വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം

വിസുദ്ധിഭേദവണ്ണനാ

൪൩. അനിച്ചാദിവസേന വിവിധാകാരേന പസ്സതീതി വിപസ്സനാ, അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ ഭാവനാപഞ്ഞാ. തസ്സാ കമ്മട്ഠാനം, സായേവ വാ കമ്മട്ഠാനന്തി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം. തസ്മിം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ സത്തവിധേന വിസുദ്ധിസങ്ഗഹോതി സമ്ബന്ധോ.

൪൪. അനിച്ചതായേവ ലക്ഖണം ലക്ഖിതബ്ബം, ലക്ഖീയതി അനേനാതി വാ അനിച്ചലക്ഖണം. ഉദയവയപടിപീളനസങ്ഖാതദുക്ഖഭാവോ വ ലക്ഖണന്തി ദുക്ഖലക്ഖണം. പരപരികപ്പിതസ്സ അത്തനോ അഭാവോ അനത്തതാ, തദേവ ലക്ഖണന്തി അനത്തലക്ഖണം.

൪൫. തിണ്ണം ലക്ഖണാനം അനു അനു പസ്സനാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ.

൪൬. ഖന്ധാദീനം കലാപതോ സമ്മസനവസപ്പവത്തം ഞാണം സമ്മസനഞാണം. ഉപ്പാദഭങ്ഗാനുപസ്സനാവസപ്പവത്തഞാണം ഉദയബ്ബയഞാണം. ഉദയം മുച്ചിത്വാ വയേ പവത്തം ഞാണം ഭങ്ഗഞാണം. സങ്ഖാരാനം ഭയതോ അനുപസ്സനാവസേന പവത്തം ഞാണം ഭയഞാണം, ദിട്ഠഭയാനം ആദീനവതോ പേക്ഖണവസേന പവത്തം ഞാണം ആദീനവഞാണം, ദിട്ഠാദീനവേസു നിബ്ബിന്ദനവസപ്പവത്തം ഞാണം നിബ്ബിദാഞാണം. നിബ്ബിന്ദിത്വാ സങ്ഖാരേഹി മുച്ചിതുകമ്യതാവസേന പവത്തം ഞാണം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം. മുച്ചനസ്സ ഉപായസമ്പടിപാദനത്ഥം പുന സങ്ഖാരാനം പരിഗ്ഗഹവസപ്പവത്തം ഞാണം പടിസങ്ഖാഞാണം. പടിസങ്ഖാതധമ്മേസു ഭയനന്ദീവിവജ്ജനവസേന അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ പവത്തം ഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. പുരിമാനം നവന്നം കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ, ഉപരി ച സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം അനുകൂലം ഞാണം അനുലോമഞാണം.

൪൭. അത്തസുഞ്ഞതായ സുഞ്ഞതോ. സംയോജനാദീഹി വിമുച്ചനട്ഠേന വിമോക്ഖോ. നിച്ചനിമിത്താദിനോ അഭാവതോ അനിമിത്തോ. പണിഹിതസ്സ തണ്ഹാപണിധിസ്സ അഭാവതോ അപ്പണിഹിതോ.

൪൯. യോ നം പാതി, തം മോക്ഖേതി അപായാദീഹി ദുക്ഖേഹീതി പാതിമോക്ഖം, തദേവ കായദുച്ചരിതാദീഹി സംവരണതോ സംവരോ, സമാധാനോപധാരണട്ഠേന സീലഞ്ചാതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലം. മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം രൂപാദീസു സംവരണവസേന പവത്തം സീലം ഇന്ദ്രിയസംവരസീലം. മിച്ഛാജീവ വിവജ്ജനേന ആജീവസ്സ പരിസുദ്ധിവസപ്പവത്തം ആജീവപാരിസുദ്ധിസീലം. പച്ചയേ സന്നിസ്സിതം തേസം ഇദമത്ഥികതായ പച്ചവേക്ഖണസീലം പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം. ചതുബ്ബിധത്താ ദേസനാസംവരപരിയേട്ഠിപച്ചവേക്ഖണവസേന, പരിസുദ്ധത്താ ച ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം നാമ.

