൫. വീഥിമുത്തപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧. ഏത്താവതാ വീഥിസങ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വീഥിമുത്തസങ്ഗഹം ദസ്സേതുമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘വീഥിചിത്തവസേനേവ’’ന്ത്യാദി. ഏവം യഥാവുത്തനയേന വീഥിചിത്തവസേന പവത്തിയം പടിസന്ധിതോ അപരഭാഗേ ചുതിപരിയോസാനം പവത്തിസങ്ഗഹോ നാമ സങ്ഗഹോ ഉദീരിതോ, ഇദാനി തദനന്തരം സന്ധിയം പടിസന്ധികാലേ, തദാസന്നതായ തംഗഹണേനേവ ഗഹിതചുതികാലേ ച പവത്തിസങ്ഗഹോ വുച്ചതീതി യോജനാ.

ഭൂമിചതുക്കവണ്ണനാ

൩. പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ യേഭുയ്യേന അപഗതോതി അപായോ, സോയേവ ഭൂമി ഭവന്തി ഏത്ഥ സത്താതി അപായഭൂമി. അനേകവിധസമ്പത്തിഅധിട്ഠാനതായ സോഭനാ ഗന്തബ്ബതോ ഉപപജ്ജിതബ്ബതോ ഗതീതി സുഗതി, കാമതണ്ഹാസഹചരിതാ സുഗതി കാമസുഗതി, സായേവ ഭൂമീതി കാമസുഗതിഭൂമി. ഏവം സേസേസുപി.

൪. അയതോ സുഖതോ നിഗ്ഗതോതി നിരയോ. തിരോ അഞ്ചിതാതി തിരച്ഛാനാ, തേസം യോനി തിരച്ഛാനയോനി. യവന്തി തായ സത്താ അമിസ്സിതാപി സമാനജാതിതായ മിസ്സിതാ വിയ ഹോന്തീതി യോനി. സാ പന അത്ഥതോ ഖന്ധാനം പവത്തിവിസേസോ. പകട്ഠേന സുഖതോ ഇതാ ഗതാതി പേതാ, നിജ്ഝാമതണ്ഹികാദിഭേദാനം പേതാനം വിസയോ പേത്തിവിസയോ. ഏത്ഥ പന തിരച്ഛാനയോനിപേത്തിവിസയഗ്ഗഹണേന ഖന്ധാനംയേവ ഗഹണം തേസം താദിസസ്സ പരിച്ഛിന്നോകാസസ്സ അഭാവതോ. യത്ഥ വാ തേ അരഞ്ഞപബ്ബതപാദാദികേ നിബദ്ധവാസം വസന്തി, താദിസസ്സ ഠാനസ്സ വസേന ഓകാസോപി ഗഹേതബ്ബോ. ന സുരന്തി ഇസ്സരിയകീളാദീഹി ന ദിബ്ബന്തീതി അസുരാ, പേതാസുരാ. ഇതരേ പന ന സുരാ സുരപ്പടിപക്ഖാതി അസുരാ, ഇധ ച പേതാസുരാനമേവ ഗഹണം ഇതരേസം താവതിംസേസു ഗഹണസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ആചരിയേന –

‘‘താവതിംസേസു ദേവേസു, വേപചിത്താസുരാ ഗതാ’’തി; (നാമ. പരി. ൪൩൮);

൫. സതിസൂരഭാവബ്രഹ്മചരിയയോഗ്യതാദിഗുണേഹി ഉക്കട്ഠമനതായ മനോ ഉസ്സന്നം ഏതേസന്തി മനുസ്സാ. തഥാ ഹി പരമസതിനേപക്കാദിപ്പത്താ ബുദ്ധാദയോപി മനുസ്സഭൂതായേവ. ജമ്ബുദീപവാസിനോ ചേത്ഥ നിപ്പരിയായതോ മനുസ്സാ. തേഹി പന സമാനരൂപാദിതായ സദ്ധിം പരിത്തദീപവാസീഹി ഇതരമഹാദീപവാസിനോപി ‘‘മനുസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി. ലോകിയാ പന ‘‘മനുനോ ആദിഖത്തിയസ്സ അപച്ചം പുത്താതി മനുസ്സാ’’തി വദന്തി. മനുസ്സാനം നിവാസഭൂതാ ഭൂമി ഇധ മനുസ്സാ. ഏവം സേസേസുപി.

ചതൂസു മഹാരാജേസു ഭത്തി ഏതേസം, ചതുന്നം വാ മഹാരാജാനം നിവാസട്ഠാനഭൂതേ ചാതുമഹാരാജേ ഭവാതി ചാതുമഹാരാജികാ. മാഘേന മാണവേന സദ്ധിം തേത്തിംസ സഹപുഞ്ഞകാരിനോ ഏത്ഥ നിബ്ബത്താതി തംസഹചരിതട്ഠാനം തേത്തിംസം, തദേവ താവതിംസം, തംനിവാസോ ഏതേസന്തി താവതിംസാതി വദന്തി. യസ്മാ പന ‘‘സഹസ്സം ചാതുമഹാരാജികാനം സഹസ്സം താവതിംസാന’’ന്തി (അ. നി. ൩.൮൧) വചനതോ സേസചക്കവാളേസുപി ഛകാമാവചരദേവലോകാ അത്ഥി, തസ്മാ നാമമത്തമേവ ഏതം തസ്സ ദേവലോകസ്സാതി ഗഹേതബ്ബം. ദുക്ഖതോ യാതാ അപയാതാതി യാമാ. അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിയാ തുസം പീതിം ഇതാ ഗതാതി തുസിതാ. നിമ്മാനേ രതി ഏതേസന്തി നിമ്മാനരതിനോ. പരനിമ്മിതേസു ഭോഗേസു അത്തനോ വസം വത്തേന്തീതി പരനിമ്മിതവസവത്തിനോ.

൭. മഹാബ്രഹ്മാനം പരിചാരികത്താ തേസം പരിസതി ഭവാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ. തേസം പുരോഹിതട്ഠാനേ ഠിതത്താ ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ. തേഹി തേഹി ഝാനാദീഹി ഗുണവിസേസേഹി ബ്രൂഹിതാ പരിവുദ്ധാതി ബ്രഹ്മാനോ, വണ്ണവന്തതായ ചേവ ദീഘായുകതാദീഹി ച ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീഹി മഹന്താ ബ്രഹ്മാനോതി മഹാബ്രഹ്മാനോ. തയോപേതേ പണീതരതനപഭാവഭാസിതസമാനതലവാസിനോ.

൮. ഉപരിമേഹി പരിത്താ ആഭാ ഏതേസന്തി പരിത്താഭാ. അപ്പമാണാ ആഭാ ഏതേസന്തി അപ്പമാണാഭാ. വലാഹകതോ വിജ്ജു വിയ ഇതോ ചിതോ ച ആഭാ സരതി നിസ്സരതി ഏതേസം സപ്പീതികജ്ഝാനനിബ്ബത്തക്ഖന്ധസന്താനത്താതി ആഭസ്സരാ. ദണ്ഡദീപികായ വാ അച്ചി വിയ ഏതേസം സരീരതോ ആഭാ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തീ വിയ സരതി നിസ്സരതീതി ആഭസ്സരാ. യഥാവുത്തായ വാ പഭായ ആഭാസനസീലാതി ആഭസ്സരാ. ഏതേപി തയോ പണീതരതനപഭാവഭാസിതേകതലവാസിനോ.

൯. സുഭാതി ഏകഗ്ഘനാ അചലാ സരീരാഭാ വുച്ചതി, സാ ഉപരിബ്രഹ്മേഹി പരിത്താ ഏതേസന്തി പരിത്തസുഭാ. അപ്പമാണാ സുഭാ ഏതേസന്തി അപ്പമാണസുഭാ. പഭാസമുദയസങ്ഖാതേഹി സുഭേഹി കിണ്ണാ ആകിണ്ണാതി സുഭകിണ്ഹാ. ‘‘സുഭാകിണ്ണാ’’തി ച വത്തബ്ബേ ആ-സദ്ദസ്സ രസ്സത്തം, അന്തിമണ-കാരസ്സ ച ഹ-കാരം കത്വാ ‘‘സുഭകിണ്ഹാ’’തി വുത്തം. ഏതേപി പണീതരതനപഭാവഭാസിതേകതലവാസിനോ.

൧൦. ഝാനപ്പഭാവനിബ്ബത്തം വിപുലം ഫലമേതേസന്തി വേഹപ്ഫലാ. സഞ്ഞാവിരാഗഭാവനാനിബ്ബത്തരൂപസന്തതിമത്തത്താ നത്ഥി സഞ്ഞാ, തംമുഖേന വുത്താവസേസാ അരൂപക്ഖന്ധാ ച ഏതേസന്തി അസഞ്ഞാ. തേയേവ സത്താതി അസഞ്ഞസത്താ. ഏതേപി പണീതരതനപഭാവഭാസിതേകതലവാസിനോ. സുദ്ധാനം അനാഗാമിഅരഹന്താനമേവ ആവാസാതി സുദ്ധാവാസാ. അനുനയപടിഘാഭാവതോ വാ സുദ്ധോ ആവാസോ ഏതേസന്തി സുദ്ധാവാസാ, തേസം നിവാസഭൂമിപി സുദ്ധാവാസാ.

൧൧. ഇമേസു പന പഠമതലവാസിനോ അപ്പകേന കാലേന അത്തനോ ഠാനം ന വിജഹന്തീതി അവിഹാ. ദുതിയതലവാസിനോ ന കേനചി തപ്പന്തീതി അതപ്പാ. തതിയതലവാസിനോ പരമസുന്ദരരൂപത്താ സുഖേന ദിസ്സന്തീതി സുദസ്സാ. ചതുത്ഥതലവാസിനോ സുപരിസുദ്ധദസ്സനത്താ സുഖേന പസ്സന്തീതി സുദസ്സിനോ. പഞ്ചമതലവാസിനോ പന ഉക്കട്ഠസമ്പത്തികത്താ നത്ഥി ഏതേസം കനിട്ഠഭാവോതി അകനിട്ഠാ.

൧൨. ആകാസാനഞ്ചായതനേ പവത്താ പഠമാരുപ്പവിപാകഭൂതചതുക്ഖന്ധാ ഏവ, തേഹി പരിച്ഛിന്നഓകാസോ വാ ആകാസാനഞ്ചായതനഭൂമി. ഏവം സേസേസുപി.

൧൩. പുഥുജ്ജനാ, സോതാപന്നാ ച സകദാഗാമിനോ ചാപി പുഗ്ഗലാ സുദ്ധാവാസേസു സബ്ബഥാ ന ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ. പുഥുജ്ജനാദീനഞ്ച പടിക്ഖേപേന അനാഗാമിഅരഹന്താനമേവ തത്ഥ ലാഭോ വുത്തോ ഹോതി.

൧൪. സേസട്ഠാനേസൂതി സുദ്ധാവാസഅപായഅസഞ്ഞിവജ്ജിതേസു സേസട്ഠാനേസു അരിയാ, അനരിയാപി ച ലബ്ഭന്തി.

ഭൂമിചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പടിസന്ധിചതുക്കവണ്ണനാ

൧൬. ഓക്കന്തിക്ഖണേതി പടിസന്ധിക്ഖണേ.

൧൭. ജാതിയാ അന്ധോ ജച്ചന്ധോ. കിഞ്ചാപി ജാതിക്ഖണേ അണ്ഡജജലാബുജാ സബ്ബേപി അചക്ഖുകാവ. തഥാപി ചക്ഖാദിഉപ്പജ്ജനാരഹകാലേപി ചക്ഖുപ്പത്തിവിബന്ധകകമ്മപ്പടിബാഹിതസാമത്ഥിയേന ദിന്നപടിസന്ധിനാ, ഇതരേനപി വാ കമ്മേന അനുപ്പാദേതബ്ബചക്ഖുകോ സത്തോ ജച്ചന്ധോ നാമ. അപരേ പന ‘‘ജച്ചന്ധോതി പസൂതിയംയേവ അന്ധോ, മാതുകുച്ഛിയം അന്ധോ ഹുത്വാ നിക്ഖന്തോതി അത്ഥോ, തേന ദുഹേതുകതിഹേതുകാനം മാതുകുച്ഛിയം ചക്ഖുസ്സ അവിപജ്ജനം സിദ്ധ’’ന്തി വദന്തി. ജച്ചന്ധാദീനന്തി ഏത്ഥ ആദിഗ്ഗഹണേന ജച്ചബധിരജച്ചമൂഗജച്ചജളജച്ചുമ്മത്തകപണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനകനപുംസകമമ്മാദീനം സങ്ഗഹോ. അപരേ പന ‘‘ഏകച്ചേ അഹേതുകപടിസന്ധികാ അവികലിന്ദ്രിയാ ഹുത്വാ ഥോകം വിചാരണപകതികാ ഹോന്തി, താദിസാനമ്പി ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹോ’’തി വദന്തി. ഭുമ്മദേവേ സിതാ നിസ്സിതാ തഗ്ഗതികത്താതി ഭുമ്മസ്സിതാ. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപാതാതി വിനിപാതികാ.

