മനോദ്വാരവീഥി

പരിത്തജവനവാരവണ്ണനാ

൧൭. മനോദ്വാരികചിത്താനം അതീതാനാഗതമ്പി ആരമ്മണം ഹോതീതി തേസം അതിമഹന്താദിവസേന വിസയവവത്ഥാനം കാതും ന സക്കാതി വിഭൂതാവിഭൂതവസേനേവേതം നിയമേതും ‘‘യദി വിഭൂതമാരമ്മണ’’ന്ത്യാദി വുത്തം.

൧൯. ഏത്ഥാതി മനോദ്വാരേ. ഏകചത്താലീസ പഞ്ചദ്വാരാവേണികാനം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണമനോധാതുത്തയവസേന തേരസചിത്താനം തത്ഥ അപ്പവത്തനതോ.

പരിത്തജവനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അപ്പനാജവനവാരവണ്ണനാ

൨൦. വിഭൂതാവിഭൂതഭേദോ നത്ഥി ആരമ്മണസ്സ വിഭൂതകാലേയേവ അപ്പനാസമ്ഭവതോ.

൨൧. തത്ഥ ഹി ഛബ്ബീസതിമഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനേസു യം കിഞ്ചി ജവനം അപ്പനാവീഥിമോതരതീതി സമ്ബന്ധോ. പരികമ്മോപചാരാനുലോമഗോത്രഭുനാമേന യഥാക്കമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ദേതി യോജനാ. പഠമചിത്തഞ്ഹി അപ്പനായ പരികമ്മത്താ പടിസങ്ഖാരകഭൂതത്താ പരികമ്മം. ദുതിയം സമീപചാരിത്താ ഉപചാരം. നാച്ചാസന്നോപി ഹി നാതിദൂരപ്പവത്തി സമീപചാരീ നാമ ഹോതി, അപ്പനം ഉപേച്ച ചരതീതി വാ ഉപചാരം. തതിയം പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മാനം, ഉപരിഅപ്പനായ ച അനുകൂലത്താ അനുലോമം. ചതുത്ഥം പരിത്തഗോത്തസ്സ, പുഥുജ്ജനഗോത്തസ്സ ച അഭിഭവനതോ, മഹഗ്ഗതഗോത്തസ്സ, ലോകുത്തരഗോത്തസ്സ ച ഭാവനതോ വഡ്ഢനതോ ഗോത്രഭു, ഇമാനി ചത്താരി നാമാനി ചതുക്ഖത്തും പവത്തിയം അനവസേസതോ ലബ്ഭന്തി, തിക്ഖത്തും പവത്തിയം പന ഉപചാരാനുലോമഗോത്രഭുനാമേനേവ ലബ്ഭന്തി. അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൮൦൪) പന പുരിമാനം തിണ്ണം, ദ്വിന്നം വാ അവിസേസേനപി പരികമ്മാദിനാമം വുത്തം, ചതുക്ഖത്തും, തിക്ഖത്തുമേവ വാ പഞ്ചമം, ചതുത്ഥം വാ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബഅപ്പനാനുരൂപതോതി അധിപ്പായോ. പരികമ്മാദിനാമാനം അനവസേസതോ ലബ്ഭമാനവാരദസ്സനത്ഥം ‘‘ചതുക്ഖത്തു’’ന്തി ആദിതോ വുത്തം, ഗണനപടിപാടിവസേന പന ‘‘പഞ്ചമം വാ’’തി ഓസാനേ വുത്തം.

യഥാരഹന്തി ഖിപ്പാഭിഞ്ഞദന്ധാഭിഞ്ഞാനുരൂപം. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞസ്സ ഹി തിക്ഖത്തും പവത്തകാമാവചരജവനാനന്തരം ചതുത്ഥം അപ്പനാചിത്തമുപ്പജ്ജതി. ദന്ധാഭിഞ്ഞസ്സ ചതുക്ഖത്തും പവത്തജവനാനന്തരം പഞ്ചമം അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി, യസ്മാ പന അലദ്ധാസേവനം അനുലോമം ഗോത്രഭും ഉപ്പാദേതും ന സക്കോതി, ലദ്ധാസേവനമ്പി ച ഛട്ഠം സത്തമം ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നഭാവേന പപാതാസന്നപുരിസോ വിയ അപ്പനാവസേന പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ചതുത്ഥതോ ഓരം, പഞ്ചമതോ പരം വാ അപ്പനാ ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാഭിനീഹാരവസേനാതി രൂപാരൂപലോകുത്തരമഗ്ഗഫലാനുരൂപസമഥവിപസ്സനാഭാവനാചിത്താഭിനീഹരണാനുരൂപതോ, അപ്പനായ വീഥി അപ്പനാവീഥി. ‘‘തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതീ’’തി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ ഓതിണ്ണഅപ്പനാതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി, ന മഗ്ഗാനന്തരം ഫലചിത്തം, സമാപത്തിവീഥിയഞ്ച ഝാനഫലചിത്താനി പുനപ്പുനന്തി ഗണ്ഹേയ്യുന്തി പുന ‘‘അപ്പനാവസാനേ’’തി വുത്തം. നികായന്തരിയാ കിര ലോകിയപ്പനാസു പഠമകപ്പനാതോ പരം സത്തമജവനപൂരണത്ഥം ദ്വത്തിക്ഖത്തും കാമാവചരജവനാനമ്പി പവത്തിം വണ്ണേന്തീതി തേസം മതിനിസേധനത്ഥം ‘‘ഭവങ്ഗപാതോവാ’’തി സാവധാരണം വുത്തം.