൫൦. ചിത്തവിസുദ്ധി നാമ ചിത്തസ്സ വിനീവരണഭാവാപാദനവസേന വിസോധനതോ, ചിത്തസീസേന നിദ്ദിട്ഠത്താ, വിസുദ്ധത്താ ചാതി വാ കത്വാ.

൫൧. ‘‘ധമ്മാനം സാമഞ്ഞസഭാവോ ലക്ഖണം, കിച്ചസമ്പത്തിയോ രസോ, ഉപട്ഠാനാകാരോ, ഫലഞ്ച പച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി ഏവം വുത്താനം ലക്ഖണാദീനം ‘‘ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ, കക്ഖളലക്ഖണാ പഥവീ’’ത്യാദിനാ വിത്ഥാരതോ, ‘‘നമനലക്ഖണം നാമം, രുപ്പനലക്ഖണം രൂപ’’ന്ത്യാദിനാ സങ്ഖേപതോ ച പരിഗ്ഗഹോ പച്ചത്തലക്ഖണാദിവസേന പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹണം ദുക്ഖസച്ചവവത്ഥാനം ദിട്ഠിവിസുദ്ധി നാമ ‘‘നാമരൂപതോ അത്താ നത്ഥീ’’തി ദസ്സനതോ ദിട്ഠി ച അത്തദിട്ഠിമലവിസോധനതോ വിസുദ്ധി ചാതി കത്വാ.

൫൨. പച്ചയപരിഗ്ഗഹോതി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച പടിസന്ധിയം താവ അവിജ്ജാതണ്ഹാഉപാദാനകമ്മഹേതുവസേന നിബ്ബത്തതി. പവത്തിയഞ്ച രൂപം കമ്മചിത്തഉതുആഹാരപച്ചയവസേന, നാമഞ്ച ചക്ഖുരൂപാദിനിസ്സയാരമ്മണാദിപച്ചയവസേന, വിസേസതോ ച യോനിസോമനസികാരാദിചതുചക്കസമ്പത്തിയാ കുസലം, തബ്ബിപരിയായേന അകുസലം, കുസലാകുസലവസേന വിപാകോ ഭവങ്ഗാദിവസേന ആവജ്ജനം, ഖീണാസവസന്താനവസേന കിരിയജവനം, ആവജ്ജനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതീതി ഏവം സാധാരണാസാധാരണവസേന തീസു അദ്ധാസു നാമരൂപപ്പവത്തിയാ പച്ചക്ഖാദിസിദ്ധസ്സ കമ്മാദിപച്ചയസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനം സമുദയസച്ചസ്സ വവത്ഥാനം കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധി നാമ ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്ത്യാദികായ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) സോളസവിധായ, ‘‘സത്ഥരികങ്ഖതീ’’ത്യാദികായ (ധ. സ. ൧൧൨൩; വിഭ. ൯൧൫) അട്ഠവിധായ ച കങ്ഖായ വിതരണതോ അതിക്കമനതോ കങ്ഖാവിതരണാ, അഹേതുകവിസമഹേതുദിട്ഠിമലവിസോധനതോ വിസുദ്ധി ചാതി കത്വാ.

