ. സോ ഹി ഇതോ ഗന്ത്വാ പുന സകിം ഇധ ആഗച്ഛതീതി. തസ്സ മഗ്ഗോ സകദാഗാമിമഗ്ഗോ. കിഞ്ചാപി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ തഥാഗമനാസമ്ഭവതോ ഫലട്ഠോയേവ സകദാഗാമീ നാമ, തസ്സ പന കാരണഭൂതോ പുരിമുപ്പന്നോ മഗ്ഗോ മഗ്ഗന്തരാവച്ഛേദനത്ഥം ഫലട്ഠേന വിസേസേത്വാ വുച്ചതി ‘‘സകദാഗാമിമഗ്ഗോ’’തി. ഏവം അനാഗാമിമഗ്ഗോതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗേന സമ്പയുത്തം ചിത്തം സകദാഗാമിമഗ്ഗചിത്തം.

പടിസന്ധിവസേന ഇമം കാമധാതും ന ആഗച്ഛതീതി അനാഗാമീ, തസ്സ മഗ്ഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ, തേന സമ്പയുത്തം ചിത്തം അനാഗാമിമഗ്ഗചിത്തം. അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യഭാവേന പൂജാവിസേസം അരഹതീതി അരഹാ, അഥ വാ കിലേസസങ്ഖാതാ അരയോ, സംസാരചക്കസ്സ വാ അരാ കിലേസാ ഹതാ അനേനാതി അരഹാ, പാപകരണേ രഹാഭാവതോ വാ അരഹാ, അട്ഠമകോ അരിയപുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ അരഹത്തം, ചതുത്ഥഫലസ്സേതം അധിവചനം, തസ്സ ആഗമനഭൂതോ മഗ്ഗോ അരഹത്തമഗ്ഗോ, തേന സമ്പയുത്തം ചിത്തം അരഹത്തമഗ്ഗചിത്തം.

പി-സദ്ദേന ഏകേകസ്സ മഗ്ഗസ്സ നയസഹസ്സവസേന ചതുന്നം ചതുസഹസ്സഭേദം സച്ചവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൦൬; വിഭ. അട്ഠ. ൨൦൬-൨൧൪) ആഗതം സട്ഠിസഹസ്സഭേദം നയം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അനേകവിധത്തമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥായം നയസഹസ്സമത്തപരിദീപനാ, കഥം? സോതാപത്തിമഗ്ഗോ താവ ഝാനനാമേന പടിപദാഭേദം അനാമസിത്വാ കേവലം സുഞ്ഞതോ അപ്പണിഹിതോതി ദ്വിധാ വിഭത്തോ, പുന പടിപദാചതുക്കേന യോജേത്വാ പച്ചേകം ചതുധാ വിഭത്തോതി ഏവം ഝാനനാമേന ദസധാ വിഭത്തോ. തഥാ മഗ്ഗസതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനഇദ്ധിപാദഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗസച്ചസമഥധമ്മഖന്ധആയതനധാതുആഹാരഫസ്സവേദനാസഞ്ഞാചേതനാചിത്തനാമേഹിപി പച്ചേകം ദസദസാകാരേഹി വിഭത്തോ തഥാ തഥാ ബുജ്ഝനകാനം പുഗ്ഗലാനം വസേന. തസ്മാ ഝാനവസേന ദസമഗ്ഗാദീനം ഏകൂനവീസതിയാ വസേന ദസ ദസാതി വീസതിയാ ഠാനേസു ദ്വേ നയസതാനി ഹോന്തി. പുന താനി ചതൂഹി അധിപതീഹി യോജേത്വാ പച്ചേകം ചതുധാ വിഭത്താനീതി ഏവം അധിപതീഹി അമിസ്സേത്വാ ദ്വേ സതാനി, മിസ്സേത്വാ അട്ഠ സതാനീതി സോതാപത്തിമഗ്ഗേ നയസഹസ്സം ഹോതി, തഥാ സകദാഗാമിമഗ്ഗാദീസുപി.

൩൨. സോതാപത്തിയാ ലദ്ധം, സോതാപത്തിസ്സ വാ ഫലചിത്തം വിപാകഭൂതം ചിത്തം സോതാപത്തിഫലചിത്തം. അരഹത്തഞ്ച തം ഫലചിത്തഞ്ചാതി അരഹത്തഫലചിത്തം.

