൯. കമ്മട്ഠാനപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧. ഇതോ പച്ചയനിദ്ദേസതോ പരം നീവരണാനം സമനട്ഠേന സമഥസങ്ഖാതാനം, അനിച്ചാദിവിവിധാകാരതോ ദസ്സനട്ഠേന വിപസ്സനാസങ്ഖാതാനഞ്ച ദ്വിന്നം ഭാവനാനം ദുവിധമ്പി കമ്മട്ഠാനം ദുവിധഭാവനാകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ കമ്മട്ഠാനഭൂതമാരമ്മണം ഉത്തരുത്തരയോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനതായ കമ്മട്ഠാനഭൂതം ഭാവനാവീഥിഞ്ച യഥാക്കമം സമഥവിപസ്സനാനുക്കമേന പവക്ഖാമീതി യോജനാ.

സമഥകമ്മട്ഠാനം

ചരിതഭേദവണ്ണനാ

൩. രാഗോ വ ചരിതാ പകതീതി രാഗചരിതാ. ഏവം ദോസചരിതാദയോപി. ചരിതസങ്ഗഹോതി മൂലചരിതവസേന പുഗ്ഗലസങ്ഗഹോ, സംസഗ്ഗവസേന പന തേസട്ഠി ചരിതാ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘രാഗാദികേ തികേ സത്ത, സത്ത സദ്ധാദികേ തികേ;

ഏകദ്വിതികമൂലമ്ഹി, മിസ്സതോ സത്തസത്തക’’ന്തി.

ഏത്ഥ ഹി രാഗചരിതാ ദോസചരിതാ മോഹചരിതാ രാഗദോസചരിതാ രാഗമോഹചരിതാ ദോസമോഹചരിതാ രാഗദോസമോഹചരിതാതി ഏവം രാഗാദികേ തികേ സത്തകമേകം. തഥാ സദ്ധാചരിതാ ബുദ്ധിചരിതാ വിതക്കചരിതാ സദ്ധാബുദ്ധിചരിതാ സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കചരിതാ ബുദ്ധിവിതക്കചരിതാ സദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കചരിതാതി സദ്ധാദികേപി തികേ ഏകന്തി ഏവം ദ്വേ തികേ അമിസ്സേത്വാ ചുദ്ദസ ചരിതാ ഹോന്തി. രാഗാദിതികേ പന ഏകദ്വിതികമൂലവസേന സദ്ധാദിതികേന സഹ യോജിതേ രാഗസദ്ധാചരിതാ രാഗബുദ്ധിചരിതാ രാഗവിതക്കചരിതാ രാഗസദ്ധാബുദ്ധിചരിതാ രാഗസദ്ധാവിതക്കചരിതാ രാഗബുദ്ധിവിതക്കചരിതാ രാഗസദ്ധാബുദ്ധിവിതക്കചരിതാതി രാഗമൂലനയേ ഏകം സത്തകം, തഥാ ‘‘ദോസസദ്ധാചരിതാ ദോസബുദ്ധിചരിതാ ദോസവിതക്കചരിതാ’’ത്യാദിനാ ദോസമൂലനയേപി ഏകം, ‘‘മോഹസദ്ധാചരിതാ’’ത്യാദിനാ മോഹമൂലനയേപി ഏകന്തി ഏവം ഏകമൂലനയേ സത്തകത്തയം ഹോതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ദ്വിമൂലകനയേപി ‘‘രാഗദോസസദ്ധാചരിതാ രാഗദോസബുദ്ധിചരിതാ രാഗദോസവിതക്കചരിതാ’’ത്യാദിനാ സത്തകത്തയം. തിമൂലകനയേ പന ‘‘രാഗദോസമോഹസദ്ധാചരിതാ’’ത്യാദിനാ ഏകം സത്തകന്തി ഏവം മിസ്സതോ സത്തസത്തകവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസ ചരിതാ ഹോന്തി. ഇതി ഇമാ ഏകൂനപഞ്ഞാസ, പുരിമാ ച ചുദ്ദസാതി തേസട്ഠി ചരിതാ ദട്ഠബ്ബാ. കേചി പന ദിട്ഠിയാ സദ്ധിം ‘‘ചതുസട്ഠീ’’തി വണ്ണേന്തി.

ചരിതഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ

൪. ഭാവനായ പടിസങ്ഖാരകമ്മഭൂതാ, ആദികമ്മഭൂതാ വാ പുബ്ബഭാഗഭാവനാ പരികമ്മഭാവനാ നാമ. നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോ പട്ഠായ ഗോത്രഭൂപരിയോസാനാ കാമാവചരഭാവനാ ഉപചാരഭാവനാ നാമ. അപ്പനായ സമീപചാരിത്താ ഗാമൂപചാരാദയോ വിയ. മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താ അപ്പനാഭാവനാ നാമ അപ്പനാസങ്ഖാതവിതക്കപമുഖത്താ. സമ്പയുത്തധമ്മേഹി ആരമ്മണേ അപ്പേന്തോ വിയ പവത്തതീതി വിതക്കോ അപ്പനാ. തഥാ ഹി സോ ‘‘അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ’’തി (ധ. സ. ൭) നിദ്ദിട്ഠോ. തപ്പമുഖതാവസേന പന സബ്ബേപി മഹഗ്ഗതാനുത്തരഝാനധമ്മാ ‘‘അപ്പനാ’’തി വുച്ചന്തി.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിമിത്തഭേദവണ്ണനാ

൫. പരികമ്മസ്സ നിമിത്തം ആരമ്മണത്താതി പരികമ്മനിമിത്തം, കസിണമണ്ഡലാദി. തദേവ ചക്ഖുനാ ദിട്ഠം വിയ മനസാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം നിമിത്തം, ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ വാ നിമിത്തന്തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം. തപ്പടിഭാഗം വണ്ണാദികസിണദോസരഹിതം നിമിത്തം ഉപചാരപ്പനാനം ആരമ്മണത്താതി പടിഭാഗനിമിത്തം.

൬. പഥവീയേവ കസിണം ഏകദേസേ അട്ഠത്വാ അനന്തസ്സ ഫരിതബ്ബതായ സകലട്ഠേനാതി പഥവീകസിണം, കസിണമണ്ഡലം. പടിഭാഗനിമിത്തം, തദാരമ്മണഞ്ച ഝാനം ‘പഥവീകസിണ’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ ആപോകസിണാദീസുപി. തത്ഥ പഥവാദീനി ചത്താരി ഭൂതകസിണാനി. നീലാദീനി ചത്താരി വണ്ണകസിണാനി, പരിച്ഛിന്നാകാസോ ആകാസകസിണം, ചന്ദാദിആലോകോ ആലോകകസിണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൭. ഉദ്ധം ധുമാതം സൂനം ഛവസരീരം ഉദ്ധുമാതം, തദേവ കുച്ഛിതട്ഠേനഉദ്ധുമാതകം. ഏവം സേസേസുപി. സേതരത്താദിനാ വിമിസ്സിതം യേഭുയ്യേന നീലവണ്ണം ഛവസരീരം വിനീലകം വിസേസതോ നീലകന്തി കത്വാ. വിസ്സവന്തപുബ്ബകം വിപുബ്ബകം. മജ്ഝേ ദ്വിധാ ഛിന്നം വിച്ഛിദ്ദകം. സോണസിങ്ഗാലാദീഹി വിവിധാകാരേന ഖായിതം വിക്ഖായിതകം. സോണസിങ്ഗാലാദീഹി വിവിധേനാകാരേന ഖണ്ഡിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഖിത്തം വിക്ഖിത്തകം. കാകപദാദിആകാരേന സത്ഥേന ഹനിത്വാ വിവിധം ഖിത്തം ഹതവിക്ഖിത്തകം. ലോഹിതപഗ്ഘരണകം ലോഹിതകം. കിമികുലപഗ്ഘരണകം പുളവകം. അന്തമസോ ഏകമ്പി അട്ഠി അട്ഠികം.