൨൨. തത്ഥാതി തേസു അട്ഠഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരജവനേസു, തേസു ച ഛബ്ബീസതിമഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനേസു. തത്ഥാതി വാ തസ്മിം അപ്പനാവാരേ. സോമനസ്സസഹഗതജവനാനന്തരന്തി സോമനസ്സസഹഗതാനം ചതുന്നം കുസലകിരിയജവനാനം അനന്തരം. സോമനസ്സസഹഗതാവാതി ചതുക്കജ്ഝാനസ്സ, സുക്ഖവിപസ്സകാദീനം മഗ്ഗഫലസ്സ ച വസേന സോമനസ്സസഹഗതാവ, ന പന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഭിന്നവേദനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസേവനപച്ചയഭാവസ്സ അനുദ്ധടത്താ. പാടികങ്ഖിതബ്ബാതി പസംസിതബ്ബാ, ഇച്ഛിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥാപീതി തസ്മിം ഏകവേദനജവനവാരേപി. കുസലജവനാനന്തരന്തി ചതുബ്ബിധഞാണസമ്പയുത്തകുസലജവനാനന്തരം കുസലജവനമപ്പേതി, ന കിരിയജവനം ഭിന്നസന്താനേ നിബ്ബത്തനതോ. ഹേട്ഠിമഞ്ച ഫലത്തയമപ്പേതി സമാപത്തിവീഥിയന്ത്യധിപ്പായോ.

൨൩. സുഖപുഞ്ഞമ്ഹാ സോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകകുസലദ്വയതോ പരം അഗ്ഗഫലവിപാകകിരിയവജ്ജിതലോകിയലോകുത്തരചതുക്കജ്ഝാനജവനവസേന ദ്വത്തിംസ, ഉപേക്ഖകാ തിഹേതുകകുസലദ്വയതോ പരം തഥേവ പഞ്ചമജ്ഝാനാനി ദ്വാദസ, സുഖിതക്രിയതോ തിഹേതുകദ്വയതോ പരം കിരിയജ്ഝാനചതുക്കസ്സ, അഗ്ഗഫലചതുക്കസ്സ ച വസേന അട്ഠ, ഉപേക്ഖകാ തിഹേതുകദ്വയതോ പരം ഉപേക്ഖാസഹഗതരൂപാരൂപകിരിയപഞ്ചകസ്സ, അഗ്ഗഫലസ്സ ച വസേന ഛ അപ്പനാ സമ്ഭോന്തി.

൨൪. ഏത്ഥാതി വീഥിസങ്ഗഹാധികാരേ.

അപ്പനാജവനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോദ്വാരവീഥിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അപ്പനാജവനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തദാരമ്മണനിയമവണ്ണനാ

൨൫. സബ്ബത്ഥാപീതി പഞ്ചദ്വാരമനോദ്വാരേപി.

൨൬. ഇട്ഠേതി ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ. അതിഇട്ഠാരമ്മണഞ്ഹി വിസും വക്ഖതി. കുസലവിപാകാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണതദാരമ്മണാനീതി സമ്ബന്ധോ. ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ സന്തീരണതദാരമ്മണാനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവാതി ആഹ ‘‘അതിഇട്ഠേ പന സോമനസ്സസഹഗതാനേവാ’’തി. വിപാകസ്സ ഹി കമ്മാനുഭാവതോ പവത്തമാനസ്സ ആദാസേ മുഖനിമിത്തം വിയ നിബ്ബികപ്പതായ പകപ്പേത്വാ ഗഹണാഭാവതോ യഥാരമ്മണമേവ വേദനായോഗോ ഹോതി, കുസലാകുസലാനം പന അപ്പഹീനവിപല്ലാസേസു സന്താനേസു പവത്തിയാ അതിഇട്ഠേപി ഇട്ഠമജ്ഝത്തഅനിട്ഠാകാരതോ, അനിട്ഠേപി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താകാരതോ ഗഹണം ഹോതി. തഥാ ഹി അസ്സദ്ധാദീനം ബുദ്ധാദീസു അതിഇട്ഠാരമ്മണേസുപി ഉപേക്ഖാജവനം ഹോതി, തിത്ഥിയാദീനഞ്ച ദോമനസ്സജവനം, ഗമ്ഭീരപകതികാദീനഞ്ച പടിക്കൂലാരമ്മണേ ഉപേക്ഖാജവനം, സുനഖാദീനഞ്ച തത്ഥ സോമനസ്സജവനം, പുരിമപച്ഛാഭാഗപ്പവത്താനി പന വിപാകാനി യഥാവത്ഥുകാനേവ. അപിച അസുചിദസ്സനേ സുമനായമാനാനം സുനഖാദീനന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പന അതിഇട്ഠാനിട്ഠേസു പവത്തമാനാനമ്പി ഉപേക്ഖാസഹഗതഭാവേ കാരണം ഹേട്ഠാ കഥിതമേവ.