൩൪. ചതുമഗ്ഗപ്പഭേദേനാതി ഇന്ദ്രിയാനം അപാടവപാടവതരതമഭേദേന ഭിന്നസാമത്ഥിയതായ സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസീലബ്ബതപരാമാസാനം നിരവസേസപ്പഹാനം കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവാപാദനം തേസമേവ നിരവസേസപ്പഹാനം രൂപാരൂപരാഗമാനുദ്ധച്ചാവിജ്ജാനം അനവസേസപ്പഹാനന്തി ഏവം സംയോജനപ്പഹാനവസേന ചതുബ്ബിധാനം സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനം അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗാനം സമ്പയോഗഭേദേന ചതുമഗ്ഗസങ്ഖാതം ലോകുത്തരകുസലം ചതുധാ ഹോതി, വിപാകം പന തസ്സേവ കുസലസ്സ ഫലത്താ തദനുരൂപതോ തഥാ ചതുധാതി ഏവം അനുത്തരം അത്തനോ ഉത്തരിതരാഭാവേന അനുത്തരസങ്ഖാതം ലോകുത്തരം ചിത്തം അട്ഠധാ മതന്തി യോജനാ.

കിരിയാനുത്തരസ്സ പന അസമ്ഭവതോ ദ്വാദസവിധതാ ന വുത്താ. കസ്മാ പന തസ്സ അസമ്ഭവോതി? മഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ. യദി ഹി മഗ്ഗചിത്തം പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തദുപ്പത്തിയാ കിരിയഭാവോ സക്കാ വത്തും. തം പന കിലേസസമുച്ഛേദകവസേനേവ ഉപലഭിതബ്ബതോ ഏകവാരപ്പവത്തേനേവ ച തേന അസനിസമ്പാതേന വിയ തരുആദീനം സമൂലവിദ്ധംസനസ്സ തംതംകിലേസാനം അച്ചന്തം അപ്പവത്തിയാ സാധിതത്താ പുന ഉപ്പജ്ജമാനേപി കാതബ്ബാഭാവതോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥഞ്ച ഫലസമാപത്തിയാ ഏവ നിബ്ബാനാരമ്മണവസേന പവത്തനതോ ന കദാചി സേക്ഖാനം അസേക്ഖാനം വാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ നത്ഥി സബ്ബഥാപി ലോകുത്തരകിരിയചിത്തന്തി.

ലോകുത്തരചിത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചിത്തഗണനസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൩൫. ‘‘ദ്വാദസാകുസലാനേവ’’ന്ത്യാദി യഥാവുത്താനം ചതുഭൂമികചിത്താനം ഗണനസങ്ഗഹോ.

൩൬. ഏവം ജാതിവസേന സങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ പുന ഭൂമിവസേന ദസ്സേതും ‘‘ചതുപഞ്ഞാസധാ കാമേ’’ത്യാദി വുത്തം. കാമേ ഭവേ ചിത്താനി ചതുപഞ്ഞാസധാ ഈരയേ, രൂപേ ഭവേ പന്നരസ ഈരയേ, ആരുപ്പേ ഭവേ ദ്വാദസ ഈരയേ, അനുത്തരേ പന നവവിധേ ധമ്മസമുദായേ ചിത്താനി അട്ഠധാ ഈരയേ, കഥേയ്യാത്യത്ഥോ. ഏത്ഥ ച കാമതണ്ഹാദിവിസയഭാവേന കാമഭവാദിപരിയാപന്നാനി ചിത്താനി സകസകഭൂമിതോ അഞ്ഞത്ഥ പവത്തമാനാനിപി കാമഭവാദീസു ചിത്താനീതി വുത്താനി, യഥാ മനുസ്സിത്ഥിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോപി തിരച്ഛാനഗതോ തിരച്ഛാനയോനിപരിയാപന്നത്താ തിരച്ഛാനേസ്വേവ സങ്ഗയ്ഹതി. കത്ഥചി അപരിയാപന്നാനി നവവിധലോകുത്തരധമ്മസമൂഹേകദേസഭൂതാനി ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’ത്യാദീസു വിയ അനുത്തരേ ചിത്താനീതി വുത്താനി. അഥ വാ ‘‘കാമേ, രൂപേ’’തി ച ഉത്തരപദലോപനിദ്ദേസോ. അരൂപേ ഭവാനി ആരുപ്പാനി. നത്ഥി ഏതേസം ഉത്തരം ചിത്തന്തി അനുത്തരാനീതി ഉപയോഗബഹുവചനവസേന കാമേ കാമാവചരാനി ചിത്താനി ചതുപഞ്ഞാസധാ ഈരയേ, രൂപേ രൂപാവചരാനി ചിത്താനി പന്നരസ ഈരയേ, ആരുപ്പേ ആരുപ്പാനി ചിത്താനി ദ്വാദസ ഈരയേ. അനുത്തരേ ലോകുത്തരാനി ചിത്താനി അട്ഠധാ ഈരയേതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൭. ഇത്ഥം യഥാവുത്തേന ജാതിഭേദഭിന്നചതുഭൂമികചിത്തഭേദവസേന ഏകൂനനവുതിപ്പഭേദം കത്വാ മാനസം ചിത്തം വിചക്ഖണാ വിസേസേന അത്ഥചക്ഖണസഭാവാ പണ്ഡിതാ വിഭജന്തി. അഥ വാ ഏകവീസസതം ഏകുത്തരവീസാധികം സതം വിഭജന്തി.