൮. അനു അനു സരണം അനുസ്സതി, അരഹതാദിബുദ്ധഗുണാരമ്മണാ അനുസ്സതി ബുദ്ധാനുസ്സതി. സ്വാക്ഖാതതാദിധമ്മഗുണാരമ്മണാ അനുസ്സതി ധമ്മാനുസ്സതി. സുപ്പടിപന്നതാദിസംഘഗുണാരമ്മണാ അനുസ്സതി സംഘാനുസ്സതി. അഖണ്ഡതാദിനാ സുപരിസുദ്ധസ്സ അത്തനോ സീലഗുണസ്സ അനുസ്സരണം സീലാനുസ്സതി. വിഗതമലമച്ഛേരതാദിവസേന അത്തനോ ചാഗാനുസ്സരണം ചാഗാനുസ്സതി. ‘‘യേഹി സദ്ധാദീഹി സമന്നാഗതാ ദേവാ ദേവത്തം ഗതാ, താദിസാ ഗുണാ മയി സന്തീ’’തി ഏവം ദേവതാ സക്ഖിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനോ സദ്ധാദിഗുണാനുസ്സരണം ദേവതാനുസ്സതി. സബ്ബദുക്ഖൂപസമഭൂതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഗുണാനുസ്സരണം ഉപസമാനുസ്സതി. ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദഭൂതസ്സ മരണസ്സ അനുസ്സരണം മരണാനുസ്സതി. കേസാദികായകോട്ഠാസേ ഗതാ പവത്താ സതി കായഗതാസതി. ആനഞ്ച അപാനഞ്ച ആനാപാനം, അസ്സാസപസ്സാസാ, തദാരമ്മണാ സതി ആനാപാനസ്സതി.

൯. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്താ, മിത്തേസു ഭവാതി വാ മേത്താ, സാ സത്താനം ഹിതസുഖൂപസംഹരണലക്ഖണാ. പരദുക്ഖാപനയനകാമതാലക്ഖണാ കരുണാ. പരസമ്പത്തിപമോദലക്ഖണാ മുദിതാ. ഇട്ഠാനിട്ഠേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ഉപേക്ഖാ. അപ്പമാണസത്താരമ്മണത്താ അപ്പമഞ്ഞാ. ഉത്തമവിഹാരഭാവതോ, ഉത്തമാനം വാ വിഹാരഭാവതോ ബ്രഹ്മവിഹാരോ.

൧൦. ഗമനപരിയേസനപരിഭോഗാദിപച്ചവേക്ഖണവസേന കബളീകാരാഹാരേ പടികൂലന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ.

൧൧. പഥവീധാതുആദീനം ചതുന്നം ധാതൂനം സലക്ഖണതോ കേസാദിസസമ്ഭാരാദിതോ ച വവത്ഥാനം ചതുധാതുവവത്ഥാനം.

൧൨. അരൂപേ ആരമ്മണേ പവത്താ ആരുപ്പാ.

നിമിത്തഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സപ്പായഭേദവണ്ണനാ

൧൩. ഇദാനി തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചരിതാനുകൂലകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘ചരിതാസു പനാ’’ത്യാദിമാഹ. രാഗോ വ ചരിതം പകതി ഏതസ്സാതി രാഗചരിതോ, രാഗബഹുലോ പുഗ്ഗലോ, രാഗസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ അസുഭകമ്മട്ഠാനം തസ്സ സപ്പായം. ആനാപാനം മോഹചരിതസ്സ, വിതക്കചരിതസ്സ ച സപ്പായം ബുദ്ധിവിസയഭാവേന മോഹപ്പടിപക്ഖത്താ, വിതക്കസന്ധാവനസ്സ നിവാരകത്താ ച. ഛ ബുദ്ധാനുസ്സതിആദയോ സദ്ധാചരിതസ്സ സപ്പായാ സദ്ധാവുദ്ധിഹേതുഭാവതോ.

൧൭. മരണഉപസമസഞ്ഞാവവത്ഥാനാനി ബുദ്ധിചരിതസ്സ സപ്പായാനി ഗമ്ഭീരഭാവതോ ബുദ്ധിയാ ഏവ വിസയത്താ.

൧൮. സേസാനീതി ചതുബ്ബിധഭൂതകസിണആകാസആലോകകസിണആരുപ്പചതുക്കവസേന ദസവിധാനി. തത്ഥാപീതി തേസു ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു. പുഥുലം മോഹചരിതസ്സ സപ്പായം സമ്ബാധേ ഓകാസേ ചിത്തസ്സ ഭിയ്യോസോമത്തായ സമ്മുയ്ഹനതോ. ഖുദ്ദകം വിതക്കചരിതസ്സ സപ്പായം മഹന്താരമ്മണസ്സ വിതക്കസന്ധാവനപച്ചയത്താ. ഉജുവിപച്ചനീകതോ ചേവ അതിസപ്പായതായ ചേതം വുത്തം. രാഗാദീനം പന അവിക്ഖമ്ഭികാ, സദ്ധാദീനം വാ അനുപകാരികാ കസിണാദിഭാവനാ നാമ നത്ഥി.

സപ്പായഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ

൧൯. സബ്ബത്ഥാപീതി ചത്താലീസകമ്മട്ഠാനേസുപി നത്ഥി അപ്പനാ, ബുദ്ധഗുണാദീനം പരമത്ഥഭാവതോ, അനേകവിധത്താ, ഏകസ്സപി ഗമ്ഭീരഭാവതോ ച. ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസു ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു അപ്പനാവസേന സമാധിസ്സ പതിട്ഠാതും അസക്കുണേയ്യത്താ അപ്പനാഭാവം അപ്പത്വാ സമാധി ഉപചാരഭാവേന പതിട്ഠാതി. ലോകുത്തരസമാധി, പന ദുതിയചതുത്ഥാരുപ്പസമാധി ച സഭാവധമ്മേപി ഭാവനാവിസേസവസേന അപ്പനം പാപുണാതി. വിസുദ്ധിഭാവനാനുക്കമവസേന ഹി ലോകുത്തരോ അപ്പനം പാപുണാതി. ആരമ്മണസമതിക്കമഭാവനാവസേന ആരുപ്പസമാധി. അപ്പനാപ്പത്തസ്സേവ ഹി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനോ ആരമ്മണസമതിക്കമനമത്തം ഹോതി.

൨൧. പഞ്ചപി ഝാനാനി ഏതേസമത്ഥി, തത്ഥ നിയുത്താനീതി വാ പഞ്ചകജ്ഝാനികാനി.

൨൨. അസുഭഭാവനായ പടികൂലാരമ്മണത്താ ചണ്ഡസോതായ നദിയാ അരിത്തബലേന നാവാ വിയ വിതക്കബലേനേവ തത്ഥ ചിത്തം പവത്തതീതി അസുഭകമ്മട്ഠാനേ അവിതക്കജ്ഝാനാസമ്ഭവതോ ‘‘പഠമജ്ഝാനികാ’’തി വുത്തം.

൨൩. മേത്താകരുണാമുദിതാനം ദോമനസ്സസഹഗതബ്യാപാദവിഹിംസാനഭിരതീനം പഹായകത്താ ദോമനസ്സപ്പടിപക്ഖേന സോമനസ്സേനേവ സഹഗതതാ യുത്താതി ‘‘മേത്താദയോ തയോ ചതുക്കജ്ഝാനികാ’’തി വുത്താ.