൨൭. തത്ഥാപീതി തദാരമ്മണേസുപി. സോമനസ്സസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേതി സഹേതുകാഹേതുകസുഖസഹഗതകിരിയപഞ്ചകാവസാനേ. ഖീണാസവാനം ചിത്തവിപല്ലാസാഭാവേന കിരിയജവനാനിപി യഥാരമ്മണമേവ പവത്തന്തീതി വുത്തം ‘‘സോമനസ്സസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേ’’ത്യാദി. കേചി പന ആചരിയാ ‘‘പട്ഠാനേ (ധ. സ. മൂലടീ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാവണ്ണനാ) ‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൯൮) കുസലാകുസലാനമേവാനന്തരം തദാരമ്മണം വുത്തന്തി നത്ഥി കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണുപ്പാദോ’’തി വദന്തി. തത്ഥ വുച്ചതേ – യദി അബ്യാകതാനന്തരമ്പി തദാരമ്മണം വുച്ചേയ്യ. പരിത്താരമ്മണേ വോട്ഠബ്ബനാനന്തരമ്പി തസ്സ പവത്തിം മഞ്ഞേയ്യുന്തി കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണം ന വുത്തം, ന പന അലബ്ഭനതോ. ലബ്ഭമാനസ്സപി ഹി കേനചി അധിപ്പായേന കത്ഥചി അവചനം ദിസ്സതി, യഥാ തം ധമ്മസങ്ഗഹേ ലബ്ഭമാനമ്പി ഹദയവത്ഥു ദേസനാഭേദപരിഹാരത്ഥം ന വുത്തന്തി.

൨൮. ദോമനസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ ഭവന്തി, ന സോമനസ്സസഹഗതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധസഭാവത്താ. തേനേവ ഹി പട്ഠാനേ ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സം, തദനന്തരഞ്ച ദോമനസ്സം അനുദ്ധടം. തഥാ ഹി ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’ത്യാദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൨.൪൫) സുഖദുക്ഖവേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ അത്തനോ അത്തനോ സമാനവേദനാസമ്പയുത്താനം അദുക്ഖമസുഖവേദനായ സമ്പയുത്തകാനഞ്ച അനന്തരപച്ചയഭാവേന ദ്വീസു ദ്വീസു വാരേസു വുത്താ, അദുക്ഖമസുഖവേദനായ സമ്പയുത്തകാ പന സമാനവേദനാസമ്പയുത്താനം, ഇതരവേദനാദ്വയസമ്പയുത്താനഞ്ച ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയഭാവേന തീസു വാരേസൂതി ഏവം വേദനാത്തികേ സത്തേവ അനന്തരപച്ചയവാരാ വുത്താ. യദി ച ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സം, സോമനസ്സാനന്തരം വാ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സുഖദുക്ഖവേദനാസമ്പയുത്താനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം അനന്തരപച്ചയവസേന ദ്വേ വാരേ വഡ്ഢേത്വാ നവ വാരാ വത്തബ്ബാ സിയും, ന പനേവം വുത്താ. തസ്മാ ന തേസം തദനന്തരം ഉപ്പത്തി അത്ഥി. ഏത്ഥ ച ‘‘സോമനസ്സസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേ’’ത്യാദിനാ അയമ്പി നിയമോ അനുഞ്ഞാതോ –

‘‘പരിത്തകുസലാദോസ-പാപസാതക്രിയാജവാ;

പഞ്ചസ്വേകം തദാലമ്ബം, സുഖിതേസു യഥാരഹം.

‘‘പാപാകാമസുഭാ ചേവ, സോപേക്ഖാ ച ക്രിയാജവാ;

സോപേക്ഖേസു തദാലമ്ബം, ഛസ്വേകമനുരൂപതോ’’തി.

അയഞ്ഹി ജവനേന തദാരമ്മണനിയമോ അബ്യഭിചാരീ. ‘‘ഞാണസമ്പയുത്തജവനതോ ഞാണസമ്പയുത്തതദാരമ്മണ’’ന്ത്യാദിനയപ്പവത്തോ പന അനേകന്തികോ. യേഭുയ്യേന ഹി അകുസലജവനേസു പരിചിതസ്സ കദാചി കുസലജവനേസു ജവിതേസു, കുസലജവനേസു വാ പരിചിതസ്സ കദാചി അകുസലജവനേസു ജവിതേസു അകുസലാനന്തരം പവത്തപരിചയേന തിഹേതുകജവനതോപി പരം അഹേതുകതദാരമ്മണം ഹോതി, തഥാ കുസലാനന്തരം പവത്തപരിചയേന അകുസലജവനതോ പരം തിഹേതുകതദാരമ്മണമ്പി, പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകകമ്മതോ പന അഞ്ഞകമ്മേന തദാരമ്മണപ്പവത്തിയം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തഥാ ച വുത്തം പട്ഠാനേ ‘‘അഹേതുകേ ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തി, കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ അഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതി, കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ സഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൯൮).