൫൩. തതോ പച്ചയപരിഗ്ഗഹതോ പരം തഥാപരിഗ്ഗഹിതേസു പച്ചത്തലക്ഖണാദിവവത്ഥാനവസേന, പച്ചയവവത്ഥാനവസേന ച പരിഗ്ഗഹിതേസു ലോകുത്തരവജ്ജേസു തിഭൂമിപരിയാപന്നേസു നാമരൂപേസു അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു ഖന്ധാദിനയമാരബ്ഭ പഞ്ചക്ഖന്ധഛദ്വാരഛളാരമ്മണഛദ്വാരപ്പവത്തധമ്മാദിവസേന ആഗതം ഖന്ധാദിനയം ആരബ്ഭ കലാപവസേന പിണ്ഡവസേന സങ്ഖിപിത്വാ യം അതീതേ ജാതം രൂപം, തം അതീതേവ നിരുദ്ധം. യം അനാഗതേ ഭാവി രൂപം, തമ്പി തത്ഥേവ നിരുജ്ഝിസ്സതി. യം പച്ചുപ്പന്നം, തം അനാഗതം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുജ്ഝതി, തഥാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധസുഖുമഓളാരികഹീനപണീതരൂപാദയോ. തസ്മാ ‘‘അനിച്ചം അത്താദിവസേന ന ഇച്ചം അനുപഗന്തബ്ബം ഖയട്ഠേന ഖയഗമനതോ, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന ഭയകരത്താ, അനത്താ അസാരകട്ഠേന അത്തസാരാദിഅഭാവേനാ’’തി ച ‘‘ചക്ഖും അനിച്ചം…പേ… മനോ. രൂപം…പേ… ധമ്മാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’ത്യാദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൮) അതീതാദിഅദ്ധാവസേന, അതീതാദിസന്താനവസേന, അതീതാദിഖണവസേന ച സമ്മസനഞാണേന ഹുത്വാഅഭാവഉദയബ്ബയപടിപീളനഅവസവത്തനാകാരസങ്ഖാതലക്ഖണത്തയസമ്മസനവസപ്പവത്തേന കലാപസമ്മസനഞാണേന ലക്ഖണത്തയം സമ്മസന്തസ്സ പരിമജ്ജന്തസ്സ.

സമ്മസനഞാണേ പന ഉപ്പന്നേ പുന തേസ്വേവ സങ്ഖാരേസു ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തണ്ഹാകമ്മആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ, തഥാ അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ, തണ്ഹാകമ്മആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൦) ഏവം രൂപക്ഖന്ധേ വേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധേസുപി ആഹാരം അപനേത്വാ ‘‘ഫസ്സസമുദയാ ഫസ്സനിരോധാ’’തി ച ഏവം ഫസ്സം പക്ഖിപിത്വാ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേ ‘‘നാമരൂപസമുദയാ നാമരൂപനിരോധാ’’തി നാമരൂപം പക്ഖിപിത്വാ പച്ചയസമുദയവസേന, പച്ചയനിരോധവസേന ച, പച്ചയേ അനാമസിത്വാ പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധേസു നിബ്ബത്തിലക്ഖണമത്തസ്സ, വിപരിണാമലക്ഖണമത്തസ്സ ച ദസ്സനേന ഖണവസേന ചാതി ഏകേകസ്മിം ഖന്ധേ പച്ചയവസേന ചതുധാ, ഖണവസേന ഏകധാ ചാതി പഞ്ചധാ ഉദയം, പഞ്ചധാ വയന്തി ദസദസഉദയബ്ബയദസ്സനവസേന സമപഞ്ഞാസാകാരേഹി ഉദയബ്ബയഞാണേന ഉദയബ്ബയം സമനുപസ്സന്തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ യോഗിനോ വിപസ്സനാചിത്തസമുട്ഠാനോ സരീരതോ നിച്ഛരണകആലോകസങ്ഖാതോ ഓഭാസോ, വിപസ്സനാചിത്തസഹജാതാ ഖുദ്ദികാദിപഞ്ചവിധാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൧ ധമ്മുദ്ദേസവാര ഝാനങ്ഗരാസിവണ്ണനാ) പീതി, തഥാ കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ കായചിത്തവസേന ദുവിധാ പസ്സദ്ധി, ബലവസദ്ധിന്ദ്രിയസങ്ഖാതോ അധിമോക്ഖോ, സമ്മപ്പധാനകിച്ചസാധകോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസങ്ഖാതോ പഗ്ഗഹോ, അതിപണീതം സുഖം, ഇന്ദവിസ്സട്ഠവജിരസദിസം തിലക്ഖണവിപസ്സനാഭൂതം ഞാണം, സതിപട്ഠാനഭൂതാ ചിരകതാദിഅനുസ്സരണസമത്ഥാ ഉപട്ഠാനസങ്ഖാതാ സതി, സമപ്പവത്തവിപസ്സനാസഹജാതാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭൂതാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ, മനോദ്വാരേ ആവജ്ഝനുപേക്ഖാ ചാതി ദുവിധാപി ഉപേക്ഖാ, ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപോ ഓഭാസോ ഉപ്പന്നപുബ്ബോ’’ത്യാദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൩) നയേന തത്ഥ ആലയം കുരുമാനാ സുഖുമതണ്ഹാ രൂപനികന്തിചാതി ഓഭാസാദീസു ദസസു വിപസ്സനുപക്കിലേസേസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘ന വത മേ ഇതോ പുബ്ബേ ഏവരൂപാ ഓഭാസാദയോ ഉപ്പന്നപുബ്ബാ അദ്ധാ മഗ്ഗപ്പത്തോസ്മി, ഫലപ്പത്തോസ്മീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൩) അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമേ ഓഭാസാദയോ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനവത്ഥുതായ ന മഗ്ഗോ, അഥ ഖോ വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ഏവ, തബ്ബിനിമുത്തം പന വീഥിപടിപന്നം വിപസ്സനാഞാണം മഗ്ഗോ’’തി ഏവം മഗ്ഗാമഗ്ഗലക്ഖണസ്സ വവത്ഥാനം നിച്ഛയനം മഗ്ഗാമഗ്ഗസ്സ ജാനനതോ, ദസ്സനതോ, അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായ വിസോധനതോ ച മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

