൬. രൂപപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧. ഏവം താവ ചിത്തചേതസികവസേന ദുവിധം അഭിധമ്മത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി രൂപം, തദനന്തരഞ്ച നിബ്ബാനം ദസ്സേതുമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘ഏത്താവതാ’’ത്യാദി. സപ്പഭേദപ്പവത്തികാ ഉദ്ദേസനിദ്ദേസപടിനിദ്ദേസവസേന തീഹി പരിച്ഛേദേഹി വുത്തപ്പഭേദവന്തോ, പവത്തിപടിസന്ധിവസേന ദ്വീഹി പരിച്ഛേദേഹി വുത്തപ്പവത്തിവന്തോ ച ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ഏത്താവതാ പഞ്ചഹി പരിച്ഛേദേഹി വിഭത്താ ഹി യസ്മാ, ഇദാനി യഥാനുപ്പത്തം രൂപം പവുച്ചതീതി യോജനാ.

൨. ഇദാനി യഥാപടിഞ്ഞാതരൂപവിഭാഗത്ഥം മാതികം ഠപേതും ‘‘സമുദ്ദേസാ’’ത്യാദി വുത്തം. സങ്ഖേപതോ ഉദ്ദിസനം സമുദ്ദേസോ. ഏകവിധാദിവസേന വിഭജനം വിഭാഗോ, സമുട്ഠാതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി സമുട്ഠാനം, കമ്മാദയോ രൂപജനകപച്ചയാ. ചക്ഖുദസകാദയോ കലാപാ. പവത്തിക്കമതോ ചേതി ഭവകാലസത്തഭേദേന രൂപാനം ഉപ്പത്തിക്കമതോ.

രൂപസമുദ്ദേസവണ്ണനാ

൩. ഉപാദിന്നാനുപാദിന്നസന്താനേസു സസമ്ഭാരധാതുവസേന മഹന്താ ഹുത്വാ ഭൂതാ പാതുഭൂതാതി മഹാഭൂതാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൮൪). അഥവാ അനേകവിധഅബ്ഭുതവിസേസദസ്സനേന, അനേകാഭൂതദസ്സനേന വാ മഹന്താനി അബ്ഭുതാനി, അഭൂതാനി വാ ഏതേസൂതി മഹാഭൂതാ, മായാകാരാദയോ. തേഹി സമാനാ സയം അനീലാദിസഭാവാനേവ നീലാദിഉപാദായരൂപദസ്സനാദിതോതി മഹാഭൂതാ. മനാപവണ്ണസണ്ഠാനാദീഹി വാ സത്താനം വഞ്ചികാ യക്ഖിനിആദയോ വിയ മനാപഇത്ഥിപുരിസരൂപദസ്സനാദിനാ സത്താനം വഞ്ചകത്താ മഹന്താനി അഭൂതാനി ഏതേസൂതി മഹാഭൂതാ. വുത്തമ്പി ഹേതം –

‘‘മഹന്താ പാതുഭൂതാതി, മഹാഭൂതസമാതി വാ;

വഞ്ചകത്താ അഭൂതേന, ‘മഹാഭൂതാ’തി സമ്മതാ’’തി. (അഭിധ. ൬൨൬);

അഥ വാ മഹന്തപാതുഭാവതോ മഹന്താനി ഭവന്തി ഏതേസു ഉപാദാരൂപാനി, ഭൂതാനി ചാതി മഹാഭൂതാനി. മഹാഭൂതേ ഉപാദായ പവത്തം രൂപം ഉപാദായരൂപം. യദി ഏവം ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തതോ മഹാഭൂതാ’’ത്യാദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩) ഏകേകമഹാഭൂതാ സേസമഹാഭൂതാനം നിസ്സയാ ഹോന്തീതി തേസമ്പി ഉപാദായരൂപതാപസങ്ഗോതി? നയിദമേവം ഉപാദായേവ പവത്തരൂപാനം തംസമഞ്ഞാസിദ്ധിതോ. യഞ്ഹി മഹാഭൂതേ ഉപാദിയതി, സയഞ്ച അഞ്ഞേഹി ഉപാദീയതി. ന തം ഉപാദായരൂപം. യം പന ഉപാദീയതേവ, ന കേനചി ഉപാദീയതി, തദേവ ഉപാദായരൂപന്തി നത്ഥി ഭൂതാനം തബ്ബോഹാരപ്പസങ്ഗോ. അപിച ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപന്തി ഉപാദായരൂപലക്ഖണന്തി നത്ഥി തയോ ഉപാദായ പവത്താനം ഉപാദായരൂപതാതി.

൪. പഥനട്ഠേന പഥവീ, തരുപബ്ബതാദീനം പകതിപഥവീ വിയ സഹജാതരൂപാനം പതിട്ഠാനഭാവേന പക്ഖായതി, ഉപട്ഠാതീതി വുത്തം ഹോതി, പഥവീ ഏവ ധാതു സലക്ഖണധാരണാദിതോ നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന സരീരസേലാവയവധാതുസദിസത്താ ചാതി പഥവീധാതു. ആപേതി സഹജാതരൂപാനി പത്ഥരതി, ആപായതി വാ ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതീതി ആപോ. തേജേതി പരിപാചേതി, നിസേതി വാ തിക്ഖഭാവേന സേസഭൂതത്തയം ഉസ്മാപേതീതി തേജോ. വായതി ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ഭൂതസങ്ഘാതം പാപേതീതി വായോ. ചതസ്സോപി പനേതാ യഥാക്കമം കഥിനത്തദവത്തഉണ്ഹത്തവിത്ഥമ്ഭനത്തലക്ഖണാതി ദട്ഠബ്ബം.

൫. ചക്ഖാദീനം വചനത്ഥോ ഹേട്ഠാ കഥിതോവ. പസാദരൂപം നാമ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം പസന്നഭാവഹേതുകത്താ. തം പന യഥാക്കമം ദട്ഠുകാമതാസോതുകാമതാഘായിതുകാമതാസായിതുകാമതാഫുസിതുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണം. തത്ഥ ചക്ഖു താവ മജ്ഝേ കണ്ഹമണ്ഡലസ്സ ഊകാസിരപ്പമാണേ അഭിമുഖേ ഠിതാനം സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തിപദേസേ തേലമിവ പിചുപടലാനി സത്തക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ ധാരണനഹാപനമണ്ഡനബീജനകിച്ചാഹി ചതൂഹി ധാതീഹി വിയ ഖത്തിയകുമാരോ സന്ധാരണബന്ധനപരിപാചനസമുദീരണകിച്ചാഹി ചതൂഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം ആയുനാ പരിപാലിയമാനം വണ്ണാദീഹി പരിവാരിതം യഥായോഗം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥുദ്വാരഭാവം സധേന്തം പവത്തതി, ഇതരം ‘‘സസമ്ഭാരചക്ഖൂ’’തി വുച്ചതി. ഏവം സോതാദയോപി യഥാക്കമം സോതബിലബ്ഭന്തരേ അങ്ഗുലിവേധനാകാരം ഉപചിതതനുതമ്ബലോമം, നാസികബ്ഭന്തരേ അജപദസണ്ഠാനം, ജിവ്ഹാമജ്ഝേ ഉപ്പലദലഗ്ഗസണ്ഠാനം പദേസം അഭിബ്യാപേത്വാ പവത്തന്തി, ഇതരം പന ഠപേത്വാ കമ്മജതേജസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം കേസഗ്ഗലോമഗ്ഗനഖഗ്ഗസുക്ഖചമ്മാനി ച അവസേസം സകലസരീരം ഫരിത്വാ പവത്തതി. ഏവം സന്തേപി ഇതരേഹി തസ്സ സങ്കരോ ന ഹോതി ഭിന്നനിസ്സയലക്ഖണത്താ. ഏകനിസ്സയാനിപി ഹി രൂപരസാദീനി ലക്ഖണഭേദതോ അസംകിണ്ണാതി കിം പന ഭിന്നനിസ്സയാ പസാദാ.