തസ്മാതി യസ്മാ ദോമനസ്സജവനാവസാനേ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ ഹോന്തി. തസ്മാ ദോമനസ്സസഹഗതജവനാവസാനേ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സാ’തി ഇമിനാവ ഭവങ്ഗപാതാഭാവോ ദീപിതോവ ഹോതി ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സാഭാവതോതി തം അവത്വാ തദാരമ്മണാഭാവമേവ പരികപ്പേന്തോ ആഹ ‘‘യദി തദാരമ്മണസമ്ഭവോ നത്ഥീ’’തി. സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സ തിത്ഥിയാദിനോ ബുദ്ധാദിഅതിഇട്ഠാരമ്മണേ പി പടിഹതചിത്തസ്സ ദോമനസ്സജവനേ ജവിതേ വുത്തനയേന സോമനസ്സതദാരമ്മണസ്സ അതിഇട്ഠാരമ്മണേ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതതദാരമ്മണസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ, കേനചി വാ അസപ്പായേന പരിഹീനലോകിയജ്ഝാനം ആരബ്ഭ ‘‘പണീതധമ്മോ മേ നട്ഠോ’’തി വിപ്പടിസാരം ജനേന്തസ്സ ദോമനസ്സജവനേ സതി അകാമാവചരാരമ്മണേ തദാരമ്മണാഭാവതോ യദി തദാരമ്മണസ്സ ഉപ്പത്തിസമ്ഭവോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

പരിചിതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ പരിചിതം, തസ്മിം ഭവേ യേഭുയ്യേന ഗഹിതപുബ്ബം. ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം ഉപ്പജ്ജതി നിരാവജ്ജനമ്പി. യഥാ തം നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഫലചിത്തന്ത്യധിപ്പായോ. യഥാഹു –

‘‘നിരാവജ്ജം കഥം ചിത്തം, ഹോതി നേതഞ്ഹി സമ്മതം;

നിയമോ ന വിനാവജ്ജം, നിരോധാ ഫലദസ്സനാ’’തി.

കേന പന കിച്ചേന ഇദം ചിത്തം പവത്തതീതി? തദാരമ്മണകിച്ചേന താവ ന പവത്തതി ജവനാരമ്മണസ്സ അഗ്ഗഹണതോ, നാപി സന്തീരണകിച്ചേന യഥാസമ്പടിച്ഛിതസ്സ സന്തീരണവസേന അപ്പവത്തനതോ, പടിസന്ധിചുതീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, പാരിസേസതോ പന ഭവസ്സ അങ്ഗഭാവതോ ഭവങ്ഗകിച്ചേനാതി യുത്തം സിയാ. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേനപി (ധ. സ. അനുടീ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാവണ്ണനാ) ഹി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോവ. യം പന പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനം ധമ്മതോ, ആരമ്മണതോ ച സമാനതം വക്ഖതി, തം യേഭുയ്യതോതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഇദമേകം ഠാനം വജ്ജേത്വാ പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനം വിസദിസതാ അത്ഥി. തമനന്തരിത്വാതി തം അത്തനോ അനന്തരം അബ്യവഹിതം കത്വാ, തദനന്തരന്ത്യത്ഥോ.