൧൮. സബ്ബത്ഥാപി കാമസുഗതിയന്തി ദേവമനുസ്സവസേന സത്തവിധായപി കാമസുഗതിയം.

൨൧. തേസൂതി യഥാവുത്തപടിസന്ധിയുത്തേസു പുഗ്ഗലേസു, അപായാദീസു വാ. ആയുപ്പമാണഗണനായ നിയമോ നത്ഥി കേസഞ്ചി ചിരായുകത്താ, കേസഞ്ചി ചിരതരായുകത്താ ച. തഥാചാഹു –

‘‘ആപായികമനുസ്സായു-

പരിച്ഛേദോ ന വിജ്ജതി;

തഥാ ഹി കാലോ മന്ധാതാ,

യക്ഖാ കേചി ചിരായുനോ’’തി. –

അപായേസു ഹി കമ്മമേവ പമാണം, തത്ഥ നിബ്ബത്താനം യാവ കമ്മം നഖീയതി. താവ ചവനാഭാവതോ, തഥാ ഭുമ്മദേവാനം. തേസുപി ഹി നിബ്ബത്താ കേചി സത്താഹാദികാലം തിട്ഠന്തി, കേചി കപ്പമത്തമ്പി, തഥാ മനുസ്സാനമ്പി കദാചി തേസമ്പി അസങ്ഖ്യേയ്യായുകത്താ കദാചി ദസവസ്സായുകത്താ. ‘‘യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം ജീവതി, അപ്പം വാ ഭിയ്യോ (ദീ. നി. ൨.൭; സം. നി. ൧.൧൪൫; അ. നി. ൭.൭൪), ദുതിയം വസ്സസതം ന പാപുണാതീ’’തി ഇദം പന അജ്ജതനകാലികേ സന്ധായ വുത്തം.

൨൨. ദിബ്ബാനി പഞ്ചവസ്സസതാനീതി മനുസ്സാനം പഞ്ഞാസ വസ്സാനി ഏകദിനം, തദനുരൂപതോ മാസസംവച്ഛരേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദിബ്ബപ്പമാണാനി പഞ്ചവസ്സസതാനി ആയുപ്പമാണം ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യാനി പഞ്ഞാസ വസ്സാനി, മനുസ്സാനം ദിനോ തഹിം;

തിംസരത്തിദിവോ മാസോ, മാസാ ദ്വാദസ സംവച്ഛരം;

തേന സംവച്ഛരേനായു, ദിബ്ബം പഞ്ചസതം മത’’ന്തി.

മനുസ്സഗണനായാതി മനുസ്സാനം സംവച്ഛരഗണനായ. തതോ ചതുഗ്ഗുണന്തി ചാതുമഹാരാജികാനം പഞ്ഞാസമാനുസ്സകവസ്സപരിമിതം ദിവസം, ദിബ്ബാനി ച പഞ്ചവസ്സസതാനി ദിഗുണം കത്വാ ദിബ്ബവസ്സസഹസ്സാനി താവതിംസാനം സമ്ഭവതീതി ഏവം ദിവസസംവച്ഛരദിഗുണവസേന ചതുഗ്ഗുണം, തം പന ദിബ്ബഗണനായ വസ്സസഹസ്സം, മനുസ്സഗണനായ സട്ഠിവസ്സസതസഹസ്സാധികതികോടിപ്പമാണം ഹോതി. തതോ ചതുഗ്ഗുണം യാമാനന്തി താവതിംസാനമായുപ്പമാണതോ വുത്തനയേന ചതുഗ്ഗുണം, ദിബ്ബഗണനായ ദ്വിസഹസ്സം, മനുസ്സഗണനായ ചത്താലീസവസ്സസതസഹസ്സാധികാ ചുദ്ദസ വസ്സകോടിയോ ഹോന്തി. തതോ ചതുഗ്ഗുണം തുസിതാനന്തി ദിബ്ബാനി ചത്താരി വസ്സസഹസ്സാനി, മനുസ്സഗണനായ സട്ഠിവസ്സസതസഹസ്സാധികാ സത്തപഞ്ഞാസ വസ്സകോടിയോ. തതോ ചതുഗ്ഗുണം നിമ്മാനരതീനന്തി ദിബ്ബാനി അട്ഠവസ്സസഹസ്സാനി, മനുസ്സഗണനായ ദ്വേ വസ്സകോടിസതാനി ചത്താലീസവസ്സസതസഹസ്സാധികാ തിംസ വസ്സകോടിയോ ച. തതോ ചതുഗ്ഗുണം പരനിമ്മിതവസവത്തീനന്തി ദിബ്ബാനി സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി.

൨൩. മനുസ്സഗണനം പന സയമേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘നവസതഞ്ചാ’’ത്യാദി. വസ്സാനം സമ്ബന്ധി നവസതം ഏകവീസ കോടിയോ, തഥാ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനി വസവത്തീസു ആയുപ്പമാണന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൫. ദുതിയജ്ഝാനഭൂമിയന്തി ചതുക്കനയവസേന വുത്തം. തതോ പരം പവത്തിയം, ചവനകാലേ ച തഥാരൂപമേവ ഭവങ്ഗചുതിവസേന പവത്തിത്വാ നിരുജ്ഝതീതി യോജനാ.

൨൯. തേസൂതി താഹി ഗഹിതപടിസന്ധികേസു ബ്രഹ്മേസു. കപ്പസ്സാതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ. ന ഹി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീനം തിണ്ണം മഹാകപ്പവസേന ആയുപരിച്ഛേദോ സമ്ഭവതി ഏകകപ്പേപി തേസം അവിനാസാഭാവേന പരിപുണ്ണകപ്പേ അസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹേസ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൯) ലോകോ സത്തവാരേസു അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതി, അട്ഠമേ വാരേ ഉദകേന, പുന സത്തവാരേസു അഗ്ഗിനാ, അട്ഠമേ വാരേ ഉദകേനാതി ഏവം അട്ഠസു അട്ഠകേസു പരിപുണ്ണേസു പച്ഛിമേ വാരേ വാതേന വിനസ്സതി. തത്ഥ പഠമജ്ഝാനതലം ഉപാദായ അഗ്ഗിനാ, ദുതിയതതിയജ്ഝാനതലം ഉപാദായ ഉദകേന, ചതുത്ഥജ്ഝാനതലം ഉപാദായ വാതേന വിനസ്സതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സത്ത സത്തഗ്ഗിനാ വാരാ, അട്ഠമേ അട്ഠമേ ദകാ;

ചതുസട്ഠി യദാ പുണ്ണാ, ഏകോ വായുവരോ സിയാ.

‘‘അഗ്ഗിനാഭസ്സരാ ഹേട്ഠാ, ആപേന സുഭകിണ്ഹതോ;

വേഹപ്ഫലതോ വാതേന, ഏവം ലോകോ വിനസ്സതീ’’തി. –

തസ്മാ തിണ്ണമ്പി പഠമജ്ഝാനതലാനം ഏകകപ്പേപി അവിനാസാഭാവതോ സകലകപ്പേ തേസം സമ്ഭവോ നത്ഥീതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേന തേസം ആയുപരിച്ഛേദോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുതിയജ്ഝാനാദിതലതോ പട്ഠായ പന പരിപുണ്ണസ്സ മഹാകപ്പസ്സ വസേന, ന അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേന. അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോതി ച യോജനായാമവിത്ഥാരതോ സേതസാസപരാസിതോ വസ്സസതവസ്സസതച്ചയേന ഏകേകബീജസ്സ ഹരണേന സാസപരാസിനോ പരിക്ഖയേപി അക്ഖയസഭാവസ്സ മഹാകപ്പസ്സ ചതുത്ഥഭാഗോ. സോ പന സത്ഥരോഗദുബ്ഭിക്ഖാനം അഞ്ഞതരസംവട്ടേന ബഹൂസു വിനാസമുപഗതേസു അവസിട്ഠസത്തസന്താനപ്പവത്തകുസലകമ്മാനുഭാവേന ദസവസ്സതോ പട്ഠായ അനുക്കമേന അസങ്ഖ്യേയ്യായുകപ്പമാണേസു സത്തേസു പുന അസദ്ധമ്മസമാദാനവസേന കമേന പരിഹായിത്വാ ദസവസ്സായുകേസു ജാതേസു രോഗാദീനം അഞ്ഞതരസംവട്ടേന സത്താനം വിനാസപ്പത്തിയാവ ‘‘അയമേകോ അന്തരകപ്പോ’’തി ഏവം പരിച്ഛിന്നസ്സ അന്തരകപ്പസ്സ വസേന ചതുസട്ഠിഅന്തരകപ്പപ്പമാണോ ഹോതി, ‘‘വീസതിഅന്തരകപ്പപ്പമാണോ’’തി ച വദന്തി.

൪൫. ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപഗച്ഛന്തീതി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ.

൪൯. ഏകമേവാതി ഭൂമിതോ, ജാതിതോ, സമ്പയുത്തധമ്മതോ, സങ്ഖാരതോ ച സമാനമേവ. ഏകജാതിയന്തി ഏകസ്മിം ഭവേ.

പടിസന്ധിചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കമ്മചതുക്കവണ്ണനാ

൫൦. ഇദാനി കമ്മചതുക്കം ചതൂഹാകാരേഹി ദസ്സേതും ‘‘ജനക’’ന്ത്യാദി ആരദ്ധം, ജനയതീതി ജനകം. ഉപത്ഥമ്ഭേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭകം. ഉപഗന്ത്വാ പീളേതീതി ഉപപീളകം. ഉപഗന്ത്വാ ഘാതേതീതി ഉപഘാതകം.

തത്ഥ പടിസന്ധിപവത്തീസു വിപാകകടത്താരൂപാനം നിബ്ബത്തകാ കുസലാകുസലചേതനാ ജനകം നാമ. സയം വിപാകം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തമ്പി കമ്മന്തരസ്സ ചിരതരവിപാകനിബ്ബത്തനേ പച്ചയഭൂതം, വിപാകസ്സേവ വാ സുഖദുക്ഖഭൂതസ്സ വിച്ഛേദപച്ചയാനുപ്പത്തിയാ, ഉപബ്രൂഹനപച്ചയുപ്പത്തിയാ ച ജനകസാമത്ഥിയാനുരൂപം ചിരതരപ്പവത്തിപച്ചയഭൂതം കുസലാകുസലകമ്മം ഉപത്ഥമ്ഭകം നാമ. കമ്മന്തരജനിതവിപാകസ്സ ബ്യാധിധാതുസമതാദിനിമിത്തവിബാധനേന ചിരതരപ്പവത്തിവിനിബന്ധകം യം കിഞ്ചി കമ്മം ഉപപീളകം നാമ. ദുബ്ബലസ്സ പന കമ്മസ്സ ജനകസാമത്ഥിയം ഉപഹച്ച വിച്ഛേദകപച്ചയുപ്പാദനേന തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ സയം വിപാകനിബ്ബത്തകകമ്മം ഉപഘാതകം നാമ.