൬. ആപോധാതുയാ സുഖുമഭാവേന ഫുസിതും അസക്കുണേയ്യത്താ വുത്തം ‘‘ആപോധാതു വിവജ്ജിതം ഭൂതത്തയസങ്ഖാത’’ന്തി. കിഞ്ചാപി ഹി സീതതാ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതി, സാ പന തേജോയേവ. മന്ദേ ഹി ഉണ്ഹത്തേ സീതബുദ്ധി സീതതാസങ്ഖാതസ്സ കസ്സചി ഗുണസ്സ അഭാവതോ. തയിദം സീതബുദ്ധിയാ അനവട്ഠിതഭാവതോ വിഞ്ഞായതി പാരാപാരേ വിയ. തഥാ ഹി ഘമ്മകാലേ ആതപേ ഠത്വാ ഛായം പവിട്ഠാനം സീതബുദ്ധി ഹോതി, തത്ഥേവ ചിരകാലം ഠിതാനം ഉണ്ഹബുദ്ധി. യദി ച ആപോധാതു സീതതാ സിയാ, ഉണ്ഹഭാവേന സഹ ഏകസ്മിം കലാപേ ഉപലബ്ഭേയ്യ, ന ചേവം ഉപലബ്ഭതി, തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ‘‘ന ആപോധാതു സീതതാ’’തി. യേ പന ‘‘ദവതാ ആപോധാതു, സാ ച ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതീ’’തി വദന്തി, തേ വത്തബ്ബാ ‘‘ദവതാ നാമ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതീതി ഇദം ആയസ്മന്താനം അഭിമാനമത്തം സണ്ഠാനേ വിയാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘ദവതാസഹവുത്തീനി, തീണി ഭൂതാനി സമ്ഫുസം;

ദവതം സമ്ഫുസാമീതി, ലോകോയമഭിമഞ്ഞതി.

‘‘ഭൂതേ ഫുസിത്വാ സണ്ഠാനം, മനസാ ഗണ്ഹതോ യഥാ;

പച്ചക്ഖതോ ഫുസാമീതി, വിഞ്ഞേയ്യാ ദവതാ തഥാ’’തി.

ഗോചരരൂപം നാമ പഞ്ചവിഞ്ഞാണവിസയഭാവതോ. ഗാവോ ഇന്ദ്രിയാനി ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരന്തി ഹി ആരമ്മണസ്സേതം നാമം. തം പനേതം പഞ്ചവിധമ്പി യഥാക്കമം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഗോചരഭാവലക്ഖണം, ചക്ഖാദിപടിഹനനലക്ഖണം വാ.

൭. ഇത്ഥിയാ ഭാവോ ഇത്ഥത്തം (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൩൨). പുരിസസ്സ ഭാവോ പുരിസത്തം. തത്ഥ ഇത്ഥിലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പഹേതുഭാവലക്ഖണം ഇത്ഥത്തം, പുരിസലിങ്ഗാദിഹേതുഭാവലക്ഖണം പുരിസത്തം. തത്ഥ ഇത്ഥീനം അങ്ഗജാതം ഇത്ഥിലിങ്ഗം. സരാധിപ്പായാ ഇത്ഥിനിമിത്തം ‘‘ഇത്ഥീ’’തി സഞ്ജാനനസ്സ പച്ചയഭാവതോ. അവിസദഠാനഗമനനിസജ്ജാദി ഇത്ഥികുത്തം. ഇത്ഥിസണ്ഠാനം ഇത്ഥാകപ്പോ. പുരിസലിങ്ഗാദീനിപി വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബാനി. അട്ഠകഥായം പന അഞ്ഞഥാ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി വണ്ണിതാനി. തം പന ഏവം സങ്ഗഹേത്വാ വദന്തി –

‘‘ലിങ്ഗം ഹത്ഥാദിസണ്ഠാനം, നിമിത്തം മിഹിതാദികം;

കുത്തം സുപ്പാദിനാ കീളാ, ആകപ്പോ ഗമനാദിക’’ന്തി.

ഭാവരൂപം നാമ ഭവതി ഏതേന ഇത്ഥാദിഅഭിധാനം, ബുദ്ധി ചാതി കത്വാ. തം പനേതം കായിന്ദ്രിയം വിയ സകലസരീരം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി.

൮. ഹദയമേവ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നിസ്സയത്താ വത്ഥു ചാതി ഹദയവത്ഥു. തഥാ ഹി തം ധാതുദ്വയനിസ്സയഭാവലക്ഖണം, തഞ്ച ഹദയകോസബ്ഭന്തരേ അഡ്ഢപസതമത്തം ലോഹിതം നിസ്സായ പവത്തതി. രൂപകണ്ഡേ അവുത്തസ്സപി പനേതസ്സ ആഗമതോ, യുത്തിതോ ച അത്ഥിഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ, തം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി ‘‘യം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮) ഏവമാഗതം പട്ഠാനവചനം ആഗമോ. യുത്തി പനേവം ദട്ഠബ്ബാ –

‘‘നിപ്ഫന്നഭൂതികാധാരാ, ദ്വേ ധാതൂ കാമരൂപിനം;

രൂപാനുബന്ധവുത്തിത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ വിയ.

‘‘ചക്ഖാദിനിസ്സിതാനേതാ, തസ്സഞ്ഞാധാരഭാവതോ;

നാപി രൂപാദികേ തേസം, ബഹിദ്ധാപി പവത്തിതോ.

‘‘ന ചാപി ജീവിതം തസ്സ, കിച്ചന്തരനിയുത്തിതോ;

ന ച ഭാവദ്വയം തസ്മിം, അസന്തേപി പവത്തിതോ.

‘‘തസ്മാ തദഞ്ഞം വത്ഥു തം, ഭൂതികന്തി വിജാനിയം;

വത്ഥാലമ്ബദുകാനന്തു, ദേസനാഭേദതോ ഇദം;

ധമ്മസങ്ഗണിപാഠസ്മിം, ന അക്ഖാതം മഹേസിനാ’’തി.

൯. ജീവന്തി തേനാതി ജീവിതം, തദേവ കമ്മജരൂപപരിപാലനേ ആധിപച്ചയോഗതോ ഇന്ദ്രിയന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയം. തഥാ ഹേതം കമ്മജരൂപപരിപാലനലക്ഖണം. യഥാസകം ഖണമത്തട്ഠായീനമ്പി ഹി സഹജാതാനം പവത്തിഹേതുഭാവേനേവ അനുപാലകം. ന ഹി തേസം കമ്മംയേവ ഠിതികാരണം ഹോതി ആഹാരജാദീനം ആഹാരാദി വിയ കമ്മസ്സ തങ്ഖണാഭാവതോ. ഇദം പന സഹ പാചനഗ്ഗിനാ അനവസേസഉപാദിന്നകായം ബ്യാപേത്വാ പവത്തതി.

൧൦. കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരീയതീതി കബളീകാരോ ആഹാരോ, ഇദഞ്ച സവത്ഥുകം കത്വാ ആഹാരം ദസ്സേതും വുത്തം. സേന്ദ്രിയകായോപത്ഥമ്ഭനഹേതുഭൂതാ പന അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരീ രസഹരസങ്ഖാതാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബാഹാരസിനേഹഭൂതാ ഓജാ ഇധ ആഹാരരൂപം നാമ. തഥാ ഹേതം സേന്ദ്രിയകായോപത്ഥമ്ഭനഹേതുഭാവലക്ഖണം, ഓജട്ഠമകരൂപാഹരണലക്ഖണം വാ.

൧൧. കക്ഖളത്താദിനാ അത്തനോ അത്തനോ സഭാവേന ഉപലബ്ഭനതോ സഭാവരൂപം നാമ. ഉപ്പാദാദീഹി, അനിച്ചതാദീഹി വാ ലക്ഖണേഹി സഹിതന്തി സലക്ഖണം. പരിച്ഛേദാദിഭാവം വിനാ അത്തനോ സഭാവേനേവ കമ്മാദീഹി പച്ചയേഹി നിപ്ഫന്നത്താ നിപ്ഫരൂപം നാമ. രുപ്പനസഭാവോ രൂപം, തേന യുത്തമ്പി രൂപം, യഥാ ‘‘അരിസസോ, നീലുപ്പല’’ന്തി, സ്വായം രൂപ-സദ്ദോ രുള്ഹിയാ അതംസഭാവേപി പവത്തതീതി അപരേന രൂപ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ ‘‘രൂപരൂപ’’ന്തി വുത്തം യഥാ ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി. പരിച്ഛേദാദിഭാവം അതിക്കമിത്വാ സഭാവേനേവ ഉപലബ്ഭനതോ ലക്ഖണത്തയാരോപനേന സമ്മസിതും അരഹത്താ സമ്മസനരൂപം.