൨൯. കാമാവചര…പേ… ഇച്ഛന്തീതി ഏത്ഥ കാമാവചരജവനാവസാനേയേവ തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി കാമതണ്ഹാനിദാനകമ്മനിബ്ബത്തത്താ. ന ഹി തം കാമതണ്ഹാഹേതുകേന കമ്മുനാ ജനിതം അതംസഭാവസ്സ രൂപാരൂപാവചരലോകുത്തരജവനസ്സ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി. കിംകാരണാ? അജനകത്താ, ജനകസമാനത്താഭാവതോ ച. യഥാ ഹി ഗേഹതോ ബഹി നിക്ഖമിതുകാമോ ബാലകോ ജനകം, തംസദിസം വാ അങ്ഗുലിയം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമതി, നാഞ്ഞം രാജപുരിസാദിം, ഏവം ഭവങ്ഗവിസയതോ അഞ്ഞത്ഥ പവത്തമാനം തദാരമ്മണം ജനകം കാമാവചരകുസലാകുസലം, തംസദിസം വാ കാമാവചരകിരിയജവനം അനുബന്ധതി, ന പന തസ്സ വിസദിസാനി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനാനി. തഥാ കാമാവചരസത്താനമേവ തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി, ന ബ്രഹ്മാനം തദാരമ്മണൂപനിസ്സയസ്സ കാമാവചരപടിസന്ധിബീജസ്സാഭാവതോ. തഥാ കാമാവചരധമ്മേസ്വേവ ആരമ്മണഭൂതേസു ഇച്ഛന്തി. ന ഇതരേസു അപരിചിതത്താ. യഥാ ഹി സോ ബാലകോ ജനകം, തംസദിസം വാ അനുഗച്ഛന്തോപി അരഞ്ഞാദിഅപരിചിതട്ഠാനം ഗച്ഛന്തം അനനുബന്ധിത്വാ പമുഖങ്ഗണാദിമ്ഹി പരിചിതട്ഠാനേയേവ അനുബന്ധതി, ഏവമിദമ്പി രൂപാവചരാദിഅപരിചിതാരമ്മണം ആരബ്ഭ പവത്തന്തം നാനുബന്ധതി. അപിച കാമതണ്ഹായത്തകമ്മജനിതത്താപി ഏതം കാമതണ്ഹാരമ്മണേസു പരിത്തധമ്മേസ്വേവ പവത്തതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘ജനകം തംസമാനം വാ, ജവനം അനുബന്ധതി;

ന തു അഞ്ഞം തദാലമ്ബം, ബാലദാരകലീലയാ.

‘‘ബീജസ്സാഭാവതോ നത്ഥി, ബ്രഹ്മാനമ്പി ഇമസ്സ ഹി;

പടിസന്ധിമനോ ബീജം, കാമാവചരസഞ്ഞിതം.

‘‘ഠാനേ പരിചിതേയേവ, തം ഇദം ബാലകോ വിയ;

അനുയാതീതി നാഞ്ഞത്ഥ, ഹോതി തണ്ഹാവസേന വാ’’തി.

നനു ച ‘‘കാമാവചരപടിസന്ധിബീജാഭാവതോ’’തി വുത്തം, തഥാ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി അഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ഇന്ദ്രിയപ്പവത്തിആനുഭാവതോ, ദ്വാരവീഥിഭേദേ ചിത്തനിയമതോ ച.

തദാരമ്മണനിയമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജവനനിയമവണ്ണനാ

൩൨. മന്ദപ്പവത്തിയന്തി മരണാസന്നകാലേ വത്ഥുദുബ്ബലതായ മന്ദീഭൂതവേഗത്താ മന്ദം ഹുത്വാ പവത്തിയം. മരണകാലാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന മുച്ഛാകാലം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൩. ഭഗവതോ…പേ… വദന്തീതി ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയകാലാദീസു ഉദകക്ഖന്ധഅഗ്ഗിക്ഖന്ധപ്പവത്തനാദിഅത്ഥം വിസും വിസും പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ ഝാനധമ്മേ വിസും വിസും ആവജ്ജേന്തസ്സ ആവജ്ജനവസിതായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ ആവജ്ജനതപ്പരോവ ചിത്താഭിനീഹാരോ ഹോതീതി യഥാവജ്ജിതഝാനങ്ഗാരമ്മണാനി ചത്താരി, പഞ്ചവാ പച്ചവേക്ഖണജവനചിത്താനി പവത്തന്തീതി വദന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൭൮) അട്ഠകഥാചരിയാ. ‘‘ഭഗവതോ’’തി ച ഇദം നിദസ്സനമത്തം അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മസേനാപതിആദീനം ഏവരൂപേ അച്ചായികകാലേ അപരിപുണ്ണജവനാനം പവത്തനതോ. തഥാ ച വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘അയഞ്ച മത്ഥകപ്പത്താ വസിതാ ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയകാലേ അഞ്ഞേസം വാ ഏവരൂപേ കാലേ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൭൮). ‘‘ചത്താരി പഞ്ച വാ’’തി ച പനേതം തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയവസേന ഗഹേതബ്ബന്തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന (വിസുദ്ധി. മഹാ. ൧.൭൮) വുത്തം, തസ്മാ ഭഗവതോ ചത്താരി, അഞ്ഞേസം പഞ്ചപീതി യുത്തം വിയ ദിസ്സതി.

൩൪. ആദികമ്മികസ്സാതി ആദിതോ കതയോഗകമ്മസ്സ. പഠമം നിബ്ബത്താ അപ്പനാ പഠമകപ്പനാ. അഭിഞ്ഞാജവനാനമ്പി ‘‘പഠമകപ്പനായാ’’തി അധികാരോ സിയാതി ആഹ ‘‘സബ്ബദാപീ’’തി, പഠമുപ്പത്തികാലേ, ചിണ്ണവസീകാലേ ച പഞ്ചാഭിഞ്ഞാജവനാനി ഏകവാരമേവ ജവന്തീത്യത്ഥോ.