൫൪. യാവാനുലോമാതി യാവ സച്ചാനുലോമഞാണാ. നവ വിപസ്സനാഞാണാനീതി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൩൭ ആദയോ) ഖന്ധാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച ജാനനകം ഉദയബ്ബയഞാണം, ഉദയം മുഞ്ചിത്വാ ഭങ്ഗമത്താനുപേക്ഖകം ഭങ്ഗഞാണം, ഭങ്ഗവസേന ഉപട്ഠിതാനം സീഹാദീനം വിയ ഭായിതബ്ബാകാരാനുപേക്ഖകം ഭയഞാണം, തഥാനുപേക്ഖിതാനം ആദിത്തഘരസ്സ വിയ ആദീനവാകാരാനുപേക്ഖകം ആദീനവഞാണം, ദിട്ഠാദീനവേസു നിബ്ബിന്ദനവസേന പവത്തം നിബ്ബിദാഞാണം, ജാലാദിതോ മച്ഛാദികാ വിയ തേഹി തേഭൂമകധമ്മേഹി മുച്ചിതുകാമതാവസേന പവത്തം മുച്ചിതുകമ്യതാഞാണം, മുച്ചനുപായസമ്പാദനത്ഥം ദിട്ഠാദീനവേസുപി സമുദ്ദസകുണീ വിയ പുനപ്പുനം സമ്മസനവസപ്പത്തം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം, ചത്തഭരിയോ പുരിസോ വിയ ദിട്ഠാദീനവേസു തേസു സങ്ഖാരേസു ഉപേക്ഖനാകാരപ്പവത്തം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം, അനിച്ചാദിലക്ഖണവിപസ്സനതായ ഹേട്ഠാ പവത്താനം അട്ഠന്നം വിപസ്സനാഞാണാനം, ഉദ്ധം മഗ്ഗക്ഖണേ അധിഗന്തബ്ബാനം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനഞ്ച അനുലോമതോ മഗ്ഗവീഥിയം ഗോത്രഭുതോ പുബ്ബേ പവത്തം സച്ചാനുലോമികഞാണസങ്ഖാതം നവമം അനുലോമഞാണന്തി ഇമാനി നവ ഞാണാനി ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ പടിപദാഭാവതോ തിലക്ഖണജാനനട്ഠേന, പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന, പടിപക്ഖതോ വിസുദ്ധത്താ ച പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

൫൫. വിപസ്സനായ പരിപാകോ വിപസ്സനാപരിപാകോ, സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. തം ആഗമ്മ പടിച്ച. ഇദാനി അപ്പനാഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ‘‘ഇദാനി അപ്പനാസങ്ഖാതോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബക്ഖണേ. യം കിഞ്ചീതി സങ്ഖാരുപേക്ഖായ ഗഹിതേസു തീസു ഏകം യം കിഞ്ചി.