൧൨. ന കസ്സതീതി അകാസോ. അകാസോയേവ ആകാസോ, നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതു ചാതി ആകാസധാതു. ചക്ഖുദസകാദിഏകേകകലാപഗതരൂപാനം കലാപന്തരേഹി അസംകിണ്ണഭാവാപാദനവസേന പരിച്ഛേദകം, തേഹി വാ പരിച്ഛിജ്ജമാനം, തേസം പരിച്ഛേദമത്തം വാ രൂപം പരിച്ഛേദരൂപം. തഞ്ഹി തം തം രൂപകലാപം പരിച്ഛിന്ദന്തം വിയ ഹോതി. വിജ്ജമാനേപി ച കലാപന്തരഭൂതേഹി കലാപന്തരഭൂതാനം സമ്ഫുട്ഠഭാവേ തംതംരൂപവിവിത്തതാ രൂപപരിയന്തോ ആകാസോ. യേസഞ്ച സോ പരിച്ഛേദോ, തേഹി സയം അസമ്ഫുട്ഠോയേവ. അഞ്ഞഥാ പരിച്ഛിന്നതാ ന സിയാ തേസം രൂപാനം ബ്യാപീഭാവാപത്തിതോ. അബ്യാപിതാ ഹി അസമ്ഫുട്ഠതാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീ’’തി (ധ. സ. ൬൩൭).

൧൩. ചലമാനകായേന അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, സയഞ്ച തേന വിഞ്ഞായതീതി കായവിഞ്ഞത്തി. സവിഞ്ഞാണകസദ്ദസങ്ഖാതവാചായ അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി, സയഞ്ച തായ വിഞ്ഞായതീതി വചീവിഞ്ഞത്തി. തത്ഥ അഭിക്കമാദിജനകചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതുയാ സഹജാതരൂപസന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണചലിതേസു സഹകാരീകാരണഭൂതോ ഫന്ദമാനകായഫന്ദനതംഹേതുകവായോധാതുവിനിമുത്തോ മഹന്തം പാസാണം ഉക്ഖിപന്തസ്സ സബ്ബഥാമേന ഗഹണകാലേ ഉസ്സാഹനവികാരോ വിയ രൂപകായസ്സ പരിഫന്ദനപച്ചയഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനോ വികാരോ കായവിഞ്ഞത്തി. സാ ഹി ഫന്ദമാനകായേന അധിപ്പായം വിഞ്ഞാപേതി. ന ഹി വിഞ്ഞത്തിവികാരരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ‘‘ഇദമേസ കാരേതീ’’തി അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ദിട്ഠന്തി. ഹത്ഥചലനാദീസു ച ഫന്ദമാനകായഗ്ഗഹണാനന്തരം അവിഞ്ഞായമാനന്തരേഹി മനോദ്വാരജവനേഹി ഗയ്ഹമാനത്താ സയഞ്ച കായേന വിഞ്ഞായതി.

കഥം പന വിഞ്ഞത്തിവസേന ഹത്ഥചലനാദയോ ഹോന്തീതി? വുച്ചതേ – ഏകാവജ്ജനവീഥിയം സത്തസു ജവനേസു സത്തമജവനസമുട്ഠാനവായോധാതു വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാവ പഠമജവനാദിസമുട്ഠാനാഹി വായോധാതൂഹി ലദ്ധോപത്ഥമ്ഭാ ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചലയതി ചിത്തജം, പുരിമജവനാദിസമ്ഭൂതാ പന സന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണമത്തകരാ തസ്സ ഉപകാരായ ഹോന്തീതി. യഥാ ഹി സത്തഹി യുഗേഹി ആകഡ്ഢിതബ്ബസകടേ സത്തമയുഗയുത്തായേവ ഗോണാ ഹേട്ഠാ ഛസു യുഗേസു യുത്തഗോണേഹി ലദ്ധൂപത്ഥമ്ഭാ സകടം ചാലേന്തി, പഠമയുഗാദിയുത്താ പന ഉപത്ഥമ്ഭനസന്ധാരണമത്തമേവ സാധേന്താ തേസം ഉപകാരായ ഹോന്തി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

ദേസന്തരുപ്പത്തിയേവ ചേത്ഥ ചലനം ഉപ്പന്നദേസതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ധമ്മാനം സങ്കമനാഭാവതോ. ഇതരഥാ നേസം അബ്യാപാരകതാ, ഖണികതാ ച ന സിയാ. ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവോതി ച യഥാ അത്തനാ സഹജരൂപാനി ഹേട്ഠിമജവനസമുട്ഠിതരൂപേഹി പതിട്ഠിതട്ഠാനതോ അഞ്ഞത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം തേഹി സഹ തത്ഥ ഉപ്പത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം, ഏത്ഥ പന ചിത്തജേ ചലിതേ തംസമ്ബന്ധേന ഇതരമ്പി ചലതി നദീസോതേ പക്ഖിത്തസുക്ഖഗോമയപിണ്ഡം വിയ. തഥാ ചലയിതും അസക്കോന്തി യോപി പഠമജവനാദിസമുട്ഠാനവായോധാതുയോ വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതായേവ യേന ദിസാഭാഗേന അയം അഭിക്കമാദീനി പവത്തേതുകാമോ, തദഭിമുഖഭാവവികാരസമ്ഭവതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകത്തം വക്ഖതി. വചീഭേദകരചിത്തസമുട്ഠാനപഥവീധാതുയാ അക്ഖരുപ്പത്തിട്ഠാനഗതഉപാദിന്നരൂപേഹി സഹ ഘട്ടനപച്ചയഭൂതോ ഏകോ വികാരോ വചീവിഞ്ഞത്തി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം കായവിഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബം.

അയം പന വിസേസോ – യഥാ തത്ഥ ‘‘ഫന്ദമാനകായഗ്ഗഹണാനന്തര’’ന്തി വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘സുയ്യമാനസദ്ദസവനാനന്തര’’ന്തി യോജേതബ്ബം. ഇധ ച സന്ഥമ്ഭനാദീനം അഭാവതോ സത്തമജവനസമുട്ഠിതാത്യാദിനയോ ന ലബ്ഭതി. ഘട്ടനേന ഹി സദ്ധിംയേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഘട്ടനഞ്ച പഠമജവനാദീസുപി ലബ്ഭതേവ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഉസ്സാപേത്വാ ബദ്ധഗോസീസതാലപണ്ണാദിരൂപാനി ദിസ്വാ തദനന്തരപ്പവത്തായ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ മനോദ്വാരവീഥിയാ ഗോസീസാദീനം ഉദകസഹചാരിതപ്പകാരം സഞ്ഞാണം ഗഹേത്വാ ഉദകഗ്ഗഹണം ഹോതി, ഏവം വിപ്ഫന്ദമാനസമുച്ചാരിയമാനകായസദ്ദേ ഗഹേത്വാ തദനന്തരപ്പവത്തായ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ മനോദ്വാരവീഥിയാ പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധൂപനിസ്സയായ സാധിപ്പായവികാരഗ്ഗഹണം ഹോതീതി അയം ദ്വിന്നം സാധാരണാ ഉപമാ.

൧൪. ലഹുഭാവോ ലഹുതാ. മുദുഭാവോ മുദുതാ. കമ്മഞ്ഞഭാവോ കമ്മഞ്ഞതാ. യഥാക്കമഞ്ചേതാ അരോഗിനോ വിയ രൂപാനം അഗരുതാ സുപരിമദ്ദിതചമ്മസ്സ വിയ അകഥിനതാ സുധന്തസുവണ്ണസ്സ വിയ സരീരകിരിയാനം അനുകൂലഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിജഹന്തസ്സപി ഹി ലഹുതാദിത്തയസ്സ തംതംവികാരാധികരൂപേഹി നാനത്തം വുച്ചതി, ദന്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപ്പടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ ഹി രൂപവികാരോ ലഹുതാ. ഥദ്ധത്തകരധാതുക്ഖോഭപ്പടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ മുദുതാ. സരീരകിരിയാനം അനനുകൂലഭാവകരധാതുക്ഖോഭപ്പടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനോ കമ്മഞ്ഞതാതി.

൧൫. ഉപചയനം ഉപചയോ, പഠമചയോത്യത്ഥോ ‘‘ഉപഞ്ഞത്ത’’ന്ത്യാദീസു വിയ ഉപ-സദ്ദസ്സ പഠമത്ഥജോതനതോ. സന്താനോ സന്തതി, പബന്ധോത്യത്ഥോ. തത്ഥ പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യാവ ചക്ഖാദിദസകാനം ഉപ്പത്തി, ഏത്ഥന്തരേ രൂപുപ്പാദോ ഉപചയോ നാമ. തതോ പരം സന്തതി നാമ. യഥാസകം ഖണമത്തട്ഠായീനം രൂപാനം നിരോധാഭിമുഖഭാവവസേന ജീരണം ജരാ, സായേവ ജരതാ, നിച്ചധുവഭാവേന ന ഇച്ചം അനുപഗന്തബ്ബന്തി അനിച്ചം, തസ്സ ഭാവോ അനിച്ചതാ, രൂപപരിഭേദോ. ലക്ഖണരൂപം നാമ ധമ്മാനം തംതംഅവത്ഥാവസേന ലക്ഖണഹേതുത്താ.