ജനകോപഘാതകാനഞ്ഹി അയം വിസേസോ – ജനകം കമ്മന്തരസ്സ വിപാകം അനുപച്ഛിന്ദിത്വാവ വിപാകം ജനേതി, ഉപഘാതകം ഉപച്ഛേദനപുബ്ബകന്തി ഇദം താവ അട്ഠകഥാസു (വിസുദ്ധി. ൨.൬൮൭; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൩൪) സന്നിട്ഠാനം. അപരേ പന ആചരിയാ ‘‘ഉപപീളകകമ്മം ബഹ്വാബാധതാദിപച്ചയോപസംഹാരേന കമ്മന്തരസ്സ വിപാകം അന്തരന്തരാ വിബാധതി. ഉപഘാതകം പന തം സബ്ബസോ ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഓകാസം ദേതി, ന പന സയം വിപാകനിബ്ബത്തകം. ഏവഞ്ഹി ജനകതോ ഇമസ്സ വിസേസോ സുപാകടോ’’തി വദന്തി. കിച്ചവസേനാതി ജനനഉപത്ഥമ്ഭനഉപപീളനഉപച്ഛേദനകിച്ചവസേന.

൫൧. ഗരുകന്തി മഹാസാവജ്ജം, മഹാനുഭാവഞ്ച അഞ്ഞേന കമ്മേന പടിബാഹിതും അസക്കുണേയ്യകമ്മം. ആസന്നന്തി മരണകാലേ അനുസ്സരിതം, തദാ കതഞ്ച. ആചിണ്ണന്തി അഭിണ്ഹസോ കതം, ഏകവാരം കത്വാപി വാ അഭിണ്ഹസോ സമാസേവിതം. കടത്താകമ്മന്തി ഗരുകാദിഭാവം അസമ്പത്തം കതമത്തതോയേവ കമ്മന്തി വത്തബ്ബകമ്മം.

തത്ഥ കുസലം വാ ഹോതു അകുസലം വാ, ഗരുകാഗരുകേസു യം ഗരുകം അകുസലപക്ഖേ മാതുഘാതകാദികമ്മം, കുസലപക്ഖേ മഹഗ്ഗതകമ്മം വാ, തദേവ പഠമം വിപച്ചതി സതിപി ആസന്നാദികമ്മേ പരിത്തം ഉദകം ഓത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തോ മഹോഘോ വിയ. തഥാ ഹി തം ‘‘ഗരുക’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം അസതി ദൂരാസന്നേസു യം ആസന്നം മരണകാലേ അനുസ്സരിതം, തദേവ പഠമം വിപച്ചതി, ആസന്നകാലേ കതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മിമ്പി അസതി ആചിണ്ണാനാചിണ്ണേസു ച യം ആചിണ്ണം സുസീല്യം വാ, ദുസ്സീല്യം വാ, തദേവ പഠമം വിപച്ചതി. കടത്താകമ്മം പന ലദ്ധാസേവനം പുരിമാനം അഭാവേന പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതീതി ഗരുകം സബ്ബപഠമം വിപച്ചതി. ഗരുകേ അസതി ആസന്നം, തസ്മിമ്പി അസതി ആചിണ്ണം, തസ്മിമ്പി അസതി കടത്താകമ്മം. തേനാഹ ‘‘പാകദാനപരിയായേനാ’’തി, വിപാകദാനാനുക്കമേനാത്യത്ഥോ. അഭിധമ്മാവതാരാദീസു പന ആസന്നതോ ആചിണ്ണം പഠമം വിപച്ചന്തം കത്വാ വുത്തം. യഥാ പന ഗോഗണപരിപുണ്ണസ്സ വജസ്സ ദ്വാരേ വിവടേ അപരഭാഗേ ദമ്മഗവബലവഗവേസു സന്തേസുപി യോ വജദ്വാരസ്സ ആസന്നോ ഹോതി, അന്തമസോ ദുബ്ബലജരഗ്ഗവോപി, സോയേവ പഠമതരം നിക്ഖമതി, ഏവം ഗരുകതോ അഞ്ഞേസു കുസലാകുസലേസു സന്തേസുപി മരണകാലസ്സ ആസന്നത്താ ആസന്നമേവ പഠമം വിപാകം ദേതീതി ഇധ തം പഠമം വുത്തം.

൫൨. ദിട്ഠധമ്മോ പച്ചക്ഖഭൂതോ പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ വേദിതബ്ബം വിപാകാനുഭവനവസേനാതി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. ദിട്ഠധമ്മതോ അനന്തരം ഉപപജ്ജിത്വാ വേദിതബ്ബം ഉപപജ്ജവേദനീയം. അപരേ അപരേ ദിട്ഠധമ്മതോ അഞ്ഞസ്മിം യത്ഥ കത്ഥചി അത്തഭാവേ വേദിതബ്ബം കമ്മം അപരാപരിയവേദനീയം. അഹോസി ഏവ കമ്മം, ന തസ്സ വിപാകോ അഹോസി, അത്ഥി, ഭവിസ്സതി ചാതി ഏവം വത്തബ്ബകമ്മം അഹോസികമ്മം.

തത്ഥ പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായ, പച്ചയവിസേസേന പടിലദ്ധവിസേസതായ ച ബലവഭാവപ്പത്താ താദിസസ്സ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ വസേന സാതിസയാ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫലദായിനീ പഠമജവനചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം നാമ. സാ ഹി വുത്തപ്പകാരേന ബലവജനസന്താനേ ഗുണവിസേസയുത്തേസു ഉപകാരാനുപകാരവസപ്പവത്തിയാ, ആസേവനാലാഭേന അപ്പവിപാകതായ ച ഇതരദ്വയം വിയ പവത്തസന്താനുപരമാപേക്ഖം, ഓകാസലാഭാപേക്ഖഞ്ച കമ്മം ന ഹോതീതി ഇധേവ പുപ്ഫമത്തം വിയ പവത്തിവിപാകമത്തം അഹേതുകഫലം ദേതി. അത്ഥസാധികാ പന സത്തമജവനചേതനാ സന്നിട്ഠാപകചേതനാഭൂതാ വുത്തനയേന പടിലദ്ധവിസേസാ അനന്തരത്തഭാവേ വിപാകദായിനീ ഉപപജ്ജവേദനീയം നാമ. സാ ച പടിസന്ധിം ദത്വാവ പവത്തിവിപാകം ദേതി. പടിസന്ധിയാ പന അദിന്നായ പവത്തിവിപാകം ദേതീതി നത്ഥി. ചുതി അനന്തരഞ്ഹി ഉപപജ്ജവേദനീയസ്സ ഓകാസോ. പടിസന്ധിയാ പന ദിന്നായ ജാതിസതേപി പവത്തിവിപാകം ദേതീതി ആചരിയാ. യഥാവുത്തകആരണവിരഹതോ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാദിഭാവം അസമ്പത്താ ആദിപരിയോസാനചേതനാനം മജ്ഝേ പവത്താ പഞ്ച ചേതനാ വിപാകദാനസഭാവസ്സ അനുപച്ഛിന്നത്താ യദാ കദാചി ഓകാസലാഭേ സതി പടിസന്ധിപവത്തീസു വിപാകം അഭിനിപ്ഫാദേന്തീ അപരാപരിയവേദനിയം നാമ. സകസകകാലാതീതം പന പുരിമകമ്മദ്വയം, തതിയമ്പി ച സംസാരപ്പവത്തിയാ വോച്ഛിന്നായ അഹോസികമ്മം നാമ.

പാകകാലവസേനാതി പച്ചുപ്പന്നേ, തദനന്തരേ, യദാ കദാചീതി ഏവം പുരിമാനം തിണ്ണം യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന, ഇതരസ്സ തംകാലാഭാവവസേന ച. അഹോസികമ്മസ്സ ഹി കാലാതിക്കമതോവ തം വോഹാരോ.

൫൩. പാകഠാനവസേനാതി പടിസന്ധിയാ വിപച്ചനഭൂമിവസേന.

൫൪. ഇദാനി അകുസലാദികമ്മാനം കായകമ്മദ്വാരാദിവസേന പവത്തിം, തംനിദ്ദേസമുഖേന ച തേസം പാണാതിപാതാദിവസേന ദസവിധാദിഭേദഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ അകുസല’’ന്ത്യാദി ആരദ്ധം. കായദ്വാരേ പവത്തം കമ്മം കായകമ്മം. ഏവം വചീകമ്മാദീനി.

൫൫. പാണസ്സ സണികം പതിതും അദത്വാ അതീവ പാതനം പാണാതിപാതോ. കായവാചാഹി അദിന്നസ്സ ആദാനം അദിന്നാദാനം. മേഥുനവീതിക്കമസങ്ഖാതേസു കാമേസു മിച്ഛാ ചരണം കാമേസു മിച്ഛാചാരോ.

തത്ഥ പാണോതി വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്മിം പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. പരഭണ്ഡേ തഥാസഞ്ഞിനോ തദാദായകപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. അസദ്ധമ്മസേവനവസേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗന്തബ്ബട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ നാമ. സുരാപാനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതീതി വദന്തി രസസങ്ഖാതേസു കാമേസു മിച്ഛാചാരഭാവതോ. കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ കായദ്വാരേതി കായേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനതോ, സയഞ്ച കായേന വിഞ്ഞേയ്യത്താ കായവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ അഭിക്കമാദിജനകചിത്തജവായോധാത്വാധികകലാപസ്സ വികാരഭൂതേ സന്ഥമ്ഭനാദീനം സഹകാരീകാരണഭൂതേ ചോപനകായഭാവതോ, കമ്മാനം പവത്തിമുഖഭാവതോ ച കായദ്വാരസങ്ഖാതേ കമ്മദ്വാരേ.

കിഞ്ചാപി ഹി തംതംകമ്മസഹഗതചിത്തുപ്പാദേനേവ സാ വിഞ്ഞത്തി ജനീയതി. തഥാപി തസ്സാ തഥാ പവത്തമാനായ തംസമുട്ഠാപകകമ്മസ്സ കായകമ്മാദിവോഹാരോ ഹോതീതി സാ തസ്സേവ പവത്തിമുഖഭാവേന വത്തും ലബ്ഭതി. ‘‘കായദ്വാരേ വുത്തിതോ’’തി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ ‘‘യദി ഏവം കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനം ന സിയാ. കായദ്വാരേ ഹി പവത്തം ‘കായകമ്മ’ന്തി വുച്ചതി, കായകമ്മസ്സ ച പവത്തിമുഖഭൂതം ‘കായദ്വാര’ന്തി. പാണാതിപാതാദികം പന വാചായ ആണാപേന്തസ്സ കായകമ്മം വചീദ്വാരേപി പവത്തതീതി ദ്വാരേന കമ്മവവത്ഥാനം ന സിയാ, തഥാ മുസാവാദാദിം കായവികാരേന കരോന്തസ്സ വചീകമ്മം കായദ്വാരേപി പവത്തതീതി കമ്മേന ദ്വാരവവത്ഥാനമ്പി ന സിയാ’’തി അയം ചോദനാ പച്ചുപട്ഠേയ്യാതി ബാഹുല്ലവുത്തിയാ വവത്ഥാനം ദസ്സേതും ‘‘ബാഹുല്ലവുത്തിതോ’’തി വുത്തം. കായകമ്മഞ്ഹി കായദ്വാരേയേവ ബഹുലം പവത്തതി, അപ്പം വചീദ്വാരേ, തസ്മാ കായദ്വാരേയേവ ബഹുലം പവത്തനതോ കായകമ്മഭാവോ സിദ്ധോ വനചരകാദീനം വനചരകാദിഭാവോ വിയ. തഥാ കായകമ്മമേവ യേഭുയ്യേന കായദ്വാരേ പവത്തതി, ന ഇതരാനി, തസ്മാ കായകമ്മസ്സ യേഭുയ്യേന ഏത്ഥേവ പവത്തനതോ കായകമ്മദ്വാരഭാവോ സിദ്ധോ ബ്രാഹ്മണഗാമാദീനം ബ്രാഹ്മണഗാമാദിഭാവോ വിയാതി നത്ഥി കമ്മദ്വാരവവത്ഥാനേ കോചി വിബന്ധോതി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ.

൫൬. മുസാതി അഭൂതം വത്ഥു, തം തച്ഛതോ വദന്തി ഏതേനാതി മുസാവാദോ. പിസതി സാമഗ്ഗിം സഞ്ചുണ്ണേതി വിക്ഖിപതി, പിയഭാവം സുഞ്ഞം കരോതീതി വാ പിസുണാ. അത്താനമ്പി പരമ്പി ഫരുസം കരോതി, കകചോ വിയ ഖരസമ്ഫസ്സാതി വാ ഫരുസാ. സം സുഖം, ഹിതഞ്ച ഫലതി വിസരതി വിനാസേതീതി സമ്ഫം, അത്തനോ, പരേസഞ്ച അനുപകാരം യം കിഞ്ചി, തം പലപതി ഏതേനാതി സമ്ഫപ്പലാപോ.