ചിത്തഗണനസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിത്ഥാരഗണനവണ്ണനാ

൩൮. ഝാനങ്ഗവസേന പഠമജ്ഝാനസദിസത്താ പഠമജ്ഝാനഞ്ച തം സോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തഞ്ചേതി പഠമജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തം. പാദകജ്ഝാനസമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയേസുപി, ഹി അഞ്ഞതരവസേന തംതംഝാനസദിസത്താ വിതക്കാദിഅങ്ഗപാതുഭാവേന ചത്താരോപി മഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനാദിവോഹാരം ലഭന്താ പച്ചേകം പഞ്ചധാ വിഭജന്തി. തേനാഹ ‘‘ഝാനങ്ഗയോഗഭേദേനാ’’ത്യാദി, തത്ഥ പഠമജ്ഝാനാദീസു യം യം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ പവത്താ, തം പാദകജ്ഝാനം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ പദട്ഠാനഭാവതോ. യം യം ഝാനം സമ്മസന്തസ്സ സാ പവത്താ, തം സമ്മസിതജ്ഝാനം. ‘‘അഹോ വത മേ പഠമജ്ഝാനസദിസോ മഗ്ഗോ പഞ്ചങ്ഗികോ, ദുതിയജ്ഝാനാദീസു വാ അഞ്ഞതരസദിസോ ചതുരങ്ഗാദിഭേദോ മഗ്ഗോ ഭവേയ്യാ’’തി ഏവം യോഗാവചരസ്സ ഉപ്പന്നജ്ഝാസയോ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നാമ.

തത്ഥ യേന പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ പകിണ്ണകസങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ ഉപ്പാദിതോ ഹോതി, തസ്സ സോ മഗ്ഗോ പഠമജ്ഝാനാദീസു തംതംപാദകജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി. സചേ പന വിപസ്സനാപാദകം കിഞ്ചി ഝാനം നത്ഥി, കേവലം പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരം ഝാനം സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ ഉപ്പാദിതോ ഹോതി, തസ്സ സോ സമ്മസിതജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി. യദാ പന യം കിഞ്ചി ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ അഞ്ഞതരം സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ ഉപ്പാദിതോ ഹോതി, തദാ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന ദ്വീസു അഞ്ഞതരസദിസോ ഹോതി. സചേ പന പുഗ്ഗലസ്സ തഥാവിധോ അജ്ഝാസയോ നത്ഥി, ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ ഉപരൂപരിഝാനധമ്മേ സമ്മസിത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗോ പാദകജ്ഝാനം അനപേക്ഖിത്വാ സമ്മസിതജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി. ഉപരൂപരിഝാനതോ പന വുട്ഠായ ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമജ്ഝാനധമ്മേ സമ്മസിത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗോ സമ്മസിതജ്ഝാനം അനപേക്ഖിത്വാ പാദകജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി. ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമജ്ഝാനതോ ഹി ഉപരൂപരിഝാനം ബലവതരന്തി. വേദനാനിയമോ പന സബ്ബത്ഥാപി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാനിയമേന ഹോതി. തഥാ സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ സകലജ്ഝാനങ്ഗനിയമോ. തസ്സ ഹി പാദകജ്ഝാനാദീനം അഭാവേന തേസം വസേന നിയമാഭാവതോ വിപസ്സനാനിയമേന പഞ്ചങ്ഗികോവ മഗ്ഗോ ഹോതീതി. അപിച സമാപത്തിലാഭിനോപി ഝാനം പാദകം അകത്വാ പകിണ്ണകസങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗോപി വിപസ്സനാനിയമേനേവ പഞ്ചങ്ഗികോവ ഹോതീതി അയമേത്ഥ അട്ഠകഥാദിതോ ഉദ്ധടോ വിനിച്ഛയസാരോ. ഥേരവാദദസ്സനാദിവസപ്പവത്തോ പന പപഞ്ചോ അട്ഠകഥാദീസു വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സബ്ബത്ഥാപി വിത്ഥാരനയോ തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബോ. ഗന്ഥഭീരുകജനാനുഗ്ഗഹത്ഥം പനേത്ഥ സങ്ഖേപകഥാ അധിപ്പേതാ.