൧൬. ജാതിരൂപമേവാതി പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ രൂപാനം ഖണേ ഖണേ ഉപ്പത്തിഭാവതോ ജാതിസങ്ഖാതം രൂപുപ്പത്തിഭാവേന ചതുസന്തതിരൂപപ്പടിബദ്ധവുത്തിത്താ രൂപസമ്മതഞ്ച ജാതിരൂപമേവ ഉപചയസന്തതിഭാവേന പവുച്ചതി പഠമുപരിനിച്ചത്തസങ്ഖാതപ്പവത്തിആകാരഭേദതോ വേനേയ്യവസേന ‘‘ഉപചയോ സന്തതീ’’തി (ധ. സ. ൬൪൨) വിഭജിത്വാ വുത്തത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ താസം നിദ്ദേസേ അത്ഥതോ അഭേദം ദസ്സേതും ‘‘യോ ആയതനാനം ആചയോ, സോ രൂപസ്സ ഉപചയോ. യോ രൂപസ്സ ഉപചയോ, സാ രൂപസ്സ സന്തതീ’’തി (ധ. സ. ൬൪൧-൬൪൨) വുത്തം. ഏകാദസവിധമ്പീതി സഭാഗസങ്ഗഹവസേന ഏകാദസപ്പകാരമ്പി.

൧൭. ചത്താരോ ഭൂതാ, പഞ്ച പസാദാ, ചത്താരോ വിസയാ, ദുവിധോ ഭാവോ, ഹദയരൂപമിച്ചപി ഇദം ജീവിതാഹാരരൂപേഹി ദ്വീഹി സഹ അട്ഠാരസവിധം, തഥാ പരിച്ഛേദോ ച ദുവിധാ വിഞ്ഞത്തി, തിവിധോ വികാരോ, ചതുബ്ബിധം ലക്ഖണന്തി രൂപാനം പരിച്ഛേദവികാരാദിഭാവം വിനാ വിസും പച്ചയേഹി അനിബ്ബത്തത്താ ഇമേ അനിപ്ഫന്നാ ദസ ചേതി അട്ഠവീസതിവിധം ഭവേ.

രൂപസമുദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപവിഭാഗവണ്ണനാ

൧൮. ഇദാനി യഥാഉദ്ദിട്ഠരൂപാനം ഏകവിധാദിനയദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബഞ്ച പനേത’’ന്ത്യാദി വുത്തം. സമ്പയുത്തസ്സ അലോഭാദിഹേതുനോ അഭാവാ അഹേതുകം. യഥാസകം പച്ചയവന്തതായ സപ്പച്ചയം. അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തേഹി കാമാസവാദീഹി സഹിതത്താ സാസവം. പച്ചയേഹി അഭിസങ്ഖതത്താ സങ്ഖതം. ഉപാദാനക്ഖന്ധസങ്ഖാതേ ലോകേ നിയുത്തതായ ലോകിയം. കാമതണ്ഹായ അവചരിതത്താ കാമാവചരം. അരൂപധമ്മാനം വിയ കസ്സചി ആരമ്മണസ്സ അഗ്ഗഹണതോ നാസ്സ ആരമ്മണന്തി അനാരമ്മണം. തദങ്ഗാദിവസേന പഹാതബ്ബതാഭാവതോ അപ്പഹാതബ്ബം. ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, തേന ‘‘അബ്യാകത’’ന്ത്യാദികം സബ്ബം ഏകവിധനയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൯. അജ്ഝത്തികരൂപം അത്തഭാവസങ്ഖാതം അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തത്താ. കാമം അഞ്ഞേപി ഹി അജ്ഝത്തസമ്ഭൂതാ അത്ഥി, രുള്ഹീവസേന പന ചക്ഖാദികംയേവ അജ്ഝത്തികം. അഥ വാ ‘‘യദി മയം ന ഹോമ, ത്വം കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമോ ഭവിസ്സസീ’’തി വദന്താ വിയ അത്തഭാവസ്സ സാതിസയം ഉപകാരത്താ ചക്ഖാദീനേവ വിസേസതോ അജ്ഝത്തികാനി നാമ. അത്തസങ്ഖാതം വാ ചിത്തം അധികിച്ച തസ്സ ദ്വാരഭാവേന പവത്തതീതി അജ്ഝത്തം, തദേവ അജ്ഝത്തികം. തതോ ബഹിഭൂതത്താ ഇതരം തേവീസതിവിധം ബാഹിരരൂപം.

൨൦. ഇതരം ബാവീസതിവിധം അവത്ഥുരൂപം.

൨൨. അട്ഠവിധമ്പി ഇന്ദ്രിയരൂപം പഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു ലിങ്ഗാദീസു സഹജരൂപപരിപാലനേ ച ആധിപച്ചയോഗതോ. പസാദരൂപസ്സ ഹി പഞ്ചവിധസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ആധിപച്ചം അത്തനോ പടുമന്ദാദിഭാവേന തേസമ്പി പടുമന്ദാദിഭാവാപാദനതോ. ഭാവദ്വയസ്സാപി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീസു ആധിപച്ചം യഥാസകം പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനാനമ്പി തേസം യേഭുയ്യേന സഭാവകസന്താനേയേവ തംതദാകാരേന ഉപ്പജ്ജനതോ, ന പന ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവതോ. ജീവിതസ്സ ച കമ്മജപരിപാലനേ ആധിപച്ചം തേസം യഥാസകം ഖണട്ഠാനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയപ്പടിബദ്ധത്താ. സയഞ്ച അത്തനാ ഠപിതധമ്മസമ്ബന്ധേനേവ പവത്തതി നാവികോ വിയ.

൨൩. വിസയവിസയിഭാവപ്പത്തിവസേന ഥൂലത്താ ഓളാരികരൂപം. തതോയേവ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ സന്തികേരൂപം ആസന്നരൂപം നാമ. യോ സയം, നിസ്സയവസേന ച സമ്പത്താനം, അസമ്പത്താനഞ്ച പടിമുഖഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞപതനം, സോ പടിഘോ വിയാതി പടിഘോ. യഥാ ഹി പടിഘാതേ സതി ദുബ്ബലസ്സ ചലനം ഹോതി, ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിമുഖഭാവേ സതി അരൂപസഭാവത്താ ദുബ്ബലസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനം ഹോതി. പടിഘോ യസ്സ അത്ഥി തം സപ്പടിഘം. തത്ഥ സയം സമ്പത്തി ഫോട്ഠബ്ബസ്സ, നിസ്സയവസേന സമ്പത്തി ഘാനജിവ്ഹാകായഗന്ധരസാനം, ഉഭയഥാപി അസമ്പത്തി ചക്ഖുസോതരൂപസദ്ദാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരം സോളസവിധം ഓളാരികതാദിസഭാവാഭാവതോ സുഖുമരൂപാദികം.

൨൪. കമ്മതോ ജാതം അട്ഠാരസവിധം ഉപാദിന്നരൂപം തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതേന കമ്മുനാ അത്തനോ ഫലഭാവേന ആദിന്നത്താ ഗഹിതത്താ. ഇതരം അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേനദസവിധം അനുപാദിന്നരൂപം.

൨൫. ദട്ഠബ്ബഭാവസങ്ഖാതേന നിദസ്സനേന സഹ വത്തതീതി സനിദസ്സനം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗോചരഭാവോ ഹി നിദസ്സനന്തി വുച്ചതി തസ്സ ച രൂപായതനതോ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി തം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ വത്തും വട്ടതീതി സഹ നിദസ്സനേന സനിദസ്സനന്തി. ധമ്മഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ വിസേസോ, സോ അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ ഉപചരിതും യുത്തോ. ഏവഞ്ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതി.