൫൬. വിപസ്സനായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സിഖാപ്പത്താ. അനുലോമഞാണസഹിതതായ സാനുലോമാ. സാ ഏവ സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനത്താ സങ്ഖാരുപേക്ഖാ. യഥാനുരൂപം അപായാദിതോ, സങ്ഖാരനിമിത്തതോ ച വുട്ഠഹനതോ വുട്ഠാനസങ്ഖാതം മഗ്ഗം ഗച്ഛതീതി വുട്ഠാനഗാമിനീ.

൫൭. അഭിസമ്ഭോന്തന്തി പാപുണന്തം.

൫൮. പരിജാനന്തോതി ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഊനാധിക’’ന്തി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനന്തോ. സച്ഛികരോന്തോതി ആരമ്മണകരണവസേന പച്ചക്ഖം കരോന്തോ. മഗ്ഗസച്ചം ഭാവനാവസേനാതി മഗ്ഗസച്ചസങ്ഖാതസ്സ സമ്പയുത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ ചതുത്ഥസച്ചസ്സ സഹജാതാദിപച്ചയോ ഹുത്വാ വഡ്ഢനവസേന. ഏകസ്സേവ ഞാണസ്സ ചതുകിച്ചസാധനം പദീപാദീനം വട്ടിദാഹാദിചതുകിച്ചദസ്സനതോ, ‘‘യോ, ഭിക്ഖവേ, ദുക്ഖം പസ്സതീ’’ത്യാദി (സം. നി. ൫.൧൧൦൦; വിസുദ്ധി. ൨.൮൩൯) ആഗമതോ ച സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം.

൫൯. ദ്വേ തീണി ഫലചിത്താനി പവത്തിത്വാതി മഗ്ഗുപ്പത്തിയാ അനുരൂപതോ ദ്വേ വാ തീണി വാ ഫലചിത്താനി അപനീതഗ്ഗിമ്ഹി ഠാനേ ഉണ്ഹത്തനിബ്ബാപനത്ഥായ ഘടേഹി അഭിസിഞ്ചമാനമുദകം വിയ സമുച്ഛിന്നകിലേസേപി സന്താനേ ദരഥപടിപ്പസ്സമ്ഭകാനി ഹുത്വാ പവത്തിത്വാ, തേസം പവത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി. പച്ചവേക്ഖണഞാണാനീതി മഗ്ഗഫലാദിവിസയാനി കാമാവചരഞാണാനി, യാനി സന്ധായ ‘‘വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൨൩) വുത്തം.

൬൦. ഇദാനി പച്ചവേക്ഖണായ ഭൂമിം ദസ്സേതും ‘‘മഗ്ഗം ഫലഞ്ചാ’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഇമിനാവ വതാഹം മഗ്ഗേന ആഗതോ’’തി മഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘അയം നാമ മേ ആനിസംസോ ലദ്ധോ’’തി തസ്സ ഫലം, തതോ ‘‘അയം നാമ മേ ധമ്മോ ആരമ്മണതോ സച്ഛികതോ’’തി നിബ്ബാനഞ്ച പണ്ഡിതോ പച്ചവേക്ഖതി. തതോ ‘‘ഇമേ നാമ മേ കിലേസാ പഹീനാ’’തി പഹീനേ കിലേസേ, ‘‘ഇമേ നാമ അവസിട്ഠാ’’തി അവസിട്ഠകിലേസേ പച്ചവേക്ഖതി വാ, ന വാ. കോചി സേക്ഖോ പച്ചവേക്ഖതി, കോചി ന പച്ചവേക്ഖതി. തത്ഥ കാമചാരോത്യധിപ്പായോ. തഥാ ഹി മഹാനാമോ സക്കോ ‘‘കോ സു നാമ മേ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൭൫; വിസുദ്ധി. ൨.൮൧൨) അപ്പഹീനേ കിലേസേ പുച്ഛി. അരഹതോ പന അവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണം നത്ഥി സബ്ബകിലേസാനം പഹീനത്താ, തസ്മാ തിണ്ണം സേക്ഖാനം പന്നരസ അരഹതോ ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഛബ്ബിസുദ്ധികമേനാതി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൬൨ ആദയോ) സീലചിത്തവിസുദ്ധീനം വസേന മൂലഭൂതാനം ദ്വിന്നം, ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദീനം വസേന സരീരഭൂതാനം ചതുന്നന്തി ഏതാസം ഛന്നം വിസുദ്ധീനം കമേന. ചതുന്നം സച്ചാനം ജാനനതാ, പച്ചക്ഖകരണതോ, കിലേസമലേഹി വിസുദ്ധത്താ ച ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി നാമ.