തത്ഥ അഭൂതം വത്ഥും ഭൂതതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാ വിഞ്ഞാപനപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. സോ പരസ്സ അത്ഥഭേദകരോവ കമ്മപഥോ ഹോതി, ഇതരോ കമ്മമേവ. പരേസം ഭേദകാമതായ, അത്തപ്പിയകാമതായ വാ പരഭേദകരവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ സംകിലിട്ഠചേതനാ പിസുണവാചാ, സാപി ദ്വീസു ഭിന്നേസുയേവ കമ്മപഥോ. പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകരവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസചേതനാ ഫരുസവാചാ. ന ഹി ചിത്തസണ്ഹതായ സതി ഫരുസവാചാ നാമ ഹോതി. സീതാഹരണാദിഅനത്ഥവിഞ്ഞാപനപ്പയോഗസമുട്ഠാപികാ സംകിലിട്ഠചേതനാ സമ്ഫപ്പലാപോ, സോ പന പരേഹി തസ്മിം അനത്ഥേ ഗഹിതേയേവ കമ്മപഥോ. വചീവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ വചീദ്വാരേതി വാചായ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, സയഞ്ച വാചായ വിഞ്ഞായതീതി വചീവിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ വചീഭേദകരപ്പയോഗസമുട്ഠാപകചിത്തസമുട്ഠാനപഥവീധാത്വാധികകലാപസ്സ വികാരഭൂതേ ചോപനവാചാഭാവതോ, കമ്മാനം പവത്തിമുഖഭാവതോ ച വചീദ്വാരസങ്ഖാതേ കമ്മദ്വാരേ. ബാഹുല്ലവുത്തിതോതി ഇദം വുത്തനയമേവ.

൫൭. പരസമ്പത്തിം അഭിമുഖം ഝായതി ലോഭവസേന ചിന്തേതീതി അഭിജ്ഝാ. ബ്യാപജ്ജതി ഹിതസുഖം ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ. മിച്ഛാ വിപരീതതോ പസ്സതീതി മിച്ഛാദിട്ഠി.

തത്ഥ ‘‘അഹോ വത ഇദം മമ സിയാ’’തി ഏവം പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനം അഭിജ്ഝാ, സാ പരഭണ്ഡസ്സ അത്തനോ നാമനേനേവ കമ്മപഥോ ഹോതി. ‘‘അഹോ വതായം സത്തോ വിനസ്സേയ്യാ’’തി ഏവം മനോപദോസോ ബ്യാപാദോ. ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്ത്യാദിനാ നയേന വിപരീതദസ്സനം മിച്ഛാദിട്ഠി. ഏത്ഥ പന നത്ഥികഅഹേതുകഅകിരിയദിട്ഠീഹിയേവ കമ്മപഥഭേദോ. ഇമേസം പന അങ്ഗാദിവവത്ഥാനവസേന പപഞ്ചോ തത്ഥ തത്ഥ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൮; ധ. സ. അട്ഠ. ൧ അകുസലകമ്മപഥകഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨) ആഗതനയേന ദട്ഠബ്ബോ. അഞ്ഞത്രാപി വിഞ്ഞത്തിയാതി കായവചീവിഞ്ഞത്തിം വിനാപി, തം അസമുട്ഠാപേത്വാപീത്യത്ഥോ. വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകചിത്തസമ്പയുത്താ ചേത്ഥ അഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാവ ഹോന്തി.

൫൮. ദോസമൂലേന ജായന്തീതി സഹജാതാദിപച്ചയേന ദോസസങ്ഖാതമൂലേന, ദോസമൂലകചിത്തേന വാ ജായന്തി, ന ലോഭമൂലാദീഹി. ഹസമാനാപി ഹി രാജാനോ ദോസചിത്തേനേവ പാണവധം ആണാപേന്തി, തഥാ ഫരുസവാചാബ്യാപാദേസുപി യഥാരഹം ദട്ഠബ്ബം. മിച്ഛാദസ്സനസ്സ അഭിനിവിസിതബ്ബവത്ഥൂസു ലോഭപുബ്ബങ്ഗമമേവ അഭിനിവിസനതോ ആഹ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി ച ലോഭമൂലേനാ’’തി. സേസാനി ചത്താരിപി ദ്വീഹി മൂലേഹി സമ്ഭവന്തീതി യോ താവ അഭിമതം വത്ഥും, അനഭിമതം വാ അത്തബന്ധുപരിത്താണാദിപ്പയോജനം സന്ധായ ഹരതി, തസ്സ അദിന്നാദാനം ലോഭമൂലേന ഹോതി. വേരനിയ്യാതനത്ഥം ഹരന്തസ്സ ദോസമൂലേന. നീതിപാഠകപ്പമാണതോ ദുട്ഠനിഗ്ഗഹണത്ഥം പരസന്തകം ഹരന്താനം രാജൂനം, ബ്രാഹ്മണാനഞ്ച ‘‘സബ്ബമിദം ബ്രാഹ്മണാനം രാജൂഹി ദിന്നം, തേസം പന സബ്ബദുബ്ബലഭാവേന അഞ്ഞേ പരിഭുഞ്ജന്തി, അത്തസന്തകമേവ ബ്രാഹ്മണാ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’ത്യാദീനി വത്വാ സകസഞ്ഞായ ഏവം യം കിഞ്ചി ഹരന്താനം, കമ്മഫലസമ്ബന്ധാപവാദീനഞ്ച മോഹമൂലേന. ഏവം മുസാവാദാദീസുപി യഥാരഹം യോജേതബ്ബം.

൬൩. ഛസു ആരമ്മണേസു തിവിധകമ്മവസേന ഉപ്പജ്ജമാനമ്പേതം തിവിധനിയമേന ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘തഥാ ദാനസീലഭാവനാവസേനാ’’തി. ദസധാ നിദ്ദിസിയമാനാനം ഹി ദ്വിന്നം, പുന ദ്വിന്നം, തിണ്ണഞ്ച യഥാക്കമം ദാനാദീസു തീസ്വേവ സങ്ഗഹോ. കാരണം പനേത്ഥ പരതോ വക്ഖാമ. ഛളാരമ്മണേസു പന തിവിധകമ്മദ്വാരേസു ച നേസം പവത്തിയോജനാ അട്ഠകഥാദീസു (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൫൬-൧൫൯) ആഗതനയേന ഗഹേതബ്ബാ.

൬൫. ദീയതി ഏതേനാതി ദാനം, പരിച്ചാഗചേതനാ. ഏവം സേസേസുപി. സീലതീതി സീലം, കായവചീകമ്മാനി സമാദഹതി, സമ്മാ ഠപേതീത്യത്ഥോ, സീലയതി വാ ഉപധാരേതീതി സീലം, ഉപധാരണം പനേത്ഥ കുസലാനം അധിട്ഠാനഭാവോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സീലേ പതിട്ഠായാ’’ത്യാദി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨). ഭാവേതി കുസലേ ധമ്മേ ആസേവതി വഡ്ഢേതി ഏതായാതി ഭാവനാ. അപചായതി പൂജാവസേന സാമീചിം കരോതി ഏതേനാതി അപചായനം. തംതംകിച്ചകരണേ ബ്യാവടസ്സ ഭാവോ വേയ്യാവച്ചം. അത്തനോ സന്താനേ നിബ്ബത്താ പത്തി ദീയതി ഏതേനാതി പത്തിദാനം. പത്തിം അനുമോദതി ഏതായാതി പത്താനുമോദനാ. ധമ്മം സുണന്തി ഏതേനാതി ധമ്മസ്സവനം. ധമ്മം ദേസേന്തി ഏതായാതി ധമ്മദേസനാ. ദിട്ഠിയാ ഉജുകരണം ദിട്ഠിജുകമ്മം.

തത്ഥ സാനുസയസന്താനവതോ പരേസം പൂജാനുഗ്ഗഹകാമതായ അത്തനോ വിജ്ജമാനവത്ഥുപരിച്ചജനവസപ്പവത്തചേതനാ ദാനം നാമ, ദാനവത്ഥുപരിയേസനവസേന, ദിന്നസ്സ സോമനസ്സചിത്തേന അനുസ്സരണവസേന ച പവത്താ പുബ്ബപച്ഛാഭാഗചേതനാ ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി. ഏവം സേസേസുപി യഥാരഹം ദട്ഠബ്ബം. നിച്ചസീലാദിവസേന പഞ്ച, അട്ഠ, ദസ വാ സീലാനി സമാദിയന്തസ്സ, പരിപൂരേന്തസ്സ, അസമാദിയിത്വാപി സമ്പത്തകായവചീദുച്ചരിതതോ വിരമന്തസ്സ, പബ്ബജന്തസ്സ, ഉപസമ്പദമാളകേ സംവരം സമാദിയന്തസ്സ, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പരിപൂരേന്തസ്സ ച പവത്തചേതനാ സീലം നാമ. ചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേസു, ഖന്ധാദീസു ച ഭൂമീസു പരികമ്മസമ്മസനവസപ്പവത്താ അപ്പനം അപ്പത്താ ഗോത്രഭുപരിയോസാനചേതനാ ഭാവനാ നാമ, നിരവജ്ജവിജ്ജാദിപരിയാപുണനചേതനാപി ഏത്ഥേവ സമോധാനം ഗച്ഛതി.

വയസാ, ഗുണേഹി ച ജേട്ഠാനം ചീവരാദീസു പച്ചാസാരഹിതേന അസംകിലിട്ഠജ്ഝാസയേന പച്ചുട്ഠാനആസനാഭിനീഹാരാദിവിധിനാ ബഹുമാനകരണചേതനാ അപചായനം നാമ. തേസമേവ, ഗിലാനാനഞ്ച യഥാവുത്തജ്ഝാസയേന തംതംകിച്ചകരണചേതനാ വേയ്യാവച്ചം നാമ. അത്തനോ സന്താനേ നിബ്ബത്തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ പരേഹി സാധാരണഭാവം പച്ചാസീസനചേതനാ പത്തിദാനം നാമ. പരേഹി ദിന്നസ്സ, അദിന്നസ്സപി വാ പുഞ്ഞസ്സ മച്ഛേരമലവിനിസ്സടേന ചിത്തേന അബ്ഭാനുമോദനചേതനാ പത്താനുമോദനാ നാമ. ഏവമിമം ധമ്മം സുത്വാ തത്ഥ വുത്തനയേന പടിപജ്ജന്തോ ‘‘ലോകിയലോകുത്തരഗുണവിസേസസ്സ ഭാഗീ ഭവിസ്സാമി, ബഹുസ്സുതോ വാ ഹുത്വാ പരേസം ധമ്മദേസനാദീഹി അനുഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം അത്തനോ, പരേസം വാ ഹിതഫരണവസപ്പവത്തേന അസംകിലിട്ഠജ്ഝാസയേന ഹിതൂപദേസസവനചേതനാ ധമ്മസ്സവനം നാമ, നിരവജ്ജവിജ്ജാദിസവനചേതനാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതി. ലാഭസക്കാരാദിനിരപേക്ഖതായ യോനിസോ മനസി കരോതോ ഹിതൂപദേസചേതനാ ധമ്മദേസനാ നാമ, നിരവജ്ജവിജ്ജാദിഉപദിസനചേതനാപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്ത്യാദിനയപ്പവത്തസമ്മാദസ്സനവസേന ദിട്ഠിയാ ഉജുകരണം ദിട്ഠിജുകമ്മം നാമ.

യദി ഏവം ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദസ്സ ദിട്ഠിജുകമ്മപുഞ്ഞകിരിയഭാവോ ന ലബ്ഭതീതി? നോ ന ലബ്ഭതി പുരിമപച്ഛിമചേതനാനമ്പി തംതംപുഞ്ഞകിരിയാസ്വേവ സങ്ഗണ്ഹനതോ. കിഞ്ചാപി ഹി ഉജുകരണവേലായം ഞാണസമ്പയുത്തമേവ ചിത്തം ഹോതി, പുരിമപച്ഛാഭാഗേ പന ഞാണവിപ്പയുത്തമ്പി സമ്ഭവതീതി തസ്സപി ദിട്ഠിജുകമ്മഭാവോ ഉപപജ്ജതീതി അലമതിപ്പപഞ്ചേന.