൨൬. അസമ്പത്തവസേനാതി അത്താനം അസമ്പത്തസ്സ ഗോചരസ്സ വസേന, അത്തനാ വിസയപ്പദേസം വാ അസമ്പത്തവസേന. ചക്ഖുസോതാനി ഹി രൂപസദ്ദേഹി അസമ്പത്താനി, സയം വാ താനി അസമ്പത്താനേവ ആരമ്മണം ഗണ്ഹന്തി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ചക്ഖുസോതം പനേതേസു, ഹോതാസമ്പത്തഗാഹകം;

വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുത്താ, സന്തരാധികഗോചരേ.

‘‘തഥാ ഹി ദൂരദേസട്ഠം, ഫലികാദിതിരോഹിതം;

മഹന്തഞ്ച നഗാദീനം, വണ്ണം ചക്ഖു ഉദിക്ഖതി.

‘‘ആകാസാദിഗതോ കുച്ഛി-ചമ്മാനന്തരികോപി ച;

മഹന്തോ ച ഘണ്ടാദീനം, സദ്ദോ സോതസ്സ ഗോചരോ.

‘‘ഗന്ത്വാ വിസയദേസം തം, ഫരിത്വാ ഗണ്ഹതീതി ചേ;

അധിട്ഠാനവിധാനേപി, തസ്സ സോ ഗോചരോ സിയാ.

‘‘ഭൂതപ്പബന്ധതോ സോ ചേ, യാതി ഇന്ദ്രിയസന്നിധിം;

കമ്മചിത്തോജസമ്ഭൂതോ, വണ്ണോ സദ്ദോ ച ചിത്തജോ.

‘‘ന തേസം ഗോചരാ ഹോന്തി, ന ഹി സമ്ഭോന്തി തേ ബഹി;

വുത്താ ച അവിസേസേന, പാഠേ തംവിസയാവ തേ.

‘‘യദി ചേതം ദ്വയം അത്തസമീപംയേവ ഗണ്ഹതി;

അക്ഖിവണ്ണം തഥാ മൂലം, പസ്സേയ്യ ഭമുകസ്സ ച.

‘‘ദിസാദേസവവത്ഥാനം, സദ്ദസ്സ ന ഭവേയ്യ ച;

സിയാ ച സരവേധിസ്സ, സകണ്ണേ സരപാതന’’ന്തി.

ഗോചരഗ്ഗാഹികരൂപം വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം ഹുത്വാ തംതംഗോചരഗ്ഗഹണസഭാവത്താ. ഇതരം തേവീസതിവിധം അഗോചരഗ്ഗാഹികരൂപം ഗോചരഗ്ഗഹണാഭാവതോ.

൨൭. വണ്ണിതബ്ബോ ദട്ഠബ്ബോതി വണ്ണോ. അത്തനോ ഉദയാനന്തരം രൂപം ജനേതീതി ഓജാ. അവിനിബ്ഭോഗരൂപം കത്ഥചിപി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനിഭുഞ്ജനസ്സ വിസും വിസും പവത്തിയാ അഭാവതോ. രൂപലോകേ ഗന്ധാദീനം അഭാവവാദിമതമ്പി ഹി തത്ഥ തത്ഥ (വിഭ. മൂലടീ. ൨൨൭; വിഭ. അനുടീ. ൨൨൭) ആചരിയേഹി പടിക്ഖിത്തമേവ.

൨൮. ഇച്ചേവന്തി ഏത്ഥപി ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, തേന ഇധ അനാഗതമ്പി സബ്ബം ദുകതികാദിഭേദം സങ്ഗണ്ഹാതി.

രൂപവിഭാഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപസമുട്ഠാനനയവണ്ണനാ

൨൯. കാനി പന താനി കമ്മാദീനി, കഥം, കത്ഥ, കദാ ച രൂപസമുട്ഠാനാനീതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’ത്യാദി. പടിസന്ധിമുപാദായാതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണം ഉപാദായ. ഖണേ ഖണേതി ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ തീസു തീസു ഖണേസു, നിരന്തരമേവാതി വുത്തം ഹോതി. അപരേ പന ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണം (വിഭ. മൂലടീ. ൨൦ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ), ഭങ്ഗക്ഖണേ ച രൂപുപ്പാദം (വിഭ. മൂലടീ. ൨൦ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ) പടിസേധേന്തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഠിതിക്ഖണാഭാവേ തേസം ഉപപത്തി ചേവ തത്ഥ വത്തബ്ബഞ്ച ഹേട്ഠാ കഥിതമേവ, ഇധാപി പന ഭങ്ഗക്ഖണേ രൂപുപ്പാദാഭാവേ ഉപപത്തിയാ തത്ഥ വത്തബ്ബേന ച സഹ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സങ്ഗഹേത്വാ വുച്ചതി –

‘‘ഉപ്പന്നുപ്പജ്ജമാനന്തി, വിഭങ്ഗേ ഏവമാദിനം;

ഭങ്ഗക്ഖണസ്മിം ഉപ്പന്നം, നോ ച ഉപ്പജ്ജമാനകം.

‘‘ഉപ്പജ്ജമാനമുപ്പാദേ, ഉപ്പന്നഞ്ചാതിആദിനാ;

ഭങ്ഗുപ്പാദാവ അക്ഖാതാ, ന ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണോ.

‘‘‘ഉപ്പാദോ ച വയോ ചേവ, അഞ്ഞഥത്തം ഠിതസ്സ ച;

പഞ്ഞായതീ’തി (അ. നി. ൩.൪൭) വുത്തത്താ, ഠിതി അത്ഥീതി ചേ മതം.

‘‘അഞ്ഞഥത്തസ്സ ഏകസ്മിം, ധമ്മേ അനുപലദ്ധിതോ;

പഞ്ഞാണവചനാ ചേവ, പബന്ധട്ഠിതി തത്ഥപി.

‘‘വുത്താ തസ്മാ ന ചിത്തസ്സ, ഠിതി ദിസ്സതി പാളിയം;

അഭിധമ്മേ അഭാവോപി, നിസേധോയേവ സബ്ബഥാ.

‘‘യദാ സമുദയോ യസ്സ, നിരുജ്ഝതി തദാസ്സ കിം;

ദുക്ഖമുപ്പജ്ജതീത്യേത്ഥ, പഞ്ഹേ നോതി നിസേധതോ.

‘‘രൂപുപ്പാദോ ന ഭങ്ഗസ്മിം, തസ്മാ സബ്ബേപി പച്ചയാ;

ഉപ്പാദേയേവ ചിത്തസ്സ, രൂപഹേതൂതി കേചന.

‘‘വുച്ചതേ തത്ഥ ഏകസ്മിം, ധമ്മേയേവ യഥാ മതാ;

ഉപ്പാദാവത്ഥതോ ഭിന്നാ, ഭങ്ഗാവത്ഥാ തഥേവ തു.

‘‘ഭങ്ഗസ്സാഭിമുഖാവത്ഥാ, ഇച്ഛിതബ്ബാ അയം ഠിതി;

നയദസ്സനതോ ഏസാ, വിഭങ്ഗേ ന തു ദേസിതാ.

‘‘ലക്ഖണം സങ്ഖതസ്സേവ, വത്തുമുപ്പാദആദിനം;

ദേസിതത്താ ന തത്ഥാപി, പബന്ധസ്സ ഠിതീരിതാ.

‘‘ഉപസഗ്ഗസ്സ ധാതൂനമത്ഥേയേവ പവത്തിതോ;

പഞ്ഞായതീതി ചേതസ്സ, അത്ഥോ വിഞ്ഞായതേ ഇതി.

‘‘ഭങ്ഗേ രൂപസ്സ നുപ്പാദോ, ചിത്തജാനം വസേന വാ;

ആരുപ്പംവാഭിസന്ധായ, ഭാസിതോ യമകസ്സ ഹി.

‘‘സഭാവോയം യഥാലാഭ-യോജനാതി തതോ നഹി;

ന ചിത്തട്ഠിതി ഭങ്ഗേ ച, ന രൂപസ്സ അസമ്ഭവോ’’തി.