൪൨. യഥാ രൂപാവചരം ചിത്തം പഠമാദിപഞ്ചവിധഝാനഭേദേന ഗയ്ഹതി ‘‘പഠമജ്ഝാന’’ന്ത്യാദിനാ വുച്ചതി, തഥാ അനുത്തരമ്പി ചിത്തം ‘‘പഠമജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്ത’’ന്ത്യാദിനാ ഗയ്ഹതി. ആരുപ്പഞ്ചാപി ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതായോഗേന അങ്ഗസമതായ പഞ്ചമജ്ഝാനേ ഗയ്ഹതി, പഞ്ചമജ്ഝാനവോഹാരം ലഭതീത്യത്ഥോ. അഥ വാ രൂപാവചരം ചിത്തം അനുത്തരഞ്ച പഠമാദിഝാനഭേദേ ‘‘പഠമജ്ഝാനകുസലചിത്തം, പഠമജ്ഝാനസോതാപത്തിമഗ്ഗചിത്തന്ത്യാദിനാ യഥാ ഗയ്ഹതി, തഥാ ആരുപ്പഞ്ചാപി പഞ്ചമേ ഝാനേ ഗയ്ഹതീതി യോജനാ. ആചരിയസ്സാപി ഹി അയമേവ യോജനാ അധിപ്പേതാതി ദിസ്സതി നാമരൂപപരിച്ഛേദേ ഉജുകമേവ തഥാ വുത്തത്താ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘രൂപാവചരചിത്താനി, ഗയ്ഹന്താനുത്തരാനി ച;

പഠമാദിഝാനഭേദേ, ആരുപ്പഞ്ചാപി പഞ്ചമേ’’തി. (നാമ. പരി. ൨൪);

തസ്മാതി യസ്മാ രൂപാവചരം വിയ അനുത്തരമ്പി പഠമാദിഝാനഭേദേ ഗയ്ഹതി, ആരുപ്പഞ്ചാപി പഞ്ചമേ ഗയ്ഹതി, യസ്മാ വാ ഝാനങ്ഗയോഗഭേദേന ഏകേകം പഞ്ചധാ കത്വാ അനുത്തരം ചിത്തം ചത്താലീസവിധന്തി വുച്ചതി, രൂപാവചരലോകുത്തരാനി വിയ ച പഠമാദിഝാനഭേദേ, തഥാ ആരുപ്പഞ്ചാപി പഞ്ചമേ ഗയ്ഹതി, തസ്മാ പഠമാദികമേകേകം ഝാനം ലോകിയം തിവിധം, ലോകുത്തരം അട്ഠവിധന്തി ഏകാദസവിധം. അന്തേ തു ഝാനം തേവീസതിവിധം തിവിധരൂപാവചരദ്വാദസവിധഅരൂപാവചരഅട്ഠലോകുത്തരവസേനാത്യത്ഥോ.

൪൩. പാദകജ്ഝാനാദിവസേന ഗണനവുഡ്ഢി കുസലവിപാകേസ്വേവ സമ്ഭവതീതി തേസമേവ ഗണനം ഏകവീസസതഗണനായ അങ്ഗഭാവേന ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സത്തതിംസാ’’ത്യാദി.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

ചിത്തപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ചേതസികപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