ഇമേസു പന ദസസു പത്തിദാനാനുമോദനാ ദാനേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി തംസഭാവത്താ. ദാനമ്പി ഹി ഇസ്സാമച്ഛേരാനം പടിപക്ഖം, ഏതേപി. തസ്മാ സമാനപ്പടിപക്ഖതായ ഏകലക്ഖണത്താ തേ ദാനമയപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുമ്ഹി സങ്ഗയ്ഹന്തി. അപചായനവേയ്യാവച്ചാസീലമയപുഞ്ഞേവ സങ്ഗയ്ഹന്തി ചാരിത്തസീലഭാവതോ. ദേസനാസവനദിട്ഠിജുകാ പന കുസലധമ്മാസേവനഭാവതോ ഭാവനാമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി (ദീ. നി. ടീ. ൩.൩൦൫) ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം. അപരേ പന ‘‘ദേസേന്തോ, സുണന്തോ ച ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝ പടിവിജ്ഝ ദേസേതി, സുണാതി ച, താനി ച ദേസനാസവനാനി പടിവേധമേവാഹരന്തീതി ദേസനാസവനാഭാവനാമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീ’’തി വദന്തി. ധമ്മദാനസഭാവതോ ദേസനാ ദാനമയേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീതിപി സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സബ്ബദാനം ധമ്മദാനം ജിനാതീ’’തി (ധ. പ. ൩൫൪). തഥാ ദിട്ഠിജുകമ്മം സബ്ബത്ഥാപി സബ്ബേസം നിയമനലക്ഖണത്താ. ദാനാദീസു ഹി യം കിഞ്ചി ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്ത്യാദിനയപ്പവത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ വിസോധിതം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം, ഏവഞ്ച കത്വാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൦൫; ധ. സ. അട്ഠ. ൧൫൬-൧൫൯ പുഞ്ഞാകിരിയവത്ഥാദികഥാ) ‘‘ദിട്ഠിജുകമ്മം സബ്ബേസം നിയമലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തം. ഏവം ദാനസീലഭാവനാവസേന തീസു ഇതരേസം സങ്ഗണ്ഹനതോ സങ്ഖേപതോ തിവിധമേവ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം, തഥാ ചേവ ആചരിയേന ഹേട്ഠാ ദസ്സിതം.

൬൭. മനോകമ്മമേവ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്താഭാവേന കായദ്വാരാദീസു അപ്പവത്തനതോ. തഞ്ച രൂപാവചരകുസലം ഭാവനാമയം ദാനാദിവസേന അപ്പവത്തനതോ. അപ്പനാപ്പത്തം പുബ്ബഭാഗപ്പവത്താനം കാമാവചരഭാവതോ. ഝാനങ്ഗഭേദേനാതി പടിപദാദിഭേദതോ അനേകവിധത്തേപി അങ്ഗാതിക്കമവസേന നിബ്ബത്തജ്ഝാനങ്ഗഭേദതോ പഞ്ചവിധം ഹോതി.

൬൮. ആരമ്മണഭേദേനാതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം, ആകാസവിസയം മനോ, തദഭാവോ, തദാലമ്ബം വിഞ്ഞാണന്തി ചതുബ്ബിധന്തി ഇമേസം ചതുന്നം ആരമ്മണാനം ഭേദേന.

൬൯. ഏത്ഥാതി ഇമേസു പാകട്ഠാനവസേന ചതുബ്ബിധേസു കമ്മേസു. ഉദ്ധച്ചരഹിതന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതചേതനാരഹിതം ഏകാദസവിധം അകുസലകമ്മം. കിം പനേത്ഥ കാരണം അധിമോക്ഖവിരഹേന സബ്ബദുബ്ബലമ്പി വിചികിച്ഛാസഹഗതം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി, അധിമോക്ഖസമ്പയോഗേന തതോ ബലവന്തമ്പി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം നാകഡ്ഢതീതി? പടിസന്ധിദാനസഭാവാഭാവതോ. ബലവം ആകഡ്ഢതി, ദുബ്ബലം നാകഡ്ഢതീതി ഹി അയം വിചാരണാ പടിസന്ധിദാനസഭാവേസുയേവ. യസ്സ പന പടിസന്ധിദാനസഭാവോയേവ നത്ഥി, ന തസ്സ ബലവഭാവോ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനേ കാരണം.

കഥം പനേതം വിഞ്ഞാതബ്ബം ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ പടിസന്ധിദാനസഭാവോ നത്ഥീതി? ദസ്സനേനപഹാതബ്ബേസു അനാഗതത്താ. തിവിധാ ഹി അകുസലാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ, സിയാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, സിയാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി. തത്ഥ ദിട്ഠിസഹഗതവിചികിച്ഛാസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ നാമ പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനവസേന ‘‘ദസ്സന’’ന്തി ലദ്ധനാമേന സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹാതബ്ബത്താ. ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ നാമ അഗ്ഗമഗ്ഗേന പഹാതബ്ബത്താ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയഞ്ഹി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠനിബ്ബാനേ ഭാവനാവസേന പവത്തനതോ ‘‘ഭാവനാ’’തി വുച്ചതി. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തദോമനസ്സസഹഗതചിത്തുപ്പാദാ പന സിയാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, സിയാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ തേസം അപായനിബ്ബത്തകാവത്ഥായ പഠമമഗ്ഗേന, സേസബഹലാബഹലാവത്ഥായ ഉപരിമഗ്ഗേഹി പഹീയമാനത്താ. തത്ഥ സിയാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബമ്പി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബസാമഞ്ഞേന ഇധ ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബ’’ന്തി വോഹരന്തി.

യദി ച ഉദ്ധച്ചസഹഗതം പടിസന്ധിം ദദേയ്യ, തദാ അകുസലപടിസന്ധിയാ സുഗതിയം അസമ്ഭവതോ അപായേസ്വേവ ദദേയ്യ. അപായഗമനീയഞ്ച അവസ്സം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബം സിയാ. ഇതരഥാ അപായഗമനീയസ്സ അപ്പഹീനത്താ സേക്ഖാനം അപായുപ്പത്തി ആപജ്ജതി, ന ച പനേതം യുത്തം ‘‘ചതൂഹപായേഹി ച വിപ്പമുത്തോ (ഖു. പാ. ൬.൧൧; സു. നി. ൨൩൪), അവിനിപാതധമ്മോ’’തി (പാരാ. ൨൧; സം. നി. ൫.൯൯൮) ആദിവചനേഹി സഹ വിരുജ്ഝനതോ. സതി ച പനേതസ്സ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഭാവേ ‘‘സിയാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ’’തി ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച പനേതം വുത്തന്തി. അഥ സിയാ ‘‘അപായഗാമിനിയോ രാഗോ ദോസോ മോഹോ തദേകട്ഠാ ച കിലേസാ’’തി ഏവം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു വുത്തത്താ ഉദ്ധച്ചസഹഗതചേതനായ തത്ഥ സങ്ഗഹോ സക്കാ വത്തുന്തി. തം ന, തസ്സ ഏകന്തതോ ഭാവനായ പഹാതബ്ബഭാവേന വുത്തത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കതമേ ധമ്മാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ? ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി (ധ. സ. ൧൪൦൬), തസ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു അവചനം ഇമസ്സ പടിസന്ധിദാനാഭാവം സാധേതി. നനു ച പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ –

‘‘യസ്മിം സമയേ അകുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തം രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ, യം യം വാ പനാരബ്ഭ തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി, ഇമേ ധമ്മാ അകുസലാ. ഇമേസു ധമ്മേസു ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൩൦-൭൩൧) –

ഏവം ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദം ഉദ്ധരിത്വാ തസ്സ വിപാകോപി ഉദ്ധടോതി കഥമസ്സ പടിസന്ധിദാനാഭാവോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോതി? നായം പടിസന്ധിദാനം സന്ധായ ഉദ്ധടോ. അഥ ഖോ പവത്തിവിപാകം സന്ധായ. പട്ഠാനേ പന –

‘‘സഹജാതാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ചേതനാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ, നാനാക്ഖണികാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ചേതനാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം, കടത്താ ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൮൯) –

ദസ്സനേന പഹാതബ്ബചേതനായ ഏവ സഹജാതനാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘സഹജാതാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ ചേതനാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൮.൮൯) ഭാവനായ പഹാതബ്ബചേതനായ സഹജാതകമ്മപച്ചയഭാവോവ ഉദ്ധടോ, ന പന നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ, ന ച നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയം വിനാ പടിസന്ധിആകഡ്ഢനം അത്ഥി, തസ്മാ നത്ഥി തസ്സ സബ്ബഥാപി പടിസന്ധിദാനന്തി. യം പനേകേ വദന്തി ‘‘ഉദ്ധച്ചചേതനാ ഉഭയവിപാകമ്പി ന ദേതി പട്ഠാനേ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവസ്സ അനുദ്ധടത്താ’’തി, തം തേസം മതിമത്തം പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ ഉദ്ധച്ചസഹഗതാനമ്പി പവത്തിവിപാകസ്സ ഉദ്ധടത്താ, പട്ഠാനേ ച പടിസന്ധിവിപാകഭാവമേവ സന്ധായ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവസ്സ അനുദ്ധടത്താ. യദി ഹി പവത്തിവിപാകം സന്ധായ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ വുച്ചേയ്യ, തദാ പടിസന്ധിവിപാകമ്പിസ്സ മഞ്ഞേയ്യുന്തി ലബ്ഭമാനസ്സപി പവത്തിവിപാകസ്സ വസേന നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ, തസ്മാ ന സക്കാ തസ്സ പവത്തിവിപാകം നിവാരേതും. തേനാഹ ‘‘പവത്തിയം പനാ’’ത്യാദി. ആചരിയബുദ്ധമിത്താദയോ പന അത്ഥി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ഭാവനായ പഹാതബ്ബമ്പി. അത്ഥി ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബമ്പി, തേസു ഭാവനായ പഹാതബ്ബം സേക്ഖസന്താനപ്പവത്തം, ഇതരം പുഥുജ്ജനസന്താനപ്പവത്തം, ഫലദാനഞ്ച പുഥുജ്ജനസന്താനപ്പവത്തസ്സേവ ന ഇതരസ്സാതി ഏവം ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ ഏകസ്സ ഉഭയവിപാകദാനം, ഏകസ്സ സബ്ബഥാപി വിപാകാഭാവം വണ്ണേന്തി. യോ പനേത്ഥ തേസം വിനിച്ഛയോ, യഞ്ച തസ്സ നിരാകരണം, യഞ്ച സബ്ബഥാപി വിപാകാഭാവവാദീനം മതപടിക്ഖേപനം ഇധ അവുത്തം, തം സബ്ബം പരമത്ഥമഞ്ജൂസാദീസു, വിസേസതോ ച അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയാ നാമ അഭിധമ്മാവതാരസംവണ്ണനായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

സബ്ബത്ഥാപി കാമലോകേതി സുഗതിദുഗ്ഗതിവസേന സബ്ബസ്മിമ്പി കാമലോകേ. യഥാരഹന്തി ദ്വാരാരമ്മണാനുരൂപം. അപായേസുപി യം നാഗസുപണ്ണാദീനം മഹാസമ്പത്തിവിസയം വിപാകവിഞ്ഞാണം, യഞ്ച നിരയവാസീനം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരദസ്സനാദീസു ഉപ്പജ്ജതി വിപാകവിഞ്ഞാണം, തം കുസലകമ്മസ്സേവ ഫലം. ന ഹി അകുസലസ്സ ഇട്ഠവിപാകോ സമ്ഭവതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം അകുസലസ്സ കമ്മസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ വിപാകോ സംവിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൧; അ. നി. ൧.൨൮൪-൨൮൬; വിഭ. ൮൦൯), തസ്മാ കുസലകമ്മം അപായേസുപി അഹേതുകവിപാകാനി ജനേതി. അഞ്ഞഭൂമികസ്സ ച കമ്മസ്സ അഞ്ഞഭൂമികവിപാകാഭാവതോ കാമവിരാഗഭാവനായ കാമതണ്ഹാവിസയവിഞ്ഞാണുപ്പാദനായോഗതോ ഏകന്തസദിസവിപാകത്താ ച മഹഗ്ഗതാനുത്തരകുസലാനം രൂപാവചരകമ്മേന അഹേതുകവിപാകുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ രൂപലോകേപി യഥാരഹം രൂപാദിവിസയാനി താനി അഭിനിപ്ഫാദേതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബത്ഥാപി കാമലോകേ’’ത്യാദി.