൩൧. രൂപവിരാഗഭാവനാനിബ്ബത്തത്താ ഹേതുനോ തബ്ബിധുരതായ, അനോകാസതായ ച അരൂപവിപാകാ, രൂപജനനേ വിസേസപച്ചയേഹി ഝാനങ്ഗേഹി സമ്പയോഗാഭാവതോ ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ചാതി ചുദ്ദസ ചിത്താനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തീതി വുത്തം ‘‘ആരുപ്പവിപാകദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണവജ്ജിത’’ന്തി. പടിസന്ധിചിത്തം, പന ചുതിചിത്തഞ്ച ഏകൂനവീസതി ഭവങ്ഗസ്സേവ അന്തോഗധത്താ ചിത്തന്തരം ന ഹോതീതി ന തസ്സ വജ്ജനം കതം. കിഞ്ചാപി ന കതം, പച്ഛാജാതപച്ചയരഹിതം, പന ആഹാരാദീഹി ച അനുപത്ഥദ്ധം ദുബ്ബലവത്ഥും നിസ്സായ പവത്തത്താ, അത്തനോ ച ആഗന്തുകതായ കമ്മജരൂപേഹി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ഠാനം ഗഹേത്വാ ഠിതത്താ ച പടിസന്ധിചിത്തം രൂപസമുട്ഠാപകം ന ഹോതി. ചുതിചിത്തേ പന അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൩൬; വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) താവ ‘‘വൂപസന്തവട്ടമൂലസ്മിം സന്താനേ സാതിസയം സന്തവുത്തിതായ ഖീണാസവസ്സേവ ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി (ധ. സ. മൂലടീ. ൬൩൬) വുത്തം. ആനന്ദാചരിയാദയോ പന ‘‘സബ്ബേസമ്പി ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീ’’തി വദന്തി. വിനിച്ഛയോ പന നേസം സങ്ഖേപതോ മൂലടീകാദീസു, വിത്ഥാരതോ ച അഭിധമ്മത്ഥവികാസിനിയം വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബോ. പഠമഭവങ്ഗമുപാദായാതി പടിസന്ധിയാ അനന്തരനിബ്ബത്തപഠമഭവങ്ഗതോ പട്ഠായ. ജായന്തമേവ സമുട്ഠാപേതി, ന പന ഠിതം, ഭിജ്ജമാനം വാ അനന്തരാദിപച്ചയലാഭേന ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ ജനകസാമത്ഥിയയോഗതോ.

൩൨. ഇരിയായ കായികകിരിയായ പവത്തിപഥഭാവതോ ഇരിയാപഥോ, ഗമനാദി, അത്ഥതോ തദവത്ഥാ രൂപപ്പവത്തി. തമ്പി സന്ധാരേതി യഥാപവത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേതി. യഥാ ഹി വീഥിചിത്തേഹി അബ്ബോകിണ്ണേ ഭവങ്ഗേ പവത്തമാനേ അങ്ഗാനി ഓസീദന്തി, ന ഏവമേതേസു ദ്വത്തിംസവിധേസു, വക്ഖമാനേസു ച ഛബ്ബീസതിയാ ജാഗരണചിത്തേസു പവത്തമാനേസു. തദാ പന അങ്ഗാനി ഉപത്ഥദ്ധാനി യഥാപവത്തഇരിയാപഥഭാവേനേവ പവത്തന്തി.

൩൩. വിഞ്ഞത്തിമ്പി സമുട്ഠാപേന്തി, ന കേവലം രൂപിരിയാപഥാനേവ. അവിസേസവചനേപി പനേത്ഥ മനോദ്വാരപ്പവത്താനേവ വോട്ഠബ്ബനജവനാനി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകാനി, തഥാ ഹാസജനകാനി ച പഞ്ചദ്വാരപ്പവത്താനം പരിദുബ്ബലഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം. കാമഞ്ചേത്ഥ രൂപവിനിമുത്തോ ഇരിയാപഥോ, വിഞ്ഞത്തി വാ നത്ഥി, തഥാപി ന സബ്ബം രൂപസമുട്ഠാപകം ചിത്തം ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകം, വിഞ്ഞത്തിവികാരജനകഞ്ച ഹോതി. യം പന ചിത്തം വിഞ്ഞത്തിജനകം, തം ഏകംസതോ ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകം ഇരിയാപഥസ്സ വിഞ്ഞത്തിയാ സഹ അവിനാഭാവതോ. ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകഞ്ച രൂപജനകന്തി ഇമസ്സ വിസേസദസ്സനത്ഥം രൂപതോ ഇരിയാപഥവിഞ്ഞത്തീനം വിസും ഗഹണം.

൩൪. തേരസാതി കുസലതോ ചത്താരി, അകുസലതോ ചത്താരി, കിരിയതോ പഞ്ചാതി തേരസ. തേസു ഹി പുഥുജ്ജനാ അട്ഠഹി കുസലാകുസലേഹി ഹസന്തി, സേക്ഖാ ദിട്ഠിസഹഗതവജ്ജിതേഹി, അസേക്ഖാ പന പഞ്ചഹി കിരിയചിത്തേഹി, തത്ഥാപി ബുദ്ധാ ചതൂഹി സഹേതുകകിരിയചിത്തേഹേവ ഹസന്തി, ന അഹേതുകേന ‘‘അതീതംസാദീസു അപ്പടിഹതഞാണം പത്വാ ഇമേഹി തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബം കായകമ്മം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഞാണാനുപരിവത്തീ’’തി വചനതോ (മഹാനി. ൬൯; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫). ന ഹി വിചാരണപഞ്ഞാരഹിതസ്സ ഹസിതുപ്പാദസ്സ ബുദ്ധാനം പവത്തി യുത്താതി വദന്തി. ഹസിതുപ്പാദചിത്തേന പന പവത്തിയമാനമ്പി തേസം സിതകരണം പുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനം അനുവത്തകത്താ ഞാണാനുപരിവത്തിയേവാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ അട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൬൮) ‘‘തേസം ഞാണാനം ചിണ്ണപരിയന്തേ ഇദം ചിത്തം ഹാസയമാനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ന തസ്സ ബുദ്ധാനം പവത്തി സക്കാ നിവാരേതും.

൩൫. പച്ഛാജാതാദിപച്ചയൂപത്ഥമ്ഭലാഭേന ഠിതിക്ഖണേയേവ ഉതുഓജാനം ബലവഭാവോതി വുത്തം ‘‘തേജോധാതു ഠിതിപ്പത്താ’’ത്യാദി.

൩൭. തത്ഥ ഹദയഇന്ദ്രിയരൂപാനി നവ കമ്മതോയേവ ജാതത്താ കമ്മജാനേവ. യഞ്ഹി ജാതം, ജായതി, ജായിസ്സതി ച, തം ‘‘കമ്മജ’’ന്തി വുച്ചതി യഥാ ദുദ്ധന്തി.

൪൦. പച്ചുപ്പന്നപച്ചയാപേക്ഖത്താ ലഹുതാദിത്തയം കമ്മജം ന ഹോതി, ഇതരഥാ സബ്ബദാഭാവീഹി ഭവിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘ലഹുതാദിത്തയം ഉതുചിത്താഹാരേഹി സമ്ഭോതീ’’തി.

൪൩. ഏകന്തകമ്മജാനി നവ, ചതുജേസു കമ്മജാനി നവാതി അട്ഠാരസ കമ്മജാനി, പഞ്ചവികാരരൂപസദ്ദഅവിനിബ്ഭോഗരൂപആകാസവസേന പന്നരസ ചിത്തജാനി, സദ്ദോ, ലഹുതാദിത്തയം, അവിനിബ്ഭോഗാകാസരൂപാനി നവാതി തേരസ ഉതുജാനി, ലഹുതാദിത്തയഅവിനിബ്ഭോഗാകാസവസേന ദ്വാദസ ആഹാരജാനി.

൪൪. കേവലം ജായമാനാദിരൂപാനം ജായമാനപരിപച്ചമാനഭിജ്ജമാനരൂപാനം സഭാവത്താ സഭാവമത്തം വിനാ അത്തനോ ജാതിആദിലക്ഖണാഭാവതോ ലക്ഖണാനി കേഹിചി പച്ചയേഹി ന ജായന്തീതി പകാസിതം. ഉപ്പാദാദിയുത്താനഞ്ഹി ചക്ഖാദീനം ജാതിആദീനി ലക്ഖണാനി വിജ്ജന്തി, ന ഏവം ജാതിആദീനം. യദി തേസമ്പി ജാതിആദീനി സിയും, ഏവം അനവത്ഥാനമേവ ആപജ്ജേയ്യ. യം പന ‘‘രൂപായതനം…പേ… കബളീകാരോ ആഹാരോ. ഇമേ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാ’’ത്യാദീസു (ധ. സ. ൧൨൦൧) ജാതിയാ കുതോചിജാതത്തം അനുഞ്ഞാതം, തമ്പി രൂപജനകപച്ചയാനം രൂപുപ്പാദനം പതി അനുപരതബ്യാപാരാനം പച്ചയഭാവൂപഗമനക്ഖണേ ജായമാനധമ്മവികാരഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനതം സന്ധായാതി ദട്ഠബ്ബം. യമ്പി ‘‘ജാതി, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചാ സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി വചനം (സം. നി. ൨.൨൦), തത്ഥാപി പടിച്ചസമുപ്പന്നാനം ലക്ഖണഭാവതോതി അയമേത്ഥാഭിസന്ധി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘പാഠേ കുതോചി ജാതത്തം, ജാതിയാ പരിയായതോ;

സങ്ഖതാനം സഭാവത്താ, തീസു സങ്ഖതതോദിതാ’’തി.