൨൪. ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖിതാ ഹോന്തു, ദുക്ഖാ മുച്ചന്തു, ലദ്ധസുഖസമ്പത്തിതോ മാ വിഗച്ഛന്തൂ’’തി മേത്താദിവസപ്പവത്തബ്യാപാരത്തയം പഹായ കമ്മസ്സകതാദസ്സനേന സത്തേസു മജ്ഝത്താകാരപ്പവത്തഭാവനാനിബ്ബത്തായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ ബലവതരത്താ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ സുഖസഹഗതാസമ്ഭവതോ ‘‘ഉപേക്ഖാ പഞ്ചമജ്ഝാനികാ’’തി വുത്താ.

ഭാവനാഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഗോചരഭേദവണ്ണനാ

൨൬. യഥാരഹന്തി തംതംആരമ്മണാനുരൂപതോ. കസ്സചി ആരമ്മണസ്സ അപരിബ്യത്തതായ ‘‘പരിയായേനാ’’തി വുത്തം.

൨൭. കസിണാസുഭകോട്ഠാസാനാപാനസ്സതീസ്വേവ ഹി പരിബ്യത്തനിമിത്തസമ്ഭവോതി.

൨൮. പഥവീമണ്ഡലാദീസു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ആദിമ്ഹി താവ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം വിസോധേത്വാ ദസവിധം പലിബോധം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ പിയഗരുഭാവനീയാദിഗുണസമന്നാഗതം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അട്ഠാരസവിധം അനനുരൂപവിഹാരം പഹായ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ അനുരൂപവിഹാരേ വിഹരന്തസ്സ കേസനഖഹരണാദിഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ കസിണമണ്ഡലാദീനി പുരതോ കത്വാ ആനാപാനകോട്ഠാസാദീസു ചിത്തം ഠപേത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘പഥവീ പഥവീ’’ത്യാദിനാ തംതംഭാവനാനുക്കമേന പഥവീകസിണാദീസു തംതദാരമ്മണേസു നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന ഭാവനാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൪ ആദയോ) ഗഹേതബ്ബാ. ദുവിധമ്പി ഹി ഭാവനാവിധാനം ഇധ ആചരിയേന അതിസങ്ഖേപതോ വുത്തം, തദത്ഥദസ്സനത്ഥഞ്ച വിത്ഥാരനയേ ആഹരിയമാനേ അതിപ്പപഞ്ചോ സിയാതി മയമ്പി തം ന വിത്ഥാരേസ്സാമ. യദാ പന തം നിമിത്തം ചിത്തേന സമുഗ്ഗഹിതന്തി ഏവം പവത്താനുപുബ്ബഭാവനാവസേന യദാ തം പരികമ്മനിമിത്തം ചിത്തേന സമ്മാ ഉഗ്ഗഹിതം ഹോതി. മനോദ്വാരസ്സ ആപാഥമാഗതന്തി ചക്ഖും നിമ്മീലേത്വാ, അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ വാ മനസി കരോന്തസ്സ കസിണമണ്ഡലസദിസമേവ ഹുത്വാ മനോദ്വാരികജവനാനം ആപാഥം ആഗതം ഹോതി.

൨൯. സമാധിയതീതി വിസേസതോ ചിത്തേകഗ്ഗതാപത്തിയാ സമാഹിതാ ഹോതി.

൩൦. ചിത്തസമാധാനവസേന പുഗ്ഗലോപി സമാഹിതോയേവാതി വുത്തം ‘‘തഥാ സമാഹിതസ്സാ’’തി. തപ്പടിഭാഗന്തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തസദിസം, തതോയേവ ഹി തം ‘‘പടിഭാഗനിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി. തം പന ഉഗ്ഗഹനിമിത്തതോ അതിപരിസുദ്ധം ഹോതി. വത്ഥുധമ്മവിമുച്ചിതന്തി പരമത്ഥധമ്മതോ വിമുത്തം, വത്ഥുധമ്മതോ വാ കസിണമണ്ഡലഗതകസിണദോസതോ വിനിമുത്തം. ഭാവനായ നിബ്ബത്തത്താ ഭാവനാമയം. സമപ്പിതന്തി സുട്ഠു അപ്പിതം.

൩൧. തതോ പട്ഠായാതി പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ.

൩൩. പഞ്ചസു ഝാനങ്ഗേസു ഏകേകാരമ്മണേ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം ചതുപഞ്ചജവനകതിപയഭവങ്ഗതോ പരം അഗന്ത്വാ അപരാപരം ഝാനങ്ഗാവജ്ജനസമത്ഥതാ ആവജ്ജനവസിതാ നാമ. സമാപജ്ജിതുകാമതാനന്തരം കതിപയഭവങ്ഗതോ പരം അഗന്ത്വാ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം സമാപജ്ജിതും സമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസിതാ നാമ. സേതു വിയ സീഘസോതായ നദിയാ ഓഘം ഭവങ്ഗവേഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം ഝാനം ഠപേതും സമത്ഥതാ ഭവങ്ഗപാതതോ രക്ഖണയോഗ്യതാ അധിട്ഠാനവസിതാ നാമ. യഥാ പരിച്ഛിന്നകാലം അനതിക്കമിത്വാ ഝാനതോ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസിതാ നാമ. അഥ വാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലതോ ഉദ്ധം ഗന്തും അദത്വാ ഠപനസമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസിതാ നാമ. യഥാപരിച്ഛിന്നകാലതോ അന്തോ അവുട്ഠഹിത്വാ യഥാകാലവസേനേവ വുട്ഠാനസമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസിതാ നാമാതി അലമതിപ്പപഞ്ചേന. പച്ചവേക്ഖണവസിതാ പന ആവജ്ജനവസിതായ ഏവ സിദ്ധാ. ആവജ്ജനാനന്തരജവനാനേവ ഹി പച്ചവേക്ഖണജവനാനി നാമ. വിതക്കാദിഓളാരികങ്ഗം പഹാനായാതി ദുതിയജ്ഝാനാദീഹി വിതക്കാദിഓളാരികങ്ഗാനം ഝാനക്ഖണേ അനുപ്പാദായ. പദഹതോതി പരികമ്മം കരോന്തസ്സ. തസ്സ പന ഉപചാരഭാവനാ നിപ്ഫന്നാ നാമ ഹോതി വിതക്കാദീസു നികന്തിവിക്ഖമ്ഭനതോ പട്ഠായാതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാരഹന്തി തംതംഝാനികകസിണാദിആരമ്മണാനുരൂപം.

൩൬. ആകാസകസിണസ്സ ഉഗ്ഘാടേതും അസക്കുണേയ്യത്താ വുത്തം ‘‘ആകാസവജ്ജിതേസൂ’’തി. കസിണന്തി കസിണപടിഭാഗനിമിത്തം. ഉഗ്ഘാടേത്വാതി അമനസികാരവസേന ഉദ്ധരിത്വാ. അനന്തവസേന പരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി ‘‘അനന്തം ആകാസം, അനന്തം ആകാസ’’ന്തി ആകാസം ആരബ്ഭ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ, ന പന കേവലം ‘‘അനന്തം അനന്ത’’ന്തി. ഏവം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനേപി. ‘‘അനന്ത’’ന്തി അവത്വാപി ‘‘ആകാസോ ആകാസോ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൭൬), വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൮൧) മനസി കാതും വട്ടതീതി ആചരിയാ.

൩൯. ‘‘സന്തമേതം, പണീതമേത’’ന്തി പരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി അഭാവമത്താരമ്മണതായ ‘‘ഏതം സന്തം, ഏതം പണീത’’ന്തി ഭാവേന്തസ്സ.