൭൧. ഏവം പന വിപച്ചന്തം കമ്മം സോളസകദ്വാദസകഅട്ഠകവസേന തിധാ വിപച്ചതീതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാപി’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥാപീതി ഏവം വിപച്ചമാനേപി കുസലകമ്മേ. ഉക്കട്ഠന്തി കുസലപരിവാരലാഭതോ, പച്ഛാ ആസേവനപ്പവത്തിയാ വാ വിസിട്ഠം. യഞ്ഹി കമ്മം അത്തനോ പവത്തികാലേ പുരിമപച്ഛാഭാഗപ്പവത്തേഹി കുസലകമ്മേഹി പരിവാരിതം, പച്ഛാ വാ ആസേവനലാഭേന സമുദാചിണ്ണം. തം ഉക്കട്ഠം. യം പന കരണകാലേ അകുസലകമ്മേഹി പരിവാരിതം, പച്ഛാ വാ ‘‘ദുക്കടമേതം മയാ’’തി വിപ്പടിസാരുപ്പാദനേന പരിഭാവിതം, തം ഓമകന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പടിസന്ധിന്തി ഏകമേവ പടിസന്ധിം. ന ഹി ഏകേന കമ്മേന അനേകാസു ജാതീസു പടിസന്ധി ഹോതി, പവത്തിവിപാകോ പന ജാതിസതേപി ജാതിസഹസ്സേപി ഹോതി. യഥാഹ ‘‘തിരച്ഛാനഗതേ ദാനം ദത്വാ സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൯). യസ്മാ പനേത്ഥ ഞാണം ജച്ചന്ധാദിവിപത്തിനിമിത്തസ്സ മോഹസ്സ, സബ്ബാകുസലസ്സേവ വാ പടിപക്ഖം, തസ്മാ തംസമ്പയുത്തം കമ്മം ജച്ചന്ധാദിവിപത്തിപച്ചയം ന ഹോതീതി തിഹേതുകം അതിദുബ്ബലമ്പി സമാനം ദുഹേതുകപടിസന്ധിമേവ ആകഡ്ഢതി, നാഹേതുകം. ദുഹേതുകഞ്ച കമ്മം ഞാണസമ്പയോഗാഭാവതോ ഞാണഫലുപ്പാദനേ അസമത്ഥം, യഥാ തം അലോഭസമ്പയോഗാഭാവതോ അലോഭഫലുപ്പാദനേ അസമത്ഥം അകുസലകമ്മന്തി തം അതിഉക്കട്ഠമ്പി സമാനം ദുഹേതുകമേവ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി, ന തിഹേതുകന്തി വുത്തം ‘‘തിഹേതുകമോമകം ദുഹേതുകമുക്കട്ഠഞ്ചാ’’ത്യാദി.

ഏത്ഥ സിയാ – യഥാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണസമ്പയുത്തേ അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൧) കുസലസ്സ കമ്മസ്സ ജവനക്ഖണേ തിണ്ണം, നികന്തിക്ഖണേ ദ്വിന്നം, പടിസന്ധിക്ഖണേ തിണ്ണഞ്ച ഹേതൂനം വസേന അട്ഠന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഞാണസമ്പയുത്തൂപപത്തി, തഥാ ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ ഛന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൩) ജവനക്ഖണേ ദ്വിന്നം, നികന്തിക്ഖണേ ദ്വിന്നം, പടിസന്ധിക്ഖണേ ദ്വിന്നഞ്ച ഹേതൂനം വസേന ഛന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഞാണവിപ്പയുത്തൂപപത്തി വുത്താ, ഏവം ‘‘ഗതിസമ്പത്തിയാ ഞാണവിപ്പയുത്തേ സത്തന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ ഉപപത്തി ഹോതീ’’തി തിഹേതുകകമ്മേന ദുഹേതുകപടിസന്ധിയാ അവുത്തത്താ നത്ഥി തിഹേതുകസ്സ ദുഹേതുകപടിസന്ധിആകഡ്ഢനന്തി? നയിദമേവം ദുഹേതുകോമകകമ്മേന അഹേതുകപടിസന്ധിയാ വിയ തിഹേതുകോമകകമ്മേന സാമത്ഥിയാനുരൂപതോ ദുഹേതുകപടിസന്ധിയാവ ദാതബ്ബത്താ, കമ്മസരിക്ഖകവിപാകദസ്സത്ഥം പന മഹാഥേരേന സാവസേസോ പാഠോ കതോ. ഇതരഥാ ‘‘ചതുന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാ’’തി വചനാഭാവതോ ദുഹേതുകകമ്മേന അഹേതുകൂപപത്തിയാപിഅഭാവോ ആപജ്ജതി, തസ്മാ യഥാ സുഗതിയം ജച്ചന്ധബധിരാദിവിപത്തിയാ അഹേതുകൂപപത്തിം വജ്ജേത്വാ ഗതിസമ്പത്തിയാ സഹേതുകൂപപത്തിദസ്സനത്ഥം ദുഹേതുകൂപപത്തി ഏവ ഉദ്ധടാ, ന അഹേതുകൂപപത്തി, ഏവം കമ്മസരിക്ഖകവിപാകദസ്സനത്ഥം തിഹേതുകകമ്മേന തിഹേതുകൂപപത്തി ഏവ ഉദ്ധടാ, ന ദുഹേതുകൂപപത്തി, ന പന അലബ്ഭനതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൭൪. ഏവം ഏകായ ചേതനായ സോളസ വിപാകാനി ഏത്ഥേവ ദ്വാദസകമഗ്ഗോ അഹേതുകട്ഠകമ്പീതി പവത്തസ്സ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരവാദസ്സ വസേന വിപാകപ്പവത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏകായ ചേതനായ ദ്വാദസ വിപാകാനി ഏത്ഥേവ ദസകമഗ്ഗോ അഹേതുകട്ഠകമ്പീതി ആഗതസ്സ മോരവാപീവാസീമഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരവാദസ്സപി വസേന ദസ്സേതും അസങ്ഖാരം സസങ്ഖാരവിപാകാനീ’’ത്യാദി വുത്തം. യഥാ മുഖേ ചലിതേ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തം ചലതി, ഏവം അസങ്ഖാരകുസലസ്സ അസങ്ഖാരവിപാകോവ ഹോതി, ന സസങ്ഖാരോതി ഏവം ആഗമനതോവ സങ്ഖാരഭേദോതി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ. യസ്മാ പന വിപാകസ്സ സങ്ഖാരഭേദോ പച്ചയവസേന ഇച്ഛിതോ, ന കമ്മവസേന, തസ്മാ ഏസ കേചിവാദോ കതോ.

തേസന്തി തേസം ഏവംവാദീനം. യഥാക്കമന്തി തിഹേതുകുക്കട്ഠാദീനം അനുക്കമേന. ദ്വാദസ വിപാകാനീതി തിഹേതുകുക്കട്ഠഅസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികകമ്മസ്സ വസേന യഥാക്കമം സസങ്ഖാരികചതുക്കവജ്ജിതാനി, അസങ്ഖാരികചതുക്കവജ്ജിതാനി ച ദ്വാദസ വിപാകാനി, തഥാ തിഹേതുകോമകസ്സ, ദുഹേതുകുക്കട്ഠസ്സ ച കമ്മസ്സ വസേന ദുഹേതുകസസങ്ഖാരദ്വയവജ്ജിതാനി, ദുഹേതുകാസങ്ഖാരദ്വയവജ്ജിതാനി ച ദസ വിപാകാനി, ദുഹേതുകോമകസ്സ വസേന ദുഹേതുകദ്വയവജ്ജിതാനി ച അട്ഠ വിപാകാനി യഥാവുത്തസ്സ ‘‘തിഹേതുകമുക്കട്ഠ’’ന്ത്യാദിനാ വുത്തനയസ്സ അനുസാരേന അനുസ്സരണേന യഥാസമ്ഭവം തസ്സ തസ്സ സമ്ഭവാനുരൂപതോ ഉദ്ദിസേ.

൭൫. പരിതോ അത്തം ഖണ്ഡിതം വിയ അപ്പാനുഭാവന്തി പരിത്തം. പകട്ഠഭാവം നീതന്തി പണീതം, ഉഭിന്നം മജ്ഝേ ഭവം മജ്ഝിമം. തത്ഥ ‘‘പടിലദ്ധമത്തം അനാസേവിതം പരിത്ത’’ന്തി അവിസേസതോവ അട്ഠകഥായം വുത്തം, തഥാ ‘‘നാതിസുഭാവിതം അപരിപുണ്ണവസീഭാവം മജ്ഝിമം. അതിവിയ സുഭാവിതം പന സബ്ബസോ പരിപുണ്ണവസീഭാവം പണീത’’ന്തി. ആചരിയേന പനേത്ഥ പരിത്തമ്പി ഈസകം ലദ്ധാസേവനമേവാധിപ്പേതന്തി ദിസ്സതി. തഥാ ഹാനേന നാമരൂപപരിച്ഛേദേ –

‘‘സമാനാസേവനേ ലദ്ധേ, വിജ്ജമാനേ മഹബ്ബലേ;

അലദ്ധാ താദിസം ഹേതും, അഭിഞ്ഞാ ന വിപച്ചതീ’’തി. (നാമ. പരി. ൪൭൪);

സമാനഭൂമികതോവ ആസേവനലാഭേന ബലവഭാവതോ മഹഗ്ഗതധമ്മാനം വിപാകദാനം വത്വാ തദഭാവതോ അഭിഞ്ഞായ അവിപച്ചനം വുത്തം. ഹീനേഹി ഛന്ദചിത്തവീരിയവീമംസാഹി നിബ്ബത്തിതം വാ പരിത്തം. മജ്ഝിമേഹി ഛന്ദാദീഹി മജ്ഝിമം. പണീതേഹി പണീതന്തി അലമതിപ്പപഞ്ചേന.

൮൪. പഞ്ചമജ്ഝാനം ഭാവേത്വാതി അഭിഞ്ഞാഭാവം അസമ്പത്തം പഞ്ചമജ്ഝാനം തിവിധമ്പി ഭാവേത്വാ. അഭിഞ്ഞാഭാവപ്പത്തസ്സ പന അവിപാകഭാവോ ‘‘അലദ്ധാ താദിസ’’ന്ത്യാദിനാ (നാമ. പരി. ൪൭൪) ആചരിയേന സാധിതോ. മൂലടീകാകാരാദയോ പന അഞ്ഞഥാപി തം സാധേന്തി. തം പന സങ്ഖേപതോ, തത്ഥ തത്ഥ വിത്ഥാരതോ ച അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയം വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബം. സഞ്ഞാവിരാഗം ഭാവേത്വാതി ‘‘സഞ്ഞാ രോഗോ, സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ’’ത്യാദിനാ, ‘‘ധീ ചിത്തം ധിബ്ബതം ചിത്ത’’ന്ത്യാദിനാ വാ നയേന അരൂപപ്പവത്തിയാ ആദീനവദസ്സനേന തദഭാവേ ച പണീതഭാവസന്നിട്ഠാനേന വായോകസിണേ കേസഞ്ചി മതേന പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണേ വാ ഭാവനാബലേന തേന പടിലഭിതബ്ബഭാവേ അരൂപസ്സ അനിബ്ബത്തിസഭാവാപാദനവസേന അരൂപവിരാഗഭാവനം ഭാവേത്വാ അഞ്ഞസത്തേസു ഉപ്പജ്ജന്തി കമ്മകിരിയവാദിനോ തിത്ഥിയാ ഏവാത്യധിപ്പായോ. തേ പന യേന ഇരിയാപഥേന ഇധ മരന്തി. തേനേവ തത്ഥ നിബ്ബത്തന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

൮൬. അനാഗാമിനോ പന സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി അനാഗാമിനോയേവ അരിയാ പുഥുജ്ജനാദികാലേ, പച്ഛാപി വാ പഞ്ചമജ്ഝാനം തിവിധമ്പി ഭാവേത്വാ സദ്ധാദിഇന്ദ്രിയവേമത്തതാനുക്കമേന പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പജ്ജന്തി.