രൂപസമുട്ഠാനനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കലാപയോജനാവണ്ണനാ

൪൫. യസ്മാ പനേതാനി രൂപാനി കമ്മാദിതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനിപി ന ഏകേകം സമുട്ഠഹന്തി, അഥ ഖോ പിണ്ഡതോവ. തസ്മാ പിണ്ഡാനം ഗണനപരിച്ഛേദം, സരൂപഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ഏകുപ്പാദാ’’ത്യാദി വുത്തം. സഹവുത്തിനോതി വിസും വിസും കലാപഗതരൂപവസേന സഹവുത്തിനോ, ന സബ്ബകലാപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹുപ്പത്തിവസേന.

൪൬. ദസ പരിമാണാ അസ്സാതി ദസകം, സമുദായസ്സേതം നാമം, ചക്ഖുനാ ഉപലക്ഖിതം, തപ്പധാനം വാ ദസകം ചക്ഖുദസകം. ഏവം സേസേസുപി.

൪൭. വചീവിഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണേന സദ്ദോപി സങ്ഗഹിതോ ഹോതി തസ്സാ തദവിനാഭാവതോതി വുത്തം ‘‘വചീവിഞ്ഞത്തിദസക’’ന്തി.

൫൦. കിം പനേതേ ഏകവീസതി കലാപാ സബ്ബേപി സബ്ബത്ഥ ഹോന്തി, ഉദാഹു കേചി കത്ഥചീതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’ത്യാദി.

കലാപയോജനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

രൂപപവത്തിക്കമവണ്ണനാ

൫൨. ഇദാനി നേസം സമ്ഭവവസേന, പവത്തിപടിസന്ധിവസേന, യോനിവസേന ച പവത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാനിപി പനേതാനീ’’ത്യാദി വുത്തം. യഥാരഹന്തി സഭാവകപരിപുണ്ണായതനാനം അനുരൂപതോ.

൫൩. കമലകുഹരഗബ്ഭമലാദിസംസേദട്ഠാനേസു ജാതാ സംസേദജാ. ഉപപാതോ നേസം അത്ഥീതി ഓപപാതികാ, ഉക്കംസഗതിപരിച്ഛേദവസേന ചേത്ഥ വിസിട്ഠഉപപാതോ ഗഹിതോ യഥാ ‘‘അഭിരൂപസ്സ കഞ്ഞാ ദാതബ്ബാ’’തി. സത്ത ദസകാനി പാതുഭവന്തി പരിപുണ്ണായതനഭാവേന ഉപലബ്ഭനതോ. കദാചി ന ലബ്ഭന്തി ജച്ചന്ധജച്ചബധിരജച്ചാഘാനനപുംസകആദികപ്പികാനം വസേന. തത്ഥ സുഗതിയം മഹാനുഭാവേന കമ്മുനാ നിബ്ബത്തമാനാനം ഓപപാതികാനം ഇന്ദ്രിയവേകല്ലായോഗതോ ചക്ഖുസോതഘാനാലാഭോ സംസേദജാനം, ഭാവാലാഭോ പഠമകപ്പികഓപപാതികാനം വസേനപി. ദുഗ്ഗതിയം പന ചക്ഖുസോതഭാവാലാഭോ ദ്വിന്നമ്പി വസേന, ഘാനാലാഭോ സംസേദജാനമേവ വസേന, ന ഓപപാതികാനം വസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ ‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി ഏകാദസായതനാനി പാതുഭവന്തി, കസ്സചി ദസ, കസ്സചി അപരാനിപി ദസ, കസ്സചി നവ, കസ്സചി സത്താ’’തി (വിഭ. ൧൦൦൭) വചനതോ പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയസ്സ ഓപപാതികസ്സ സദ്ദായതനവജ്ജിതാനി ഏകാദസായതനാനി വുത്താനി. അന്ധസ്സ ചക്ഖായതനവജ്ജിതാനി ദസ, തഥാ ബധിരസ്സ സോതായതനവജ്ജിതാനി, അന്ധബധിരസ്സ തദുഭയവജ്ജിതാനി നവ, ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാസദ്ദായതനവജ്ജിതാനിസത്തായതനാനി വുത്താനി. യദി പന അഘാനകോപി ഓപപാതികോ സിയാ, അന്ധബധിരാഘാനകാനം വസേന തിക്ഖത്തും ദസ, അന്ധബധിരഅന്ധാഘാനകബധിരാഘാനകാനം വസേന തിക്ഖത്തും നവ, അന്ധബധിരാഘാനകസ്സ വസേന ച അട്ഠ ആയതനാനി വത്തബ്ബാനി സിയും, ന പനേവം വുത്താനി. തസ്മാ നത്ഥി ഓപപാതികസ്സ ഘാനവേകല്ലന്തി. തഥാ ച വുത്തം യമകട്ഠകഥായം ‘‘അഘാനകോ ഓപപാതികോ നത്ഥി. യദി ഭവേയ്യ, കസ്സചി അട്ഠായതനാനീതി വദേയ്യാ’’തി (യമ. അട്ഠ. ആയതനയമക. ൧൮-൨൧).

സംസേദജാനം പന ഘാനാഭാവോ ന സക്കാ നിവാരേതും ‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ’’ത്യാദിപാളിയാ (വിഭ. ൧൦൦൭) ഓപപാതികയോനിമേവ സന്ധായ, സത്തായതനഗ്ഗഹണസ്സ ച അഞ്ഞേസം അസമ്ഭവതോ ഗബ്ഭസേയ്യകമേവ സന്ധായ വുത്തത്താ. യം പന ‘‘സംസേദജയോനികാ പരിപുണ്ണായതനഭാവേന ഓപപാതികസങ്ഗഹം കത്വാ വുത്താ’’തി അട്ഠകഥാവചനം, തമ്പി പരിപുണ്ണായതനംയേവ സംസേദജാനം ഓപപാതികേസു സങ്ഗഹവസേന വുത്തം. അപരേ പന യമകേ ഘാനജിവ്ഹാനം സഹചാരിതാ വുത്താതി അജിവ്ഹസ്സ അസമ്ഭവതോ അഘാനകസ്സപി അഭാവമേവ വണ്ണേന്തി, തത്ഥാപി യഥാ ചക്ഖുസോതാനി രൂപഭവേ ഘാനജിവ്ഹാഹി വിനാ പവത്തന്തി, ന ഏവം ഘാനജിവ്ഹാ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിനാ പവത്തന്തി ദ്വിന്നമ്പി രൂപഭവേ അനുപ്പജ്ജനതോതി ഏവം വിസും വിസും കാമഭവേ അപ്പവത്തിവസേന തേസം സഹചാരിതാ വുത്താതി ന ന സക്കാ വത്തുന്തി.

൫൪. ഗബ്ഭേ മാതുകുച്ഛിയം സേന്തീതി ഗബ്ഭസേയ്യകാ, തേയേവ രൂപാദീസു സത്തതായ സത്താതി ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താ. ഏതേ അണ്ഡജജലാബുജാ. തീണി ദസകാനി പാതുഭവന്തി, യാനി ‘‘കലലരൂപ’’ന്തി വുച്ചന്തി, പരിപിണ്ഡിതാനി ച താനി ജാതിഉണ്ണായ ഏകസ്സ അംസുനോ പസന്നതിലതേലേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധടസ്സ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്താനി അച്ഛാനി വിപ്പസന്നാനി. കദാചി ന ലബ്ഭതി അഭാവകസത്താനം വസേന. തതോ പരന്തി പടിസന്ധിതോ പരം. പവത്തികാലേതി സത്തമേ സത്താഹേ, ടീകാകാരമതേന ഏകാദസമേ സത്താഹേ വാ. കമേനാതി ചക്ഖുദസകപാതുഭാവതോ സത്താഹാതിക്കമേന സോതദസകം, തതോ സത്താഹാതിക്കമേന ഘാനദസകം, തതോ സത്താഹാതിക്കമേന ജിവ്ഹാദസകന്തി ഏവം അനുക്കമേന. അട്ഠകഥായമ്പി ഹി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോവ.