ഏത്ഥാതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനേ.

വിസുദ്ധിഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിമോക്ഖഭേദവണ്ണനാ

൬൧. തത്ഥ തസ്മിം ഉദ്ദേസേ. സങ്ഖാരേസു ‘‘യോ അത്താഭിനിവേസോ കമ്മസ്സ കാരകോ ഫലസ്സ ച വേദകോ ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഏവം അഭിനിവേസോ ദള്ഹഗ്ഗാഹോ, തം മുഞ്ചന്തീ ‘‘അനത്താ’’തി പവത്താ അനുപസ്സനാവ അത്തസുഞ്ഞതാകാരാനുപസ്സനതോ സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാ നാമ വിമോക്ഖമുഖം പടിപക്ഖതോ വിമുത്തിവസേന വിമോക്ഖസങ്ഖാതസ്സ ലോകുത്തരം മഗ്ഗഫലസ്സ ദ്വാരം ഹോതി.

൬൨. സങ്ഖാരേസു ‘‘അനിച്ച’’ന്തി പവത്താ അനുപസ്സനാ അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി (അ. നി. ൪.൪൯; പടി. മ. ൧.൨൩൬; വിഭ. ൯൩൯) പവത്തം സഞ്ഞാചിത്തദിട്ഠിവിപല്ലാസസങ്ഖാതം വിപല്ലാസനിമിത്തം മുഞ്ചന്തീ പജഹന്തീ വിപല്ലാസനിമിത്തരഹിതാകാരാനുപസ്സനതോ അനിമിത്താനുപസ്സനാ നാമ വിമോക്ഖമുഖം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

൬൩. ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി പവത്താനുപസ്സനാ സങ്ഖാരേസു ‘‘ഏതം മമ, ഏതം സുഖ’’ന്ത്യാദിനാ നയേന പവത്തം കാമഭവതണ്ഹാസങ്ഖാതം തണ്ഹാപണിധിം തണ്ഹാപത്ഥനം മുഞ്ചന്തീ ദുക്ഖാകാരദസ്സനേന പരിച്ചജന്തീ പണിധിരഹിതാകാരാനുപസ്സനതോ അപ്പണിഹിതാനുപസ്സനാ നാമ.

൬൪. തസ്മാതി യസ്മാ ഏതാസം തിസ്സന്നം ഏതാനി തീണി നാമാനി, തസ്മാ യദി വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാ അനത്തതോ വിപസ്സതി. മഗ്ഗോ സുഞ്ഞതോ നാമ വിമോക്ഖോ ഹോതി ആഗമനവസേന ലദ്ധനാമത്താ.

൬൬. വിപസ്സനാഗമനവസേനാതി വിപസ്സനാസങ്ഖാതാഗമനവസേന. ആഗച്ഛതി ഏതേന മഗ്ഗോ, ഫലഞ്ചാതി വിപസ്സനാമഗ്ഗോ ഇധ ആഗമനം നാമ.