൪൦. അവസേസേസു ചാതി കസിണാദീഹി സഹ അപ്പനാവഹകമ്മട്ഠാനതോ അവസേസേസു ബുദ്ധാനുസ്സതിആദീസു അട്ഠസു, സഞ്ഞാവവത്ഥാനേസു ചാതി ദസസു കമ്മട്ഠാനേസു. പരികമ്മം കത്വാതി ‘‘സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’ത്യാദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൪) വുത്തവിധാനേന പരികമ്മം കത്വാ. സാധുകമുഗ്ഗഹിതേതി ബുദ്ധാദിഗുണനിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതാവസേന സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതേ. പരികമ്മഞ്ച സമാധിയതീതി പരികമ്മഭാവനാ സമാഹിതാ നിപ്ഫജ്ജതി. ഉപചാരോ ച സമ്പജ്ജതീതി നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ഉപചാരസമാധി ച ഉപ്പജ്ജതി.

൪൧. അഭിഞ്ഞാവസേന പവത്തമാനന്തി അഭിവിസേസതോ ജാനനട്ഠേന അഭിഞ്ഞാസങ്ഖാതം ഇദ്ധിവിധാദിപഞ്ചലോകിയാഭിഞ്ഞാവസേന പവത്തമാനം, അഭിഞ്ഞാപാദകപഞ്ചമജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതി കസിണാനുലോമാദീഹി ചുദ്ദസഹാകാരേഹി (വിസുദ്ധി. ൨.൩൬൫) ചിത്തം പരിദമേത്വാ അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാ ഉപേക്ഖേകഗ്ഗതായോഗതോ അനുരൂപത്താ ച രൂപാവചരപഞ്ചമജ്ഝാനമേവ അഭിഞ്ഞാനം പാദകം പതിട്ഠാഭൂതം പഥവാദികസിണാരമ്മണം പഞ്ചമജ്ഝാനം, തം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ. അധിട്ഠേയ്യാദികമാവജ്ജേത്വാതി ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ പരികമ്മകാലേ അധിട്ഠാതബ്ബം വികുബ്ബനീയം സതാദികം കോമാരരൂപാദികം, ദിബ്ബസോതസ്സ പരികമ്മകാലേ ഥൂലസുഖുമഭേദം സദ്ദം, ചേതോപരിയഞാണസ്സ പരികമ്മകാലേ പരസ്സ ഹദയങ്ഗതവണ്ണദസ്സനേന സരാഗാദിഭേദം ചിത്തം, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ പരികമ്മസമയേ പുരിമഭവേസു ചുതിചിത്താദിഭേദം പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധം, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പരികമ്മസമയേ ഓഭാസഫരിതട്ഠാനഗതം രൂപം വാ ആവജ്ജേത്വാ.

പരികമ്മം കരോന്തസ്സാതി ‘‘സതം ഹോമി, സഹസ്സം ഹോമീ’’ത്യാദിനാ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ. രൂപാദീസൂതി പരികമ്മവിസയഭൂതേസു രൂപപാദകജ്ഝാനസദ്ദപരചിത്തപുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധാദിഭേദേസു ആരമ്മണേസു. ഏത്ഥ ഹി ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ താവ പാദകജ്ഝാനം, കായോ, രൂപാദിഅധിട്ഠാനേ രൂപാദീനി ചാതി ഛ ആരമ്മണാനി. തത്ഥ പാദകജ്ഝാനം അതീതമേവ, കായോ പച്ചുപ്പന്നോ, ഇതരം പച്ചുപ്പന്നമനാഗതം വാ. ദിബ്ബസോതസ്സ പന സദ്ദോയേവ, സോ ച ഖോ പച്ചുപ്പന്നോ. പരചിത്തവിജാനനായ പന അതീതേ സത്തദിവസേസു, അനാഗതേ സത്തദിവസേസു ച പവത്തം പരിത്താദീസു യം കിഞ്ചി തികാലികം ചിത്തമേവ ആരമ്മണം ഹോതീതി മഹാഅട്ഠകഥാചരിയാ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൬; ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪).

സങ്ഗഹകാരാ പന ‘‘ചത്താരോപി ഖന്ധാ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪) വദന്തി, കഥം പനസ്സാ പച്ചുപ്പന്നചിത്താരമ്മണതാ, നനു ച ആവജ്ജനായ ഗഹിതമേവ ഇദ്ധിചിത്തസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ആവജ്ജനായ ച പച്ചുപ്പന്നചിത്തമാരമ്മണം കത്വാ നിരുജ്ഝമാനായ തംസമകാലമേവ പരസ്സ ചിത്തമ്പി നിരുജ്ഝതീതി ആവജ്ജനജവനാനം കാലവസേന ഏകാരമ്മണതാ ന സിയാ, മഗ്ഗഫലവീഥിതോ അഞ്ഞത്ഥ ആവജ്ജനജവനാനം കഥഞ്ച നാനാരമ്മണതാ ന അധിപ്പേതാതി? അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൬; ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൩൪) താവ സന്തതിഅദ്ധാപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ യോജിതാ. ആനന്ദാചരിയോ (ധ. സ. മൂലടീ. ൧൪൩൪ ഥോക വിസദിസം) പന ഭണതി ‘‘പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ പച്ചുപ്പന്നാദിവിഭാഗം അകത്വാ കേവലം ‘ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമി’ച്ചേവ പരികമ്മം കത്വാ പുനപി പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അവിസേസേനേവ ചിത്തം ആവജ്ജേത്വാ തിണ്ണം, ചതുന്നം വാ പരികമ്മാനം അനന്തരം ചേതോപരിയഞാണേന പരസ്സ ചിത്തം പടിവിജ്ഝതി രൂപം വിയ ദിബ്ബചക്ഖുനാ. പച്ഛാ കാമാവചരചിത്തേന സരാഗാദിവവത്ഥാനമ്പി കരോതി നീലാദിവവത്ഥാനം വിയ. താനി ച സബ്ബാനി അഭിമുഖീഭൂതചിത്താരമ്മണാനേവ, അനിട്ഠേ ച ഠാനേ നാനാരമ്മണതാദോസോ നത്ഥി അഭിന്നാകാരപ്പവത്തിതോ’’തി. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ, ഖന്ധപ്പടിബദ്ധാനി ച നാമഗോത്താനി, നിബ്ബാനഞ്ച ആരമ്മണം ഹോതി, ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പന രൂപമേവ പച്ചുപ്പന്നന്തി അയമേതേസം ആരമ്മണവിഭാഗോ. യഥാരഹമപ്പേതീതി തംതംപരികമ്മാനുരൂപതോ അപ്പേതി.

൪൨. ഇദാനി ആരമ്മണാനം ഭേദേന അഭിഞ്ഞാഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ഇദ്ധിവിധാ’’ത്യാദിമാഹ. അധിട്ഠാനാദി ഇദ്ധിപ്പഭേദോ ഏതിസ്സാതി ഇദ്ധിവിധാ. ദിബ്ബാനം സോതസദിസതായ, ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതതായ ച ദിബ്ബഞ്ച തം സോതഞ്ചാതി ദിബ്ബസോതം. പരേസം ചിത്തം വിഞ്ഞായതി ഏതായാതി പരചിത്തവിജാനനാ. അത്തനോ സന്താനേ നിവുത്ഥവസേന ചേവ ഗോചരനിവാസവസേന ച പുബ്ബേ അതീതഭവേസു ഖന്ധാദീനം അനുസ്സരണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി. വുത്തനയേന ദിബ്ബഞ്ച തം ചക്ഖു ചാതി ദിബ്ബചക്ഖു. ‘ചുതൂപപാതഞാണ’ന്തി പന ദിബ്ബചക്ഖുമേവ വുച്ചതി. യഥാകമ്മൂപഗഞാണഅനാഗതംസഞാണാനിപി ദിബ്ബചക്ഖുവസേനേവ ഇജ്ഝന്തി. ന ഹി തേസം വിസും പരികമ്മം അത്ഥി. തത്ഥ അനാഗതംസഞാണസ്സ താവ അനാഗതേ സത്തദിവസതോ പരം പവത്തനകം ചിത്തചേതസികം ദുതിയദിവസതോ പട്ഠായ പവത്തനകഞ്ച യം കിഞ്ചി ആരമ്മണം ഹോതി. തഞ്ഹി സവിസയേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികന്തി. യഥാ കമ്മൂപഗഞാണസ്സ പന കുസലാകുസലസങ്ഖാതാ ചേതനാ, ചത്താരോപി വാ ഖന്ധാ ആരമ്മണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഗോചരവസേന ഭേദോ ഗോചരഭേദോ.

ഗോചരഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമഥകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം

വിസുദ്ധിഭേദവണ്ണനാ

൪൩. അനിച്ചാദിവസേന വിവിധാകാരേന പസ്സതീതി വിപസ്സനാ, അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ ഭാവനാപഞ്ഞാ. തസ്സാ കമ്മട്ഠാനം, സായേവ വാ കമ്മട്ഠാനന്തി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. തസ്മിം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ സത്തവിധേന വിസുദ്ധിസങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധോ.

൪൪. അനിച്ചതായേവ ലക്ഖണം ലക്ഖിതബ്ബം, ലക്ഖീയതി അനേനാതി വാ അനിച്ചലക്ഖണം. ഉദയവയപടിപീളനസങ്ഖാതദുക്ഖഭാവോ വ ലക്ഖണന്തി ദുക്ഖലക്ഖണം. പരപരികപ്പിതസ്സ അത്തനോ അഭാവോ അനത്തതാ, തദേവ ലക്ഖണന്തി അനത്തലക്ഖണം.

൪൫. തിണ്ണം ലക്ഖണാനം അനു അനു പസ്സനാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ.

൪൬. ഖന്ധാദീനം കലാപതോ സമ്മസനവസപ്പവത്തം ഞാണം സമ്മസനഞാണം. ഉപ്പാദഭങ്ഗാനുപസ്സനാവസപ്പവത്തഞാണം ഉദയബ്ബയഞാണം. ഉദയം മുച്ചിത്വാ വയേ പവത്തം ഞാണം ഭങ്ഗഞാണം. സങ്ഖാരാനം ഭയതോ അനുപസ്സനാവസേന പവത്തം ഞാണം ഭയഞാണം, ദിട്ഠഭയാനം ആദീനവതോ പേക്ഖണവസേന പവത്തം ഞാണം ആദീനവഞാണം, ദിട്ഠാദീനവേസു നിബ്ബിന്ദനവസപ്പവത്തം ഞാണം നിബ്ബിദാഞാണം. നിബ്ബിന്ദിത്വാ സങ്ഖാരേഹി മുച്ചിതുകമ്യതാവസേന പവത്തം ഞാണം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം. മുച്ചനസ്സ ഉപായസമ്പടിപാദനത്ഥം പുന സങ്ഖാരാനം പരിഗ്ഗഹവസപ്പവത്തം ഞാണം പടിസങ്ഖാഞാണം. പടിസങ്ഖാതധമ്മേസു ഭയനന്ദീവിവജ്ജനവസേന അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ പവത്തം ഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. പുരിമാനം നവന്നം കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ, ഉപരി ച സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം അനുകൂലം ഞാണം അനുലോമഞാണം.

൪൭. അത്തസുഞ്ഞതായ സുഞ്ഞതോ. സംയോജനാദീഹി വിമുച്ചനട്ഠേന വിമോക്ഖോ. നിച്ചനിമിത്താദിനോ അഭാവതോ അനിമിത്തോ. പണിഹിതസ്സ തണ്ഹാപണിധിസ്സ അഭാവതോ അപ്പണിഹിതോ.

൪൯. യോ നം പാതി, തം മോക്ഖേതി അപായാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖം, തദേവ കായദുച്ചരിതാദീഹി സംവരണതോ സംവരോ, സമാധാനോപധാരണട്ഠേന സീലഞ്ചാതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലം. മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം രൂപാദീസു സംവരണവസേന പവത്തം സീലം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം. മിച്ഛാജീവ വിവജ്ജനേന ആജീവസ്സ പരിസുദ്ധിവസപ്പവത്തം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം. പച്ചയേ സന്നിസ്സിതം തേസം ഇദമത്ഥികതായ പച്ചവേക്ഖണസീലം പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം. ചതുബ്ബിധത്താ ദേസനാസംവരപരിയേട്ഠിപച്ചവേക്ഖണവസേന, പരിസുദ്ധത്താ ച ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം നാമ.

൫൦. ചിത്തവിസുദ്ധി നാമ ചിത്തസ്സ വിനീവരണഭാവാപാദനവസേന വിസോധനതോ, ചിത്തസീസേന നിദ്ദിട്ഠത്താ, വിസുദ്ധത്താ ചാതി വാ കത്വാ.

൫൧. ‘‘ധമ്മാനം സാമഞ്ഞസഭാവോ ലക്ഖണം, കിച്ചസമ്പത്തിയോ രസോ, ഉപട്ഠാനാകാരോ, ഫലഞ്ച പച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി ഏവം വുത്താനം ലക്ഖണാദീനം ‘‘ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ, കക്ഖളലക്ഖണാ പഥവീ’’ത്യാദിനാ വിത്ഥാരതോ, ‘‘നമനലക്ഖണം നാമം, രുപ്പനലക്ഖണം രൂപ’’ന്ത്യാദിനാ സങ്ഖേപതോ ച പരിഗ്ഗഹോ പച്ചത്തലക്ഖണാദിവസേന പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹണം ദുക്ഖസച്ചവവത്ഥാനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധി നാമ ‘‘നാമരൂപതോ അത്താ നത്ഥീ’’തി ദസ്സനതോ ദിട്ഠി ച അത്തദിട്ഠിമലവിസോധനതോ വിസുദ്ധി ചാതി കത്വാ.

൫൨. പച്ചയപരിഗ്ഗഹോതി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിസന്ധിയം താവ അവിജ്ജാതണ്ഹാഉപാദാനകമ്മഹേതുവസേന നിബ്ബത്തതി. പവത്തിയഞ്ച രൂപം കമ്മചിത്തഉതുആഹാരപച്ചയവസേന, നാമഞ്ച ചക്ഖുരൂപാദിനിസ്സയാരമ്മണാദിപച്ചയവസേന, വിസേസതോ ച യോനിസോമനസികാരാദിചതുചക്കസമ്പത്തിയാ കുസലം, തബ്ബിപരിയായേന അകുസലം, കുസലാകുസലവസേന വിപാകോ ഭവങ്ഗാദിവസേന ആവജ്ജനം, ഖീണാസവസന്താനവസേന കിരിയജവനം, ആവജ്ജനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം സാധാരണാസാധാരണവസേന തീസു അദ്ധാസു നാമരൂപപ്പവത്തിയാ പച്ചക്ഖാദിസിദ്ധസ്സ കമ്മാദിപച്ചയസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനം സമുദയസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി നാമ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്ത്യാദികായ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) സോളസവിധായ, ‘‘സത്ഥരികങ്ഖതീ’’ത്യാദികായ (ധ. സ. ൧൧൨൩; വിഭ. ൯൧൫) അട്ഠവിധായ ച കങ്ഖായ വിതരണതോ അതിക്കമനതോ കങ്ഖാവിതരണാ, അഹേതുകവിസമഹേതുദിട്ഠിമലവിസോധനതോ വിസുദ്ധി ചാതി കത്വാ.