സമ്പയോഗലക്ഖണവണ്ണനാ

൧. ഏവം താവ ചിത്തം ഭൂമിജാതിസമ്പയോഗസങ്ഖാരഝാനാരമ്മണമഗ്ഗഭേദേന യഥാരഹം വിഭജിത്വാ ഇദാനി ചേതസികവിഭാഗസ്സ അനുപ്പത്തത്താ പഠമം താവ ചതുബ്ബിധസമ്പയോഗലക്ഖണസന്ദസ്സനവസേന ചേതസികലക്ഖണം ഠപേത്വാ, തദനന്തരം അഞ്ഞസമാനഅകുസലസോഭനവസേന തീഹി രാസീഹി ചേതസികധമ്മേ ഉദ്ദിസിത്വാ, തേസം സോളസഹാകാരേഹി സമ്പയോഗം, തേത്തിംസവിധേന സങ്ഗഹഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ഏകുപ്പാദനിരോധാ ചാ’’ത്യാദി ആരദ്ധം. ചിത്തേന സഹ ഏകതോ ഉപ്പാദോ ച നിരോധോ ച യേസം തേ ഏകുപ്പാദനിരോധാ. ഏകം ആലമ്ബണഞ്ച വത്ഥു ച യേസം തേ ഏകാലമ്ബണവത്ഥുകാ. ഏവം ചതൂഹി ലക്ഖണേഹി ചേതോയുത്താ ചിത്തേന സമ്പയുത്താ ദ്വിപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാ ധാരണതോ ധമ്മാ നിയതയോഗിനോ, അനിയതയോഗിനോ ച ചേതസികാ മതാ.

തത്ഥ യദി ഏകുപ്പാദമത്തേനേവ ചേതോയുത്താതി അധിപ്പേതാ, തദാ ചിത്തേന സഹ ഉപ്പജ്ജമാനാനം രൂപധമ്മാനമ്പി ചേതോയുത്തതാ ആപജ്ജേയ്യാതി ഏകനിരോധഗ്ഗഹണം. ഏവമ്പി ചിത്താനുപരിവത്തിനോ വിഞ്ഞത്തിദ്വയസ്സ പസങ്ഗോ നസക്കാ നിവാരേതും, തഥാ ‘‘ഏകതോ ഉപ്പാദോ വാ നിരോധോ വാ ഏതേസന്തി ഏകുപ്പാദനിരോധാ’’തി പരികപ്പേന്തസ്സ പുരേതരമുപ്പജ്ജിത്വാ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ നിരുജ്ഝമാനാനമ്പി രൂപധമ്മാനന്തി ഏകാലമ്ബണഗ്ഗഹണം. യേ ഏവം തിവിധലക്ഖണാ, തേ നിയമതോ ഏകവത്ഥുയേവാതിദസ്സനത്ഥം ഏകവത്ഥുകഗ്ഗഹണന്തി അലമതിപ്പപഞ്ചേന.

സമ്പയോഗലക്ഖണവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അഞ്ഞസമാനചേതസികവണ്ണനാ

൨. കഥന്തി സരൂപസമ്പയോഗാകാരാനം കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഫുസതീതി ഫസ്സോ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ധമ്മുദേസവാരഫസ്സപഞ്ചമകരാസിവണ്ണനാ), സ്വായം ഫുസനലക്ഖണോ. അയഞ്ഹി അരൂപധമ്മോപി സമാനോ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തതി, സാ ചസ്സ ഫുസനാകാരപ്പവത്തി അമ്ബിലഖാദകാദീനം പസ്സന്തസ്സ പരസ്സ ഖേളുപ്പാദാദി വിയ ദട്ഠബ്ബാ. വേദയതി ആരമ്മണരസം അനുഭവതീതി വേദനാ, സാ വേദയിതലക്ഖണാ. ആരമ്മണരസാനുഭവനഞ്ഹി പത്വാ സേസസമ്പയുത്തധമ്മാ ഏകദേസമത്തേനേവ രസം അനുഭവന്തി, ഏകംസതോ പന ഇസ്സരവതായ വേദനാവ അനുഭവതി. തഥാ ഹേസാ ‘‘സുഭോജനരസാനുഭവനകരാജാ വിയാ’’തി വുത്താ. സുഖാദിവസേന പനസ്സാ ഭേദം സയമേവ വക്ഖതി. നീലാദിഭേദം ആരമ്മണം സഞ്ജാനാതി സഞ്ഞം കത്വാ ജാനാതീതി സഞ്ഞാ, സാ സഞ്ജാനനലക്ഖണാ. സാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ദാരുആദീസു വഡ്ഢകിആദീനം സഞ്ഞാണകരണം വിയ പച്ഛാ സഞ്ജാനനസ്സ കാരണഭൂതം ആകാരം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. നിമിത്തകാരികായ താവേതം യുജ്ജതി, നിമിത്തേന സഞ്ജാനന്തിയാ പന കഥന്തി? സാപി പുന അപരായ സഞ്ഞായ സഞ്ജാനനസ്സ നിമിത്തം ആകാരം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി ന ഏത്ഥ കോചി അസമ്ഭവോ.