൮൭. യഥാക്കമം ഭാവേത്വാ യഥാക്കമം ആരുപ്പേസു ഉപ്പജ്ജന്തീതി യോജനാ യഥാക്കമന്തി ച പഠമാരുപ്പാദിഅനുക്കമേന. സബ്ബമ്പി ചേതം തസ്സ തസ്സേവ ഝാനസ്സ ആവേണികഭൂമിവസേന വുത്തം. നികന്തിയാ പന സതി പുഥുജ്ജനാദയോ യഥാലദ്ധജ്ഝാനസ്സ ഭൂമിഭൂതേസു സുദ്ധാവാസവജ്ജിതേസു യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തന്തി, തഥാ കാമഭവേപി കാമാവചരകമ്മബലേന. ‘ഇജ്ഝതി, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ’തി (അ. നി. ൮.൩൫) ഹി വുത്തം. അനാഗാമിനോ പന കാമരാഗസ്സ സബ്ബസോ പഹീനത്താ കാമഭവേസു നികന്തിം ന ഉപ്പാദേന്തീതി കാമലോകവജ്ജിതേ യഥാലദ്ധജ്ഝാനഭൂമിഭൂതേ യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തന്തി. സുദ്ധാവാസേസു ഹി അനാഗാമിനോയേവ നിബ്ബത്തന്തീതി നിയമോ അത്ഥി. തേ പന അഞ്ഞത്ഥ ന നിബ്ബത്തന്തീതി നിയമോ നത്ഥി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ആചരിയേന –

‘‘സുദ്ധാവാസേസ്വനാഗാമി-പുഗ്ഗലാവോപപജ്ജരേ;

കാമധാതുമ്ഹി ജായന്തി, അനാഗാമിവിവജ്ജിതാ’’തി. (പരമ. വി. ൨൦൫);

സുക്ഖവിപസ്സകാപി പനേതേ മരണകാലേ ഏകന്തേനേവ സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേന്തി സമാധിമ്ഹി പരിപൂരകാരീഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഇത്ഥിയോപി പന അരിയാ വാ അനരിയാ വാ അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനിയോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജേസുയേവ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൦൯; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൭൯ ആദയോ; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൩൦) വുത്തം. അപിചേത്ഥ വേഹപ്ഫലഅകനിട്ഠചതുത്ഥാരുപ്പഭവാനം സേട്ഠഭവഭാവതോ തത്ഥ നിബ്ബത്താ അരിയാ അഞ്ഞത്ഥ നുപ്പജ്ജന്തി, തഥാ അവസേസേസു ഉപരൂപരി ബ്രഹ്മലോകേസു നിബ്ബത്താ ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമേസു. വുത്തഞ്ഹേതം ആചരിയേന –

‘‘വേഹപ്ഫലേ അകനിട്ഠേ, ഭവഗ്ഗേ ച പതിട്ഠിതാ;

ന പുനാഞ്ഞത്ഥ ജായന്തി, സബ്ബേ അരിയപുഗ്ഗലാ;

ബ്രഹ്മലോകഗതാ ഹേട്ഠാ, അരിയാ നോപപജ്ജരേ’’തി. (നാമ. പരി. ൪൫൨-൪൫൩);

കമ്മചതുക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചുതിപടിസന്ധിക്കമവണ്ണനാ

൮൯. ‘‘ആയുക്ഖയേനാ’’ത്യാദീസു സതിപി കമ്മാനുഭാവേ തംതംഗതീസു യഥാപരിച്ഛിന്നസ്സ ആയുനോ പരിക്ഖയേന മരണം ആയുക്ഖയമരണം. സതിപി തത്ഥ തത്ഥ പരിച്ഛിന്നായുസേസേ ഗതികാലാദിപച്ചയസാമഗ്ഗിയഞ്ച തംതംഭവസാധകസ്സ കമ്മുനോ പരിനിട്ഠിതവിപാകത്താ മരണം കമ്മക്ഖയമരണം. ആയുകമ്മാനം സമകമേവ പരിക്ഖീണത്താ മരണം ഉഭയക്ഖയമരണം. സതിപി തസ്മിം ദുവിമേ പുരിമഭവസിദ്ധസ്സ കസ്സചി ഉപച്ഛേദകകമ്മുനോ ബലേന സത്ഥഹരണാദീഹി ഉപക്കമേഹി ഉപച്ഛിജ്ജമാനസന്താനാനം, ഗുണമഹന്തേസു വാ കതേന കേനചി ഉപക്കമേന ആയൂഹിതഉപച്ഛേദകകമ്മുനാ പടിബാഹിതസാമത്ഥിയസ്സ കമ്മസ്സ തംതംഅത്തഭാവപ്പവത്തനേ അസമത്ഥഭാവതോ ദുസിമാരകലാബുരാജാദീനം വിയ തങ്ഖണേയേവ ഠാനാചാവനവസേന പവത്തമരണം ഉപച്ഛേദകമരണം നാമ. ഇദം പന നേരയികാനം ഉത്തരകുരുവാസീനം കേസഞ്ചി ദേവാനഞ്ച ന ഹോതി. തേനാഹു –

‘‘ഉപക്കമേന വാ കേസഞ്ചുപച്ഛേദകകമ്മുനാ’’തി. (സ. സ. ൬൨);

മരണസ്സ ഉപ്പത്തി പവത്തി മരണുപ്പത്തി.

൯൦. മരണകാലേതി മരണാസന്നകാലേ. യഥാരഹന്തി തംതംഗതീസു ഉപ്പജ്ജനകസത്താനുരൂപം, കത്ഥചി പന അനുപ്പജ്ജമാനസ്സ ഖീണാസവസ്സ യഥോപട്ഠിതം നാമരൂപധമ്മാദികമേവ ചുതിപരിയോസാനാനം ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതി, ന കമ്മകമ്മനിമിത്താദയോ. ഉപലദ്ധപുബ്ബന്തി ചേതിയദസ്സനാദിവസേന പുബ്ബേ ഉപലദ്ധം. ഉപകരണഭൂതന്തി പുപ്ഫാദിവസേന ഉപകരണഭൂതം. ഉപലഭിതബ്ബന്തി അനുഭവിതബ്ബം. ഉപഭോഗഭൂതന്തി അച്ഛരാവിമാനകപ്പരുക്ഖനിരയഗ്ഗിആദികം ഉപഭുഞ്ജിതബ്ബം. അച്ഛരാവിമാനകപ്പരുക്ഖമാതുകുച്ഛിആദിഗതം ഹി രൂപായതനം സുഗതിനിമിത്തം. നിരയഗ്ഗിനിരയപാലാദിഗതം ദുഗ്ഗതിനിമിത്തം. ഗതിയാ നിമിത്തം ഗതിനിമിത്തം.

കമ്മബലേനാതി പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകസ്സ കുസലാകുസലകമ്മസ്സ ആനുഭാവേന. ഛന്നം ദ്വാരാനന്തി വക്ഖമാനനയേന യഥാസമ്ഭവം ഛന്നം ഉപപത്തിദ്വാരാനം, യദി കുസലകമ്മം വിപച്ചതി, തദാ പരിസുദ്ധം കുസലചിത്തം പവത്തതി, അഥ അകുസലകമ്മം, തദാ ഉപക്കിലിട്ഠം അകുസലചിത്തന്തി ആഹ ‘‘വിപച്ചമാനക…പേ… കിലിട്ഠം വാ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നിമിത്തസ്സാദഗധിതം വാ, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണം തിട്ഠമാനം തിട്ഠതി, അനുബ്യഞ്ജനസ്സാദഗധിതം വാ, തസ്മിം ചേ സമയേ കാലം കരോതി, ഠാനമേതം വിജ്ജതി, യം ദ്വിന്നം ഗതീനം അഞ്ഞതരം ഗതിം ഉപപജ്ജേയ്യ നിരയം വാ തിരച്ഛാനയോനിം വാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൫). തത്ഥോണതം വാതി തസ്മിം ഉപപജ്ജിതബ്ബഭവേ ഓണതം വിയ, തത്ഥോണതം ഏവാതി വാ പദച്ഛേദോ. ‘‘ബാഹുല്ലേനാ’’തി ഏത്ഥ അധിപ്പായോ ‘‘യേഭുയ്യേന ഭവന്തരേ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ ‘‘യഥാരഹ’’ന്തി ഇമിനാവ സോ സക്കാ സങ്ഗഹേതുന്തി ‘‘ബാഹുല്ലേനാ’’തി ഇമിനാ സഹസാ ഓച്ഛിജ്ജമാനജീവിതാനം സണികം മരന്താനം വിയ ന അഭിക്ഖണമേവാതി ദീപിതന്തി വിഞ്ഞായതി. അഭിനവകരണവസേനാതി തങ്ഖണേ കരിയമാനം വിയ അത്താനം അഭിനവകരണവസേന.

൯൧. പച്ചാസന്നമരണസ്സാതി ഏകവീഥിപ്പമാണായുകവസേന, തതോ വാ കിഞ്ചി അധികായുകവസേന സമാസന്നമരണസ്സ. വീഥിചിത്താവസാനേതി തദാരമ്മണപരിയോസാനാനം, ജവനപരിയോസാനാനം വാ വീഥിചിത്താനം അവസാനേ. തത്ഥ ‘‘കാമഭവതോ ചവിത്വാ തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജമാനാനം തദാരമ്മണപരിയോസാനാനി, സേസാനം ജവനപരിയോസാനാനീ’’തി ധമ്മാനുസാരണിയം വുത്തം. ഭവങ്ഗക്ഖയേവാതി യദി ഏകജവനവീഥിതോ അധികതരായുസേസോ സിയാ, തദാ ഭവങ്ഗാവസാനേ വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. അഥ ഏകചിത്തക്ഖണായുസേസോ സിയാ, തദാ വീഥിചിത്താവസാനേ, തഞ്ച അതീതകമ്മാദിവിസയമേവ. ‘‘തസ്സാനന്തരമേവാ’’തി ഇമിനാ അന്തരാഭവവാദിമതം പടിക്ഖിപതി.

യഥാരഹന്തി കമ്മകരണകാലസ്സ, വിപാകദാനകാലസ്സ ച അനുരൂപവസേന. അഥ വാ വിപച്ചമാനകകമ്മാനുരൂപം അനുസയവസേന, ജവനസഹജാതവസേന വാ പവത്തിഅനുരൂപതോത്യത്ഥോ. നനു ച ‘‘അവിജ്ജാനുസയപരിക്ഖിത്തേനാ’’ത്യാദി വുത്തം. ജവനസഹജാതാനഞ്ച കഥം അനുസയഭാവോതി? നായം ദോസോ അനുസയസദിസതായ താസമ്പി അനുസയവോഹാരഭാവതോ. ഇതരഥാ അകുസലകമ്മസഹജാതാനം ഭവതണ്ഹാസഹജാതാനം വാ ചുതിആസന്നജവനസഹജാതാനഞ്ച സങ്ഗഹോ ന സിയാ. അവിജ്ജാവ അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയനതോ പവത്തനതോ അനുസയോ, തേന പരിക്ഖിത്തേന പരിവാരിതേന. തണ്ഹാനുസയോവ മൂലം പധാനം സഹകാരീകാരണഭൂതം ഇമസ്സാതി തണ്ഹാനുസയമൂലകോ. സങ്ഖാരേനാതി കുസലാകുസലകമ്മേന കമ്മസഹജാതഫസ്സാദിധമ്മസമുദായേന ചുതിആസന്നജവനസഹജാതേന വാ, തേന ജനിയമാനം. അവിജ്ജായ ഹി പടിച്ഛന്നാദീനവവിസയേ തണ്ഹാ നാമേതി, ഖിപനകസങ്ഖാരസമ്മതാ യഥാവുത്തസങ്ഖാരാ ഖിപന്തി, യഥാഹു –

‘‘അവിജ്ജാതണ്ഹാസങ്ഖാര-സഹജേഹി അപായിനം;

വിസയാദീനവച്ഛാദിനമനക്ഖിപകേഹി തു.