൫൩. തതോ പച്ചയപരിഗ്ഗഹതോ പരം തഥാപരിഗ്ഗഹിതേസു പച്ചത്തലക്ഖണാദിവവത്ഥാനവസേന, പച്ചയവവത്ഥാനവസേന ച പരിഗ്ഗഹിതേസു ലോകുത്തരവജ്ജേസു തിഭൂമിപരിയാപന്നേസു നാമരൂപേസു അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു ഖന്ധാദിനയമാരബ്ഭ പഞ്ചക്ഖന്ധഛദ്വാരഛളാരമ്മണഛദ്വാരപ്പവത്തധമ്മാദിവസേന ആഗതം ഖന്ധാദിനയം ആരബ്ഭ കലാപവസേന പിണ്ഡവസേന സങ്ഖിപിത്വാ യം അതീതേ ജാതം രൂപം, തം അതീതേവ നിരുദ്ധം. യം അനാഗതേ ഭാവി രൂപം, തമ്പി തത്ഥേവ നിരുജ്ഝിസ്സതി. യം പച്ചുപ്പന്നം, തം അനാഗതം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തഥാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധസുഖുമഓളാരികഹീനപണീതരൂപാദയോ. തസ്മാ ‘‘അനിച്ചം അത്താദിവസേന ന ഇച്ചം അനുപഗന്തബ്ബം ഖയട്ഠേന ഖയഗമനതോ, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന ഭയകരത്താ, അനത്താ അസാരകട്ഠേന അത്തസാരാദിഅഭാവേനാ’’തി ച ‘‘ചക്ഖും അനിച്ചം…പേ… മനോ. രൂപം…പേ… ധമ്മാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’ത്യാദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൮) അതീതാദിഅദ്ധാവസേന, അതീതാദിസന്താനവസേന, അതീതാദിഖണവസേന ച സമ്മസനഞാണേന ഹുത്വാഅഭാവഉദയബ്ബയപടിപീളനഅവസവത്തനാകാരസങ്ഖാതലക്ഖണത്തയസമ്മസനവസപ്പവത്തേന കലാപസമ്മസനഞാണേന ലക്ഖണത്തയം സമ്മസന്തസ്സ പരിമജ്ജന്തസ്സ.

സമ്മസനഞാണേ പന ഉപ്പന്നേ പുന തേസ്വേവ സങ്ഖാരേസു ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാകമ്മആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തഥാ അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ, തണ്ഹാകമ്മആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) ഏവം രൂപക്ഖന്ധേ വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേസുപി ആഹാരം അപനേത്വാ ‘‘ഫസ്സസമുദയാ ഫസ്സനിരോധാ’’തി ച ഏവം ഫസ്സം പക്ഖിപിത്വാ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ‘‘നാമരൂപസമുദയാ നാമരൂപനിരോധാ’’തി നാമരൂപം പക്ഖിപിത്വാ പച്ചയസമുദയവസേന, പച്ചയനിരോധവസേന ച, പച്ചയേ അനാമസിത്വാ പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധേസു നിബ്ബത്തിലക്ഖണമത്തസ്സ, വിപരിണാമലക്ഖണമത്തസ്സ ച ദസ്സനേന ഖണവസേന ചാതി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പച്ചയവസേന ചതുധാ, ഖണവസേന ഏകധാ ചാതി പഞ്ചധാ ഉദയം, പഞ്ചധാ വയന്തി ദസദസഉദയബ്ബയദസ്സനവസേന സമപഞ്ഞാസാകാരേഹി ഉദയബ്ബയഞാണേന ഉദയബ്ബയം സമനുപസ്സന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ യോഗിനോ വിപസ്സനാചിത്തസമുട്ഠാനോ സരീരതോ നിച്ഛരണകആലോകസങ്ഖാതോ ഓഭാസോ, വിപസ്സനാചിത്തസഹജാതാ ഖുദ്ദികാദിപഞ്ചവിധാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ധമ്മുദ്ദേസവാര ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ) പീതി, തഥാ കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ കായചിത്തവസേന ദുവിധാ പസ്സദ്ധി, ബലവസദ്ധിന്ദ്രിയസങ്ഖാതോ അധിമോക്ഖോ, സമ്മപ്പധാനകിച്ചസാധകോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസങ്ഖാതോ പഗ്ഗഹോ, അതിപണീതം സുഖം, ഇന്ദവിസ്സട്ഠവജിരസദിസം തിലക്ഖണവിപസ്സനാഭൂതം ഞാണം, സതിപട്ഠാനഭൂതാ ചിരകതാദിഅനുസ്സരണസമത്ഥാ ഉപട്ഠാനസങ്ഖാതാ സതി, സമപ്പവത്തവിപസ്സനാസഹജാതാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭൂതാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ, മനോദ്വാരേ ആവജ്ഝനുപേക്ഖാ ചാതി ദുവിധാപി ഉപേക്ഖാ, ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നപുബ്ബോ’’ത്യാദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൩) നയേന തത്ഥ ആലയം കുരുമാനാ സുഖുമതണ്ഹാ രൂപനികന്തിചാതി ഓഭാസാദീസു ദസസു വിപസ്സനുപക്കിലേസേസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപാ ഓഭാസാദയോ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ അദ്ധാ മഗ്ഗപ്പത്തോസ്മി, ഫലപ്പത്തോസ്മീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൩) അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമേ ഓഭാസാദയോ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനവത്ഥുതായ ന മഗ്ഗോ, അഥ ഖോ വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ഏവ, തബ്ബിനിമുത്തം പന വീഥിപടിപന്നം വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗോ’’തി ഏവം മഗ്ഗാമഗ്ഗലക്ഖണസ്സ വവത്ഥാനം നിച്ഛയനം മഗ്ഗാമഗ്ഗസ്സ ജാനനതോ, ദസ്സനതോ, അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ വിസോധനതോ ച മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

൫൪. യാവാനുലോമാതി യാവ സച്ചാനുലോമഞാണാ. നവ വിപസ്സനാഞാണാനീതി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൭ ആദയോ) ഖന്ധാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച ജാനനകം ഉദയബ്ബയഞാണം, ഉദയം മുഞ്ചിത്വാ ഭങ്ഗമത്താനുപേക്ഖകം ഭങ്ഗഞാണം, ഭങ്ഗവസേന ഉപട്ഠിതാനം സീഹാദീനം വിയ ഭായിതബ്ബാകാരാനുപേക്ഖകം ഭയഞാണം, തഥാനുപേക്ഖിതാനം ആദിത്തഘരസ്സ വിയ ആദീനവാകാരാനുപേക്ഖകം ആദീനവഞാണം, ദിട്ഠാദീനവേസു നിബ്ബിന്ദനവസേന പവത്തം നിബ്ബിദാഞാണം, ജാലാദിതോ മച്ഛാദികാ വിയ തേഹി തേഭൂമകധമ്മേഹി മുച്ചിതുകാമതാവസേന പവത്തം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം, മുച്ചനുപായസമ്പാദനത്ഥം ദിട്ഠാദീനവേസുപി സമുദ്ദസകുണീ വിയ പുനപ്പുനം സമ്മസനവസപ്പത്തം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം, ചത്തഭരിയോ പുരിസോ വിയ ദിട്ഠാദീനവേസു തേസു സങ്ഖാരേസു ഉപേക്ഖനാകാരപ്പവത്തം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം, അനിച്ചാദിലക്ഖണവിപസ്സനതായ ഹേട്ഠാ പവത്താനം അട്ഠന്നം വിപസ്സനാഞാണാനം, ഉദ്ധം മഗ്ഗക്ഖണേ അധിഗന്തബ്ബാനം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനഞ്ച അനുലോമതോ മഗ്ഗവീഥിയം ഗോത്രഭുതോ പുബ്ബേ പവത്തം സച്ചാനുലോമികഞാണസങ്ഖാതം നവമം അനുലോമഞാണന്തി ഇമാനി നവ ഞാണാനി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ പടിപദാഭാവതോ തിലക്ഖണജാനനട്ഠേന, പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന, പടിപക്ഖതോ വിസുദ്ധത്താ ച പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

൫൫. വിപസ്സനായ പരിപാകോ വിപസ്സനാപരിപാകോ, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. തം ആഗമ്മ പടിച്ച. ഇദാനി അപ്പനാഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ‘‘ഇദാനി അപ്പനാസങ്ഖാതോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബക്ഖണേ. യം കിഞ്ചീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ഗഹിതേസു തീസു ഏകം യം കിഞ്ചി.