൬൭. യഥാവുത്തനയേനാതി പുബ്ബേ വുത്തഅനത്താനുപസ്സനാദിവസേന. യഥാസകം ഫലമുപ്പജ്ജമാനമ്പീതി യഥാലദ്ധമഗ്ഗസ്സ ഫലഭൂതം അത്തനോ അത്തനോ ഫലം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി മഗ്ഗാഗമനവസേന അലഭിത്വാ വിപസ്സനാഗമനവസേനേവ തീണി നാമാനി ലഭതി ഫലസമാപത്തികാലേ തദാ മഗ്ഗപ്പവത്താഭാവേന തസ്സ ദ്വാരഭാവായോഗതോ. ആരമ്മണവസേനാതി സബ്ബസങ്ഖാരസുഞ്ഞതത്താ, സങ്ഖാരനിമിത്തരഹിതത്താ, തണ്ഹാപണിധിരഹിതത്താ ച സുഞ്ഞതഅനിമിത്തഅപ്പണിഹിതനാമവന്തം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്തത്താ തസ്സ വസേന. സരസവസേനാതി രാഗാദിസുഞ്ഞതത്താ, രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണരഹിതത്താ, കിലേസപണിധിരഹിതത്താ അത്തനോ ഗുണവസേന. സബ്ബത്ഥാതി മഗ്ഗവീഥിയം, ഫലസമാപത്തിവീഥിയഞ്ച. സബ്ബേസമ്പീതി മഗ്ഗസ്സ, ഫലസ്സപി.

വിമോക്ഖഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ

൬൮. സത്തക്ഖത്തും സത്തസു വാരേസു കാമസുഗതിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം പരമം ഏതസ്സാതി സത്തക്ഖത്തുപരമോ ന പന അട്ഠമാദികാമഭവഗാമീത്യധിപ്പായോ. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ന തേ ഭവം അട്ഠമമാദിയന്തീ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൯; സു. നി. ൨൩൨; നേത്തി. ൧൧൫). രൂപാരൂപസുഗതിഭവം പന സത്തവാരതോ പരമ്പി ഗച്ഛതീതി ആചരിയാ.

൬൯. രാഗദോസമോഹാനന്തി മോഹഗ്ഗഹണം രാഗദോസേകട്ഠമോഹം സന്ധായാതി ദട്ഠബ്ബം.

൭൦. ഖീണാ ചത്താരോ ആസവാ ഏതസ്സാതി ഖീണാസവോ. ദക്ഖിണാരഹേസു അഗ്ഗത്താ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമാപത്തിഭേദവണ്ണനാ

൭൨. സബ്ബേസമ്പീതി ചതുന്നമ്പി അരിയപുഗ്ഗലാനം.

൭൩. ചിത്തചേതസികാനം അപ്പവത്തിസങ്ഖാതസ്സ നിരോധസ്സ സമാപത്തി നിരോധസമാപത്തി, ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ചിത്തനിരോധം പത്വാ വിഹരണം. അനാഗാമീനഞ്ചാതി കാമരൂപഭവട്ഠാനം അട്ഠസമാപത്തിലാഭീനമേവ അനാഗാമീനം, തഥാ ഖീണാസവാനഞ്ച. തത്ഥാതി നിരോധസമാപത്തിയം. യാവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഗന്ത്വാതി ഏവം സമഥവിപസ്സനാനം യുഗനദ്ധഭാവാപാദനവസേന യാവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, താവ ഗന്ത്വാ. അധിട്ഠേയ്യാദികന്തി കായപടിബദ്ധം ഠപേത്വാ വിസും വിസും ഠപിതചീവരാദിപരിക്ഖാരഗേഹാദീനം അഗ്ഗിആദിനാ അവിനാസനാധിട്ഠാനം, സംഘപടിമാനനസത്ഥുപക്കോസനാനം പുരേതരം വുട്ഠാനം, സത്താഹബ്ഭന്തരേ ആയുസങ്ഖാരപ്പവത്തിഓലോകനന്തി ചതുബ്ബിധം അധിട്ഠാനാദികം പുബ്ബകിച്ചം കത്വാ.