‘‘അപ്പഹീനേഹി സേസാനം, ഛാദനം നമനമ്പി ച;

ഖിപകാ പന സങ്ഖാരാ, കുസലാവ ഭവന്തിഹാ’’തി. (സ. സ. ൧൬൪-൧൬൫);

സമ്പയുത്തേഹി പരിഗ്ഗയ്ഹമാനന്തി അത്തനാ സമ്പയുത്തേഹി ഫസ്സാദീഹി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്തപച്ചയാദിനാ പരിവാരേത്വാ ഗയ്ഹമാനം, സഹജാതാനമധിട്ഠാനഭാവേന പുബ്ബങ്ഗമഭൂതന്തി അത്തനാ സഹജാതാനം പതിട്ഠാനഭാവേന പധാനഭൂതം. ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧-൨) ഹി വുത്തം. ഭവന്തരപടിസന്ധാനവസേനാതി പുരിമഭവന്തരസ്സ, പച്ഛിമഭവന്തരസ്സ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം ഏകാബദ്ധം വിയ പടിസന്ദഹനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനമേവ പതിട്ഠാതി, ന ഇതോ ഗന്ത്വാത്യധിപ്പായോ. ന ഹി പുരിമഭവപരിയാപന്നോ കോചി ധമ്മോ ഭവന്തരം സങ്കമതി, നാപി പുരിമഭവപരിയാപന്നഹേതൂഹി വിനാ ഉപ്പജ്ജതി പടിഘോസപദീപമുദ്ദാ വിയാതി അലമതിപ്പപഞ്ചേന.

൯൨. മന്ദം ഹുത്വാ പവത്താനി മന്ദപ്പവത്താനി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേസു ആപാഥഗതേസു മനോദ്വാരേ ഗതിനിമിത്തവസേന, പഞ്ചദ്വാരേ കമ്മനിമിത്തവസേനാത്യധിപ്പായോ. പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനമ്പി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ ലബ്ഭതീതി മനോദ്വാരേ താവ പടിസന്ധിയാ ചതുന്നം ഭവങ്ഗാനഞ്ച, പഞ്ചദ്വാരേ പന പടിസന്ധിയാവ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണഭാവോ ലബ്ഭതി. തഥാ ഹി കസ്സചി മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗതം പച്ചുപ്പന്നം ഗതിനിമിത്തം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നായ തദാരമ്മണപരിയോസാനായ ചിത്തവീഥിയാ അനന്തരം ചുതിചിത്തേ ഉപ്പന്നേ തദനന്തരം പഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ ആരമ്മണേ പവത്തായ പടിസന്ധിയാ ചതുന്നം ഭവങ്ഗാനം, പഞ്ചദ്വാരേ ച ഞാതകാദീഹി ഉപട്ഠാപിതേസു ദേയ്യധമ്മേസു വണ്ണാദികേ ആരബ്ഭ യഥാരഹം പവത്തായ ചിത്തവീഥിയാ ചുതിചിത്തസ്സ ച അനന്തരം ഏകചിത്തക്ഖണായുകേ ആരമ്മണേ പവത്തായ പടിസന്ധിയാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേ പവത്തി ഉപലബ്ഭതീതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ(വിസുദ്ധി. ൨.൬൨൦ ആദയോ) വിഭങ്ഗട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) വാ സങ്ഖാരപച്ചയാവിഞ്ഞാണപദവണ്ണനായം വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബോ. ഛദ്വാരഗ്ഗഹിതന്തി കമ്മനിമിത്തം ഛദ്വാരഗ്ഗഹിതം, ഗതിനിമിത്തം ഛട്ഠദ്വാരഗ്ഗഹിതന്തി യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബം. അപരേ പന അവിസേസതോ വണ്ണേന്തി. സച്ചസങ്ഖേപേപി തേനേവാധിപ്പായേന ഇദം വുത്തം –

‘‘പഞ്ചദ്വാരേ സിയാ സന്ധി, വിനാ കമ്മം ദ്വിഗോചരേ’’തി; (സ. സ. ൧൭൩);

അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൬൨൪-൬൨൫; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) പന ‘‘ഗതിനിമിത്തം മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ, തദാരമ്മണായ ച പഞ്ചദ്വാരികപടിസന്ധിയാ അദസ്സിതത്താ, മൂലടീകാദീസു ച ‘‘കമ്മബലേന ഉപട്ഠാപിതം വണ്ണായതനം സുപിനം പസ്സന്തസ്സ വിയ ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ വിയ ച മനോദ്വാരേയേവ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതീ’’തി (വിസുദ്ധി. മഹാ. ൨.൬൨൩) നിയമേത്വാ വുത്തത്താ തേസം വചനം ന സമ്പടിച്ഛന്തി ആചരിയാ. ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ചാ’’തി ഏത്ഥ ഗതിനിമിത്തം താവ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം യുജ്ജതി, കമ്മനിമിത്തം പന പടിസന്ധിജനകകമ്മസ്സേവ നിമിത്തഭൂതം അധിപ്പേതന്തി കഥം തസ്സ ചുതിആസന്നജവനേഹി ഗഹിതസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭാവോ സമ്ഭവതി. ന ഹി തദേവ ആരമ്മണുപട്ഠാപകം, തദേവ പടിസന്ധിജനകം ഭവേയ്യ ഉപചിതഭാവാഭാവതോ അനസ്സാദിതത്താ ച. ‘‘കതത്താ ഉപചിതത്താ’’തി (ധ. സ. ൪൩൧) ഹി വചനതോ പുനപ്പുനം ലദ്ധാസേവനമേവ കമ്മം പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢതി. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൨൩൨) ച നികന്തിക്ഖണേ ദ്വിന്നം ഹേതൂനം പച്ചയാപി സഹേതുകപടിസന്ധിയാ വുത്തത്താകതൂപചിതമ്പി കമ്മം തണ്ഹായ അസ്സാദിതമേവ വിപാകം അഭിനിപ്ഫാദേതി, തദാ ച പടിസന്ധിയാ സമാനവീഥിയം വിയ പവത്തമാനാനി ചുതിആസന്നജവനാനി കഥം പുനപ്പുനം ലദ്ധാസേവനാനി സിയും, കഥഞ്ച താനി തദാ കണ്ഹായ പരാമട്ഠാനി. അപിച പച്ചുപ്പന്നം കമ്മനിമിത്തം ചുതിആസന്നപ്പവത്താനം പഞ്ചദ്വാരികജവനാനം ആരമ്മണം ഹോതി. ‘‘പഞ്ചദ്വാരികകമ്മഞ്ച പടിസന്ധിനിമിത്തകം ന ഹോതി പരിദുബ്ബലഭാവതോ’’തി അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൬൨൦; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) വുത്തന്തി സച്ചമേതം. ഞാതകാദീഹി ഉപട്ഠാപിതേസു പന പുപ്ഫാദീസു സന്നിഹിതേസ്വേവ മരണസമ്ഭവതോ തത്ഥ വണ്ണാദികം ആരബ്ഭ ചുതിആസന്നവീഥിതോ പുരിമഭാഗപ്പവത്താനം പടിസന്ധിജനനസമത്ഥാനം മനോദ്വാരികജവനാനം ആരമ്മണഭൂതേന സഹ സമാനത്താ തദേകസന്തതിപതിതം ചുതിആസന്നജവനഗ്ഗഹിതമ്പി പച്ചുപ്പന്നം വണ്ണാദികം കമ്മനിമിത്തഭാവേന വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ആനന്ദാചരിയേന ‘‘പഞ്ചദ്വാരേ ച ആപാഥമാഗച്ഛന്തം പച്ചുപ്പന്നം കമ്മനിമിത്തം ആസന്നകതകമ്മാരമ്മണസന്തതിയം ഉപ്പന്നം, തംസദിസഞ്ച ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി (വിഭ. മൂലടീ. ൨൨൭; വിസുദ്ധി. മഹാ. ൨.൬൨൩).

൯൪. യഥാരഹന്തി ദുതിയചതുത്ഥപഠമതതിയാനം പടിസന്ധീനം അനുരൂപതോ.

൯൮. ആരുപ്പചുതിയാ പരം ഹേട്ഠിമാരുപ്പവജ്ജിതാ ആരുപ്പപടിസന്ധിയോ ഹോന്തി ഉപരൂപരിഅരൂപീനം ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമകമ്മസ്സ അനായൂഹനതോ, ഉപചാരജ്ഝാനസ്സ പന ബലവഭാവതോ തസ്സ വിപാകഭൂതാ കാമതിഹേതുകാ പടിസന്ധിയോ ഹോന്തി. രൂപാവചരചുതിയാ പരം അഹേതുകരഹിതാ ഉപചാരജ്ഝാനാനുഭാവേനേവ ദുഹേതുകതിഹേതുകപടിസന്ധിയോ സിയും, കാമതിഹേതുമ്ഹാ ചുതിതോ പരം സബ്ബാ ഏവ കാമരൂപാരൂപഭവപരിയാപന്നാ യഥാരഹം അഹേതുകാദിപടിസന്ധിയോ സിയും. ഇതരോ ദുഹേതുകാഹേതുകചുതിതോ പരം കാമേസ്വേവ ഭവേസു തിഹേതുകാദിപടിസന്ധിയോ സിയും.

ചുതിപടിസന്ധിക്കമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯൯. പടിസന്ധിയാ നിരോധസ്സ അനന്തരതോ പടിസന്ധിനിരോധാനന്തരതോ. തദേവ ചിത്തന്തി തംസദിസതായ തബ്ബോഹാരപ്പവത്തത്താ തദേവ ചിത്തം യഥാ ‘‘താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി. അസതി വീഥിചിത്തുപ്പാദേതി അന്തരന്തരാ വീഥിചിത്താനം ഉപ്പാദേ അസതി, ചുതിചിത്തം ഹുത്വാ നിരുജ്ഝതി തദേവ ചിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൦൧. പരിവത്തന്താ പവത്തന്തി യാവ വട്ടമൂലസമുച്ഛേദാത്യധിപ്പായോ.

൧൦൨. യഥാ ഇഹ ഭവേപടിസന്ധി ചേവ ഭവങ്ഗഞ്ച വീഥിയോ ച ചുതി ച, തഥാ പുന ഭവന്തരേ പടിസന്ധിഭവങ്ഗന്തി ഏവമാദികാ അയം ചിത്തസന്തതി പരിവത്തതീതി യോജനാ. കേചി പന ഇമസ്മിം പരിച്ഛേദേ വീഥിമുത്തസങ്ഗഹസ്സേവ ദസ്സിതത്താ പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതീനമേവ ഇധ ഗഹണം യുത്തന്ത്യാധിപ്പായേന ‘‘പടിസന്ധിഭവങ്ഗവീഥിയോ’’തി ഇമസ്സ പടിസന്ധിഭവങ്ഗപ്പവാഹാതി അത്ഥം വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം പവത്തിസങ്ഗഹദസ്സനാവസാനേ തത്ഥ സങ്ഗഹിതാനം സബ്ബേസമേവ നിഗമനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘പടിസങ്ഖായ പനേതമദ്ധുവ’’ന്തി ഏത്ഥ സബ്ബേസമേവ ഏത-സദ്ദേന പരാമസനം സുട്ഠു ഉപപന്നം ഹോതി. ഏതം യഥാവുത്തം വട്ടപവത്തം അദ്ധുവം അനിച്ചം പലോകധമ്മം പടിസങ്ഖായ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ബുധാ പണ്ഡിതാ ചിരായ ചിരകാലം സുബ്ബതാ ഹുത്വാ അച്ചുതം ധുവം അചവനധമ്മം പദം നിബ്ബാനം അധിഗന്ത്വാ മഗ്ഗഫലഞാണേന സച്ഛികത്വാ തതോയേവ സുട്ഠു സമുച്ഛിന്നസിനേഹബന്ധനാ സമം നിരുപധിസേസനിബ്ബാനധാതും ഏസ്സന്തി പാപുണിസ്സന്തി.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

വീഥിമുത്തപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.