൫൫. ഠിതികാലന്തി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതികാലം. പടിസന്ധിചിത്തസഹജാതാ ഹി ഉതു ഠാനപ്പത്താ തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ സുദ്ധട്ഠകം സമുട്ഠാപേതി, തദാ ഉപ്പന്നാ ഭങ്ഗക്ഖണേത്യാദിനാ അനുക്കമേന ഉതു രൂപം ജനേതി. ഓജാഫരണമുപാദായാതി ഗബ്ഭസേയ്യകസ്സ മാതു അജ്ഝോഹടാഹാരതോ സംസേദജോപപാതികാനഞ്ച മുഖഗതസേമ്ഹാദിതോ ഓജായ രസഹരണീഅനുസാരേന സരീരേ ഫരണകാലതോ പട്ഠായ.

൫൬. ചുതിചിത്തം ഉപരിമം ഏതസ്സാതി ചുതിചിത്തോപരി. കമ്മജരൂപാനി ന ഉപ്പജ്ജന്തി തദുപ്പത്തിയം മരണാഭാവതോ. കമ്മജരൂപവിച്ഛേദേ ഹി ‘‘മതോ’’തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘ആയു ഉസ്മാ ച വിഞ്ഞാണം, യദാ കായം ജഹന്തിമം;

അപവിദ്ധോ തദാ സേതി, നിരത്ഥംവ കലിങ്ഗര’’ന്തി. (സം. നി. ൩.൯൫ ഥോകം വിസദിസം);

പുരേതരന്തി സത്തരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ. തതോപരം ചിത്തജാഹാരജരൂപഞ്ച വോച്ഛിജ്ജതീതി അജീവകസന്താനേ തേസം ഉപ്പത്തിയാ അഭാവതോ യഥാനിബ്ബത്തം ചിത്തജം, ആഹാരജഞ്ച തതോ പരം കിഞ്ചി കാലം പവത്തിത്വാ നിരുജ്ഝതി. അപരേ പന ആചരിയാ ‘‘ചിത്തജരൂപം ചുതിചിത്തതോ പുരേതരമേവ വോച്ഛിജ്ജതീ’’തി വണ്ണേന്തി.

൫൮. രൂപലോകേ ഘാനജിവ്ഹാകായാനം അഭാവേ കാരണം വുത്തമേവ. ഭാവദ്വയം പന ബഹലകാമരാഗൂപനിസ്സയത്താ ബ്രഹ്മാനഞ്ച തദഭാവതോ തത്ഥ ന പവത്തതി. ആഹാരജകലാപാനി ച ന ലബ്ഭന്തി അജ്ഝോഹടാഹാരാഭാവേന സരീരഗതസ്സപി ആഹാരസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനാഭാവതോ. ബാഹിരഞ്ഹി ഉതും, ആഹാരഞ്ച ഉപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ഉതുആഹാരാ രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. ജീവിതനവകന്തി കായാഭാവതോ കായദസകട്ഠാനിയം ജീവിതനവകം.

൫൯. അതിരിച്ഛതി സേസബ്രഹ്മാനം പടിസന്ധിയം, പവത്തേ ച ഉപലഭിതബ്ബരൂപതോ അവസിട്ഠം ഹോതി, മരണകാലേ പന ബ്രഹ്മാനം സരീരനിക്ഖേപാഭാവതോ സബ്ബേസമ്പി തിസമുട്ഠാനാനി, ദ്വിസമുട്ഠാനാനി ച സഹേവ നിരുജ്ഝന്തി.

൬൧. രൂപേസു തേവീസതി ഘാനജിവ്ഹാകായഭാവദ്വയവസേന പഞ്ചന്നം അഭാവതോ. കേചി പന ‘‘ലഹുതാദിത്തയമ്പി തേസു നത്ഥി ദന്ധത്തകരാദിധാതുക്ഖോഭാഭാവതോ’’തി വദന്തി, തം അകാരണം. ന ഹി വൂപസമേതബ്ബാപേക്ഖാ തബ്ബിരോധിധമ്മപ്പവത്തി തഥാ സതി സഹേതുകകിരിയചിത്തേസു ലഹുതാദീനം അഭാവപ്പസങ്ഗതോ. ‘‘സദ്ദോ വികാരോ’’ത്യാദി സബ്ബേസമ്പി സാധാരണവസേന വുത്തം.

രൂപപവത്തിക്കമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിബ്ബാനഭേദവണ്ണനാ

൬൨. ഏത്താവതാ ചിത്തചേതസികരൂപാനി വിഭാഗതോ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നിബ്ബാനം നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘നിബ്ബാനം പനാ’’ത്യാദി. ‘‘ചതുമഗ്ഗഞാണേന സച്ഛികാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ നിബ്ബാനസ്സ തംതംഅരിയപുഗ്ഗലാനം പച്ചക്ഖസിദ്ധതം ദസ്സേതി. ‘‘മഗ്ഗഫലാനമാരമ്മണഭൂത’’ന്തി ഇമിനാ കല്യാണപുഥുജ്ജനാനം അനുമാനസിദ്ധതം. സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണഞ്ഹി, പഞ്ഞത്താരമ്മണം വാ ഞാണം കിലേസാനം സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സമ്ഭനേ അസമത്ഥം, അത്ഥി ച ലോകേ കിലേസസമുച്ഛേദാദി. തസ്മാ അത്ഥി സങ്ഖതസമ്മുതിധമ്മവിപരീതോ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധികരാനം മഗ്ഗഫലാനം ആരമ്മണഭൂതോ നിബ്ബാനം നാമ ഏകോ ധമ്മോതി സിദ്ധം. പച്ചക്ഖാനുമാനസിദ്ധതാസന്ദസ്സനേന ച അഭാവമത്തം നിബ്ബാനന്തി വിപ്പടിപന്നാനം വാദം നിസേധേതീതി അലമതിപ്പപഞ്ചേന. ഖന്ധാദിഭേദേ തേഭൂമകധമ്മേ ഹേട്ഠുപരിയവസേന വിനനതോ സംസിബ്ബനതോ വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ നിക്ഖന്തത്താ വിസയാതിക്കമവസേന അതീതത്താ.

൬൩. സഭാവതോതി അത്തനോ സന്തിലക്ഖണേന. ഉപാദീയതി കാമുപാദാദീഹീതി ഉപാദി, പഞ്ചക്ഖന്ധസ്സേതം അധിവചനം, ഉപാദിയേവ സേസോ കിലേസേഹീതി ഉപാദിസേസോ, തേന സഹ വത്തതീതി സഉപാദിസേസാ, സാ ഏവ നിബ്ബാനധാതൂതി സഉപാദിസേസനിബ്ബാനധാതു. കാരണപരിയായേനാതി സഉപാദിസേസാദിവസേന പഞ്ഞാപനേ കാരണഭൂതസ്സ ഉപാദിസേസ ഭാവാഭാവസ്സ ലേസേന.

൬൪. ആരമ്മണതോ, സമ്പയോഗതോ ച രാഗദോസമോഹേഹി സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞം, സുഞ്ഞമേവ സുഞ്ഞതം, തഥാ രാഗാദിനിമിത്തരഹിതത്താ അനിമിത്തം. രാഗാദിപണിധിരഹിതത്താ അപ്പണിഹിതം. സബ്ബസങ്ഖാരേഹി വാ സുഞ്ഞത്താ സുഞ്ഞതം. സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്താഭാവതോ അനിമിത്തം. തണ്ഹാപണിധിയാ അഭാവതോ അപ്പണിഹിതം.

൬൫. ചവനാഭാവതോ അച്ചുതം. അന്തസ്സ പരിയോസാനസ്സ അതിക്കന്തത്താ അച്ചന്തം. പച്ചയേഹി അസങ്ഖതത്താ അസങ്ഖതം. അത്തനോ ഉത്തരിതരസ്സ അഭാവതോ, സഹധമ്മേന വത്തബ്ബസ്സ ഉത്തരസ്സ വാ അഭാവതോ അനുത്തരം. വാനതോ തണ്ഹാതോ മുത്തത്താ സബ്ബസോ അപഗതത്താ വാനമുത്താ. മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധാദികേ ഏസന്തി ഗവേസന്തീതി മഹേസയോ. ‘‘ഇതി ചിത്ത’’ന്ത്യാദി ഛഹി പരിച്ഛേദേഹി വിഭത്താനം ചിത്താദീനം നിഗമനം.

നിബ്ബാനഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

രൂപപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.