൩൫. മഗ്ഗായേവ ഉപ്പജ്ജനതോ മഗ്ഗുപ്പാദാ. യഥാരഹന്തി പഞ്ചമം വാ ചതുത്ഥം വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗാനുരൂപം. സത്തജവനപരമത്താ ഹി ഏകാവജ്ജനവീഥിയാ ചതുത്ഥം ഉപ്പന്നമഗ്ഗതോ പരം തീതി ഫലചിത്താനി, പഞ്ചമം ഉപ്പന്നമഗ്ഗതോ പരം ദ്വേ വാ ഹോന്തി.

൩൬. നിരോധസമാപത്തികാലേതി നിരോധസ്സ പുബ്ബഭാഗേ. ചതുത്ഥാരുപ്പജവനന്തി കുസലകിരിയാനം അഞ്ഞതരം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനജവനം. അനാഗാമിഖീണാസവായേവ നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി, ന സോതാപന്നസകദാമിനോതി വുത്തം ‘‘അനാഗാമിഫലം വാ അരഹത്തഫലം വാ’’തി. വിഭത്തിവിപല്ലാസോ ചേത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തഫലേ വാ’’തി. തേനാഹ ‘‘നിരുദ്ധേ’’തി. യഥാരഹന്തി തംതംപുഗ്ഗലാനുരൂപം.

൩൮. സബ്ബത്ഥാപി സമാപത്തിവീഥിയന്തി സകലായപി ഝാനസമാപത്തിവീഥിയം, ഫലസമാപത്തിവീഥിയഞ്ച.

൩൯. പരിത്താനി ജവനാനി സത്തക്ഖത്തും മതാനി ഉക്കംസകോടിയാ. മഗ്ഗാഭിഞ്ഞാ പന സകിം ഏകവാരമേവ മതാ. അവസേസാനി അഭിഞ്ഞാമഗ്ഗവജ്ജിതാനി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനാനി ബഹൂനിപി ലബ്ഭന്തി സമാപത്തിവീഥിയം അഹോരത്തമ്പി പവത്തനതോ. അപി-സദ്ദേന ലോകിയജ്ഝാനാനി പഠമകപ്പനായം, അന്തിമഫലദ്വയഞ്ച നിരോധാനന്തരം ഏകവാരം, ഫലചിത്താനി മഗ്ഗാനന്തരം ദ്വത്തിക്ഖത്തുമ്പീതി സമ്പിണ്ഡേതി.

ജവനനിയമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ

൪൦. ഇദാനി ദുഹേതുകാഹേതുകാപായികാഹേതുകതിഹേതുകവസേന ചതുബ്ബിധാനം പുഥുജ്ജനാനം, മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠവസേന അട്ഠവിധാനം അരിയാനന്തി ദ്വാദസന്നം പുഗ്ഗലാനം ഉപ്പജ്ജനകവീഥിചിത്തപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം പഠമം താവ തേസം വജ്ജിതബ്ബചിത്താനി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ദുഹേതുകാനമഹേതുകാനഞ്ചാ’’ത്യാദി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസഹഗതാലോഭാദോസവസേന ദ്വേ ഹേതൂ ഇമേസന്തി ദ്വിഹേതുകാ. താദിസാനം ഹേതൂനം അഭാവതോ അഹേതുകാ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അപ്പനാജവനാനി ന ലബ്ഭന്തി വിപാകാവരണസബ്ഭാവതോ. ദ്വിഹേതുകാഹേതുകപടിസന്ധി ഹി ‘‘വിപാകാവരണ’’ന്തി വുച്ചതി. അപ്പനാജവനാഭാവതോയേവ അരഹത്തം നത്ഥീതി കിരിയജവനാനി ന ലബ്ഭന്തി.

൪൧. ‘‘സഹേതുകം (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨) ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി പാഠതോ അഹേതുകാനമ്പി നാനാകമ്മേന ദ്വിഹേതുകതദാരമ്മണം സമ്ഭവതി, ദ്വിഹേതുകാനം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. മൂലസന്ധിയാ പന ജളഭാവതോ ഉഭിന്നമ്പി നത്ഥി തിഹേതുകതദാരമ്മണന്തി ആഹ ‘‘തഥാ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാനി ചാ’’തി. ആചരിയജോതിപാലത്ഥേരേന പന ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗ’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തത്താ അഹേതുകാനമ്പി തിഹേതുകതദാരമ്മണം വത്വാ ഇധ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാഭാവവചനസ്സ പരിഹാസവസേന ‘‘സോ ഏവ പുച്ഛിതബ്ബോ, യോ തസ്സ കത്താ’’തി വുത്തം, തം പന പരിഹാസവസേന വുത്തമ്പി ആചരിയം പുച്ഛിത്വാവ വിജാനനത്ഥം വുത്തവചനം വിയ ഠിതം. തഥാ ഹി ആചരിയേനേവേത്ഥ കാരണം പരമത്ഥവിനിച്ഛയേ വുത്തം –

‘‘ഞാണപാകാ ന വത്തന്തി, ജളത്താ മൂലസന്ധിയാ’’തി; (പരമ. വി. ൨൭൧);