൫൬. വിപസ്സനായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സിഖാപ്പത്താ. അനുലോമഞാണസഹിതതായ സാനുലോമാ. സാ ഏവ സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനത്താ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ. യഥാനുരൂപം അപായാദിതോ, സങ്ഖാരനിമിത്തതോ ച വുട്ഠഹനതോ വുട്ഠാനസങ്ഖാതം മഗ്ഗം ഗച്ഛതീതി വുട്ഠാനഗാമിനീ.

൫൭. അഭിസമ്ഭോന്തന്തി പാപുണന്തം.

൫൮. പരിജാനന്തോതി ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഊനാധിക’’ന്തി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനന്തോ. സച്ഛികരോന്തോതി ആരമ്മണകരണവസേന പച്ചക്ഖം കരോന്തോ. മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാവസേനാതി മഗ്ഗസച്ചസങ്ഖാതസ്സ സമ്പയുത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ ചതുത്ഥസച്ചസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയോ ഹുത്വാ വഡ്ഢനവസേന. ഏകസ്സേവ ഞാണസ്സ ചതുകിച്ചസാധനം പദീപാദീനം വട്ടിദാഹാദിചതുകിച്ചദസ്സനതോ, ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതീ’’ത്യാദി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦; വിസുദ്ധി. ൨.൮൩൯) ആഗമതോ ച സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം.

൫൯. ദ്വേ തീണി ഫലചിത്താനി പവത്തിത്വാതി മഗ്ഗുപ്പത്തിയാ അനുരൂപതോ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഫലചിത്താനി അപനീതഗ്ഗിമ്ഹി ഠാനേ ഉണ്ഹത്തനിബ്ബാപനത്ഥായ ഘടേഹി അഭിസിഞ്ചമാനമുദകം വിയ സമുച്ഛിന്നകിലേസേപി സന്താനേ ദരഥപടിപ്പസ്സമ്ഭകാനി ഹുത്വാ പവത്തിത്വാ, തേസം പവത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചവേക്ഖണഞാണാനീതി മഗ്ഗഫലാദിവിസയാനി കാമാവചരഞാണാനി, യാനി സന്ധായ ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൨൩) വുത്തം.

൬൦. ഇദാനി പച്ചവേക്ഖണായ ഭൂമിം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗം ഫലഞ്ചാ’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഇമിനാവ വതാഹം മഗ്ഗേന ആഗതോ’’തി മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘അയം നാമ മേ ആനിസംസോ ലദ്ധോ’’തി തസ്സ ഫലം, തതോ ‘‘അയം നാമ മേ ധമ്മോ ആരമ്മണതോ സച്ഛികതോ’’തി നിബ്ബാനഞ്ച പണ്ഡിതോ പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പഹീനേ കിലേസേ, ‘‘ഇമേ നാമ അവസിട്ഠാ’’തി അവസിട്ഠകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി വാ, ന വാ. കോചി സേക്ഖോ പച്ചവേക്ഖതി, കോചി ന പച്ചവേക്ഖതി. തത്ഥ കാമചാരോത്യധിപ്പായോ. തഥാ ഹി മഹാനാമോ സക്കോ ‘‘കോ സു നാമ മേ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൭൫; വിസുദ്ധി. ൨.൮൧൨) അപ്പഹീനേ കിലേസേ പുച്ഛി. അരഹതോ പന അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം നത്ഥി സബ്ബകിലേസാനം പഹീനത്താ, തസ്മാ തിണ്ണം സേക്ഖാനം പന്നരസ അരഹതോ ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഛബ്ബിസുദ്ധികമേനാതി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൬൨ ആദയോ) സീലചിത്തവിസുദ്ധീനം വസേന മൂലഭൂതാനം ദ്വിന്നം, ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദീനം വസേന സരീരഭൂതാനം ചതുന്നന്തി ഏതാസം ഛന്നം വിസുദ്ധീനം കമേന. ചതുന്നം സച്ചാനം ജാനനതാ, പച്ചക്ഖകരണതോ, കിലേസമലേഹി വിസുദ്ധത്താ ച ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

ഏത്ഥാതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ.

വിസുദ്ധിഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിമോക്ഖഭേദവണ്ണനാ

൬൧. തത്ഥ തസ്മിം ഉദ്ദേസേ. സങ്ഖാരേസു ‘‘യോ അത്താഭിനിവേസോ കമ്മസ്സ കാരകോ ഫലസ്സ ച വേദകോ ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഏവം അഭിനിവേസോ ദള്ഹഗ്ഗാഹോ, തം മുഞ്ചന്തീ ‘‘അനത്താ’’തി പവത്താ അനുപസ്സനാവ അത്തസുഞ്ഞതാകാരാനുപസ്സനതോ സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാ നാമ വിമോക്ഖമുഖം പടിപക്ഖതോ വിമുത്തിവസേന വിമോക്ഖസങ്ഖാതസ്സ ലോകുത്തരം മഗ്ഗഫലസ്സ ദ്വാരം ഹോതി.

൬൨. സങ്ഖാരേസു ‘‘അനിച്ച’’ന്തി പവത്താ അനുപസ്സനാ അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി (അ. നി. ൪.൪൯; പടി. മ. ൧.൨൩൬; വിഭ. ൯൩൯) പവത്തം സഞ്ഞാചിത്തദിട്ഠിവിപല്ലാസസങ്ഖാതം വിപല്ലാസനിമിത്തം മുഞ്ചന്തീ പജഹന്തീ വിപല്ലാസനിമിത്തരഹിതാകാരാനുപസ്സനതോ അനിമിത്താനുപസ്സനാ നാമ വിമോക്ഖമുഖം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൬൩. ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി പവത്താനുപസ്സനാ സങ്ഖാരേസു ‘‘ഏതം മമ, ഏതം സുഖ’’ന്ത്യാദിനാ നയേന പവത്തം കാമഭവതണ്ഹാസങ്ഖാതം തണ്ഹാപണിധിം തണ്ഹാപത്ഥനം മുഞ്ചന്തീ ദുക്ഖാകാരദസ്സനേന പരിച്ചജന്തീ പണിധിരഹിതാകാരാനുപസ്സനതോ അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനാ നാമ.

൬൪. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതാസം തിസ്സന്നം ഏതാനി തീണി നാമാനി, തസ്മാ യദി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അനത്തതോ വിപസ്സതി. മഗ്ഗോ സുഞ്ഞതോ നാമ വിമോക്ഖോ ഹോതി ആഗമനവസേന ലദ്ധനാമത്താ.

൬൬. വിപസ്സനാഗമനവസേനാതി വിപസ്സനാസങ്ഖാതാഗമനവസേന. ആഗച്ഛതി ഏതേന മഗ്ഗോ, ഫലഞ്ചാതി വിപസ്സനാമഗ്ഗോ ഇധ ആഗമനം നാമ.