സമാപത്തിഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉയ്യോജനവണ്ണനാ

൭൫. പടിപത്തിരസസ്സാദന്തി ഝാനസുഖഫലസുഖാദിഭേദം സമഥവിപസ്സനാപടിപത്തിരസസ്സാദം.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

കമ്മട്ഠാനപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനവണ്ണനാ

(ക) ചാരിത്തേന കുലാചാരേന സോഭിതേ വിസാലകുലേ ഉദയോ നിബ്ബത്തി യസ്സ, തേന, കമ്മാദിവിസയായ സദ്ധായ അഭിവുദ്ധോ പരിസുദ്ധോ ച ദാനസീലാദിഗുണാനം ഉദയോ യസ്സ, തേന, നമ്പവ്ഹയേന നമ്പനാമകേന, പരാനുകമ്പം സാസനേ സുഖോതരണപരിപാചനലക്ഖണം പരാനുഗ്ഗഹം, പണിധായ പത്ഥേത്വാ യം പകരണം പത്ഥിതം അഭിയാചിതം, തം ഏത്താവതാ പരിനിട്ഠിതന്തി യോജനാ.

(ഖ) തേന പകരണപ്പസുതേന വിപുലേന പുഞ്ഞേന പഞ്ഞാവദാതേന അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞാപരിസുദ്ധേന സീലാദിഗുണേന സോഭിതാ. തതോയേവ ലജ്ജിനോ ഭിക്ഖൂ, ധഞ്ഞാനം അധിവാസഭൂതം, ഉദിതോദിതം അച്ചന്തപ്പസിദ്ധം, മൂലസോമം നാമ വിഹാരം, പുഞ്ഞവിഭവസ്സ ഉദയസങ്ഖാതായ മങ്ഗലത്ഥായ ആയുകന്തം മഞ്ഞന്തു, തത്ഥ നിവാസിനോ ഭിക്ഖൂ ഈദിസാ ഹോന്തൂത്യധിപ്പായോ.

നിഗമനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ചായം അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനീ നാമ.

അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹടീകാ.

നിഗമനകഥാ

൧. രമ്മേ പുലത്ഥിനഗരേ നഗരാധിരാജേ,

രഞ്ഞാ പരക്കമഭുജേന മഹാഭുജേന;

കാരാപിതേ വസതി ജേതവനേ വിഹാരേ;

യോ രമ്മഹമ്മിയവരൂപവനാഭിരാമേ.

൨. സമ്പന്നസീലദമസംയമതോസിതേഹി,

സമ്മാനിതോ വസിഗണേഹി ഗുണാകരേഹി;

പത്തോ മുനിന്ദവചനാദിസു നേകഗന്ഥ-

ജാതേസു ചാചരിയതം മഹിതം വിദൂഹി.

൩. ഞാണാനുഭാവമിഹ യസ്സ ച സൂചയന്തീ,

സംവണ്ണനാ ച വിനയട്ഠകഥാദികാനം;

സാരത്ഥദീപനിമുഖാ മധുരത്ഥസാര-

സന്ദീപനേന സുജനം പരിതോസയന്തീ.

൪. തസ്സാനുകമ്പമവലമ്ബിയ സാരിപുത്ത-

ത്ഥേരസ്സ ഥാമഗതസാരഗുണാകരസ്സ;

യോ നേകഗന്ഥവിസയം പടുതം അലത്ഥം,

തസ്സേസ ഞാണവിഭവോ വിഭവേകഹേതു.

൫. സോഹമേതസ്സ സംസുദ്ധ-വായാമസ്സാനുഭാവതോ.

അദ്ധാസാസനദായാദോ, ഹേസ്സം മേത്തേയ്യസത്ഥുനോ.

൬. ജോതയന്തം തദാ തസ്സ, സാസനം സുദ്ധമാനസം.

പസ്സേയ്യം സക്കരേയ്യഞ്ച, ഗരും മേ സാരിസമ്ഭവം.

൭. ദിനേഹി ചതുവീസേഹി, ടീകായം നിട്ഠിതാ യഥാ.

തഥാ കല്യാണസങ്കപ്പാ, സീഘം സിജ്ഝന്തു പാണിനന്തി.

ഇതി ഭദന്തസാരിപുത്തമഹാഥേരസ്സ സിസ്സേന രചിതാ

അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനീ നാമ

അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹടീകാ നിട്ഠിതാ.