അപരേ പന ‘‘യഥാ അഹേതുകാനം സഹേതുകതദാരമ്മണം ഹോതി, ഏവം ദ്വിഹേതുകാനം തിഹേതുകതദാരമ്മണമ്പീ’’തി വണ്ണേന്തി, തേസം മതാനുരോധേന ച ഇധാപി ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകപടിക്ഖേപോ അഹേതുകേയേവ സന്ധായാതി വദന്തി. തത്ഥ പന പമാണപാഠാഭാവതോ ആചരിയേന ഉഭിന്നമ്പി സാധാരണവസേന ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാഭാവേ കാരണം വത്വാ സമകമേവ ചിത്തപരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ തേസം വചനം വീമംസിത്വാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഹേതുകാപേക്ഖായ ചേത്ഥ ‘‘സുഗതിയ’’ന്തി വചനം, തം പന അത്ഥതോ അനുഞ്ഞാതദ്വിഹേതുകവിപാകാനം തത്ഥേവ സമ്ഭവദസ്സനപരം. തേനാഹ ‘‘ദുഗ്ഗതിയം പനാ’’ത്യാദി.

൪൩. തിഹേതുകേസൂതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസഹഗതാലോഭാദോസാമോഹവസേന തിഹേതുകേസു പുഥുജ്ജാദീസൂ നവവിധപുഗ്ഗലേസു.

൪൫. ദിട്ഠീ…പേ… സേക്ഖാനന്തി സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരിതായ സിക്ഖനസീലതായ ‘‘സേക്ഖാ’’തി ലദ്ധനാമാനം സോതാപന്നസകദാഗാമീനം പുഗ്ഗലാനം പഠമമഗ്ഗേനേവ സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം പഹീനത്താ തംസഹഗതജവനാനി ചേവ ച-സദ്ദേന ആകഡ്ഢിതാനി ഖീണാസവാവേണികാനി കിരിയജവനാനി ച ന ലബ്ഭന്തി.

൪൬. പടിഘജവനാനി ചാതി ദോമനസ്സജവനാനി ചേവ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തവിചികിച്ഛാസഹഗതകിരിയജവനാനി ച.

൪൭. ലോകുത്തര…പേ… സമുപ്പജ്ജന്തീതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം ഏകചിത്തക്ഖണികഭാവേന പുഗ്ഗലന്തരേസു അസമ്ഭവതോ, ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമാനഞ്ച ഉപരൂപരിസമാപത്തിയാ അനധിഗതത്താ, ഉപരൂപരിപുഗ്ഗലാനഞ്ച അസമുഗ്ഘാടിതകമ്മകിലേസനിരോധേന പുഥുജ്ജനേഹി വിയ സോതാപന്നാനം സോതാപന്നാദീഹി പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനേന പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ച അട്ഠപി ലോകുത്തരജവനാനി യഥാസകം മഗ്ഗഫലട്ഠാനം അരിയാനമേവ സമുപ്പജ്ജന്തി.

൪൮. ഇദാനി തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം യഥാപടിക്ഖിത്തജവനാനി വജ്ജേത്വാ പാരിസേസതോ ലബ്ഭമാനജവനാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അസേക്ഖാന’’ന്ത്യാദി വുത്തം. തിവിധസിക്ഖായ പരിപൂരകാരിഭാവതോ അസേക്ഖാനം ഖീണാസവാനം തേത്തിംസവിധകുസലാകുസലസ്സ, ഹേട്ഠിമഫലത്തയസ്സ, വീഥിമുത്താനഞ്ച നവമഹഗ്ഗതവിപാകാനം വസേന പഞ്ചചത്താലീസവജ്ജിതാനി സേസാനി തേവീസതികആമാവചരവിപാകവീസതികിരിയഅരഹത്തഫലവസേന ചതുചത്താലീസ വീഥിചിത്താനി സമ്ഭവാ യഥാലാഭം കാമഭവേ ഠിതാനം വസേന ഉദ്ദിസേ.

സേക്ഖാനം അട്ഠാരസകിരിയജവനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസഹഗതപഞ്ചകഅഗ്ഗഫലമഹഗ്ഗതവിപാകവസേന തേത്തിംസ വജ്ജേത്വാ തേവീസതികാമാവചരവിപാകആവജ്ജനദ്വയഏകവീസതികുസലസത്താകുസലഹേട്ഠിമഫലത്തയവസേന ഛപ്പഞ്ഞാസ വീഥിചിത്താനി യഥാസമ്ഭവം ഉദ്ദിസേ അവിസേസതോ. വിസേസതോ പന സോതാപന്നസകദാഗാമീനം ഏകപഞ്ഞാസ, അനാഗാമീനം ഏകൂനപഞ്ഞാസ, അവസേസാനം ചതുന്നം പുഥുജ്ജനാനം അട്ഠാരസകിരിയജവനസബ്ബലോകുത്തരമഹഗ്ഗതവിപാകവസേന പഞ്ചതിംസ വജ്ജേത്വാ അവസേസാനി കാമാവചരവിപാകആവജ്ജനദ്വയലോകിയകുസലാകുസലവസേന ചതുപഞ്ഞാസ വീഥിചിത്താനി യഥാസമ്ഭവതോ ഉദ്ദിസേ അവിസേസതോ. വിസേസതോ പന തിഹേതുകാനം ചതുപഞ്ഞാസേവ ലബ്ഭന്തി, ദ്വിഹേതുകാഹേതുകാനം ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകഅപ്പനാജവനവജ്ജിതാനി ഏകചത്താലീസ, ആപായികാനം താനേവ ദ്വിഹേതുകവിപാകവജ്ജിതാനി സത്തതിംസ വീഥിചിത്താനീതി ദട്ഠബ്ബം.