൬൭. യഥാവുത്തനയേനാതി പുബ്ബേ വുത്തഅനത്താനുപസ്സനാദിവസേന. യഥാസകം ഫലമുപ്പജ്ജമാനമ്പീതി യഥാലദ്ധമഗ്ഗസ്സ ഫലഭൂതം അത്തനോ അത്തനോ ഫലം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി മഗ്ഗാഗമനവസേന അലഭിത്വാ വിപസ്സനാഗമനവസേനേവ തീണി നാമാനി ലഭതി ഫലസമാപത്തികാലേ തദാ മഗ്ഗപ്പവത്താഭാവേന തസ്സ ദ്വാരഭാവായോഗതോ. ആരമ്മണവസേനാതി സബ്ബസങ്ഖാരസുഞ്ഞതത്താ, സങ്ഖാരനിമിത്തരഹിതത്താ, തണ്ഹാപണിധിരഹിതത്താ ച സുഞ്ഞതഅനിമിത്തഅപ്പണിഹിതനാമവന്തം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ തസ്സ വസേന. സരസവസേനാതി രാഗാദിസുഞ്ഞതത്താ, രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണരഹിതത്താ, കിലേസപണിധിരഹിതത്താ അത്തനോ ഗുണവസേന. സബ്ബത്ഥാതി മഗ്ഗവീഥിയം, ഫലസമാപത്തിവീഥിയഞ്ച. സബ്ബേസമ്പീതി മഗ്ഗസ്സ, ഫലസ്സപി.

വിമോക്ഖഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ

൬൮. സത്തക്ഖത്തും സത്തസു വാരേസു കാമസുഗതിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം പരമം ഏതസ്സാതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ ന പന അട്ഠമാദികാമഭവഗാമീത്യധിപ്പായോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ന തേ ഭവം അട്ഠമമാദിയന്തീ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൯; സു. നി. ൨൩൨; നേത്തി. ൧൧൫). രൂപാരൂപസുഗതിഭവം പന സത്തവാരതോ പരമ്പി ഗച്ഛതീതി ആചരിയാ.

൬൯. രാഗദോസമോഹാനന്തി മോഹഗ്ഗഹണം രാഗദോസേകട്ഠമോഹം സന്ധായാതി ദട്ഠബ്ബം.

൭൦. ഖീണാ ചത്താരോ ആസവാ ഏതസ്സാതി ഖീണാസവോ. ദക്ഖിണാരഹേസു അഗ്ഗത്താ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമാപത്തിഭേദവണ്ണനാ

൭൨. സബ്ബേസമ്പീതി ചതുന്നമ്പി അരിയപുഗ്ഗലാനം.

൭൩. ചിത്തചേതസികാനം അപ്പവത്തിസങ്ഖാതസ്സ നിരോധസ്സ സമാപത്തി നിരോധസമാപത്തി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ചിത്തനിരോധം പത്വാ വിഹരണം. അനാഗാമീനഞ്ചാതി കാമരൂപഭവട്ഠാനം അട്ഠസമാപത്തിലാഭീനമേവ അനാഗാമീനം, തഥാ ഖീണാസവാനഞ്ച. തത്ഥാതി നിരോധസമാപത്തിയം. യാവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഗന്ത്വാതി ഏവം സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനദ്ധഭാവാപാദനവസേന യാവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, താവ ഗന്ത്വാ. അധിട്ഠേയ്യാദികന്തി കായപടിബദ്ധം ഠപേത്വാ വിസും വിസും ഠപിതചീവരാദിപരിക്ഖാരഗേഹാദീനം അഗ്ഗിആദിനാ അവിനാസനാധിട്ഠാനം, സംഘപടിമാനനസത്ഥുപക്കോസനാനം പുരേതരം വുട്ഠാനം, സത്താഹബ്ഭന്തരേ ആയുസങ്ഖാരപ്പവത്തിഓലോകനന്തി ചതുബ്ബിധം അധിട്ഠാനാദികം പുബ്ബകിച്ചം കത്വാ.

സമാപത്തിഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉയ്യോജനവണ്ണനാ

൭൫. പടിപത്തിരസസ്സാദന്തി ഝാനസുഖഫലസുഖാദിഭേദം സമഥവിപസ്സനാപടിപത്തിരസസ്സാദം.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

കമ്മട്ഠാനപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനവണ്ണനാ

(ക) ചാരിത്തേന കുലാചാരേന സോഭിതേ വിസാലകുലേ ഉദയോ നിബ്ബത്തി യസ്സ, തേന, കമ്മാദിവിസയായ സദ്ധായ അഭിവുദ്ധോ പരിസുദ്ധോ ച ദാനസീലാദിഗുണാനം ഉദയോ യസ്സ, തേന, നമ്പവ്ഹയേന നമ്പനാമകേന, പരാനുകമ്പം സാസനേ സുഖോതരണപരിപാചനലക്ഖണം പരാനുഗ്ഗഹം, പണിധായ പത്ഥേത്വാ യം പകരണം പത്ഥിതം അഭിയാചിതം, തം ഏത്താവതാ പരിനിട്ഠിതന്തി യോജനാ.

(ഖ) തേന പകരണപ്പസുതേന വിപുലേന പുഞ്ഞേന പഞ്ഞാവദാതേന അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞാപരിസുദ്ധേന സീലാദിഗുണേന സോഭിതാ. തതോയേവ ലജ്ജിനോ ഭിക്ഖൂ, ധഞ്ഞാനം അധിവാസഭൂതം, ഉദിതോദിതം അച്ചന്തപ്പസിദ്ധം, മൂലസോമം നാമ വിഹാരം, പുഞ്ഞവിഭവസ്സ ഉദയസങ്ഖാതായ മങ്ഗലത്ഥായ ആയുകന്തം മഞ്ഞന്തു, തത്ഥ നിവാസിനോ ഭിക്ഖൂ ഈദിസാ ഹോന്തൂത്യധിപ്പായോ.

നിഗമനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ചായം അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനീ നാമ.

അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹടീകാ.

നിഗമനകഥാ

൧. രമ്മേ പുലത്ഥിനഗരേ നഗരാധിരാജേ,

രഞ്ഞാ പരക്കമഭുജേന മഹാഭുജേന;

കാരാപിതേ വസതി ജേതവനേ വിഹാരേ;

യോ രമ്മഹമ്മിയവരൂപവനാഭിരാമേ.

൨. സമ്പന്നസീലദമസംയമതോസിതേഹി,

സമ്മാനിതോ വസിഗണേഹി ഗുണാകരേഹി;

പത്തോ മുനിന്ദവചനാദിസു നേകഗന്ഥ-

ജാതേസു ചാചരിയതം മഹിതം വിദൂഹി.

൩. ഞാണാനുഭാവമിഹ യസ്സ ച സൂചയന്തീ,

സംവണ്ണനാ ച വിനയട്ഠകഥാദികാനം;

സാരത്ഥദീപനിമുഖാ മധുരത്ഥസാര-

സന്ദീപനേന സുജനം പരിതോസയന്തീ.

൪. തസ്സാനുകമ്പമവലമ്ബിയ സാരിപുത്ത-

ത്ഥേരസ്സ ഥാമഗതസാരഗുണാകരസ്സ;

യോ നേകഗന്ഥവിസയം പടുതം അലത്ഥം,

തസ്സേസ ഞാണവിഭവോ വിഭവേകഹേതു.

൫. സോഹമേതസ്സ സംസുദ്ധ-വായാമസ്സാനുഭാവതോ.

അദ്ധാസാസനദായാദോ, ഹേസ്സം മേത്തേയ്യസത്ഥുനോ.

൬. ജോതയന്തം തദാ തസ്സ, സാസനം സുദ്ധമാനസം.

പസ്സേയ്യം സക്കരേയ്യഞ്ച, ഗരും മേ സാരിസമ്ഭവം.

൭. ദിനേഹി ചതുവീസേഹി, ടീകായം നിട്ഠിതാ യഥാ.

തഥാ കല്യാണസങ്കപ്പാ, സീഘം സിജ്ഝന്തു പാണിനന്തി.

ഇതി ഭദന്തസാരിപുത്തമഹാഥേരസ്സ സിസ്സേന രചിതാ

അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനീ നാമ

അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹടീകാ നിട്ഠിതാ.