പുഗ്ഗലാനം വസേന ചിത്തപ്പവത്തിഭേദോ പുഗ്ഗലഭേദോ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭൂമിവിഭാഗവണ്ണനാ

൪൯. സബ്ബാനിപി വീഥിചിത്താനി ഉപലബ്ഭന്തി ഛന്നം ദ്വാരാനം, സബ്ബേസഞ്ച പുഗ്ഗലാനം തത്ഥ സമ്ഭവതോ. യഥാരഹന്തി തംതംഭവാനുരൂപം, തംതംപുഗ്ഗലാനുരൂപഞ്ച.

൫൨. ത്യാദിനാ ഘാനവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി പടിക്ഖേപോ ഹേസ്സതീതി രൂപാവചരഭൂമിയം പടിഘജവനതദാരമ്മണാനേവ പടിക്ഖിത്താനി. സബ്ബത്ഥാപീതി കാമഭവേ, രൂപഭവേ, അരൂപഭവേ ച.

൫൪. കാമഭവേ യഥാരഹം വീഥിമുത്തവജ്ജാനി അസീതി വീഥിചിത്താനി, രൂപഭവേ പടിഘദ്വയഅട്ഠതദാരമ്മണഘാനാദിവിഞ്ഞാണഛക്കവീഥിമുത്തകവസേന പഞ്ചവീസതി വജ്ജേത്വാ സേസാനി ആവജ്ജനദ്വയനവഅഹേതുകവിപാകതേപഞ്ഞാസജവനവസേന ചതുസട്ഠി, അരൂപേ ഭവേ തേവീസതികാമാവചരവിപാകപഠമമഗ്ഗപഞ്ചദസരൂപാവചരപടിഘദ്വയആരുപ്പവിപാകകിരിയമനോധാതുഹസനവസേന സത്തചത്താലീസ വജ്ജേത്വാ സേസാനി ഛബ്ബീസതി പരിത്തജവനഅട്ഠആരുപ്പജവനസത്തലോകുത്തരജവനമനോദ്വാരാവജ്ജനവസേന ദ്വേചത്താലീസ ചിത്താനി ലബ്ഭരേ ഉപലബ്ഭന്തി.

കേചി പന ‘‘രൂപഭവേ അനിട്ഠാരമ്മണാഭാവതോ ഇധാഗതാനംയേവ ബ്രഹ്മാനം അകുസലവിപാകസമ്ഭവോതി താനി പരിഹാപേത്വാ പഞ്ചപരിത്തവിപാകേഹി സദ്ധിം രൂപഭവേ സട്ഠിയേവ വീഥിചിത്താനീ’’തി വദന്തി. ഇധ പന തത്ഥ ഠത്വാപി ഇമം ലോകം പസ്സന്താനം അനിട്ഠാരമ്മണസ്സ അസമ്ഭവോ ന സക്കാ വത്തുന്തി തേഹി സദ്ധിംയേവ തത്ഥ ചതുസട്ഠി വുത്താനി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ധമ്മാനുസാരണിയം ‘‘യദാ ബ്രഹ്മാനോ കാമാവചരം അനിട്ഠാരമ്മണം ആലമ്ബന്തി, തദാ തം സുഗതിയമ്പി അകുസലവിപാകചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണമനോധാതുസന്തീരണാനം ഉപ്പത്തി സമ്ഭവതീ’’തി.

ഭൂമിവസേന വിഭാഗോ ഭൂമിവിഭാഗോ.

ഭൂമിവിഭാഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൫. യഥാസമ്ഭവന്തി തംതംദ്വാരേസു, തംതംഭവേസു വാ സമ്ഭവാനുരൂപതോ. യാവതായുകന്തി പടിസന്ധിതോ പരം ഭവനികന്തിവസേന പവത്തമനോദ്വാരികചിത്തവീഥിതോ പട്ഠായ ചുതിചിത്താവസാനം, തതോ പുബ്ബേ പവത്തഭവങ്ഗാവസാനം വാ അബ്ബോച്ഛിന്നാ അസതി നിരോധസമാപത്തിയന്തി അധിപ്പായോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

വീഥിപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.