൭. സമുച്ചയപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧. സലക്ഖണാ ചിന്തനാദിസലക്ഖണാ ചിത്തചേതസികനിപ്ഫന്നരൂപനിബ്ബാനവസേന ദ്വാസത്തതിപഭേദാ വത്ഥുധമ്മാ സഭാവധമ്മാ വുത്താ, ഇദാനി തേസം യഥായോഗം സഭാവധമ്മാനം ഏകേകസമുച്ചയവസേന യോഗാനുരൂപതോ അകുസലസങ്ഗഹാദിഭേദം സമുച്ചയം രാസിം പവക്ഖാമീതി യോജനാ.

൨. അകുസലാനമേവ സഭാഗധമ്മവസേന സങ്ഗഹോ അകുസലസങ്ഗഹോ. കുസലാദിവസേന മിസ്സകാനം സങ്ഗഹോ മിസ്സകസങ്ഗഹോ, സച്ചാഭിസമ്ബോധിസങ്ഖാതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ പക്ഖേ ഭവാനം ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം സതിപട്ഠാനാദിഭേദാനം സഭാഗവത്ഥുവസേന സങ്ഗഹോ ബോധിപക്ഖിയസങ്ഗഹോ. ഖന്ധാദിവസേന സബ്ബേസം സങ്ഗഹോ സബ്ബസങ്ഗഹോ.

അകുസലസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൩. പുബ്ബകോടിയാ അപഞ്ഞായനതോ ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന, വണതോ വാ വിസ്സന്ദമാനയൂസാ വിയ ചക്ഖാദിതോ വിസയേസു വിസ്സന്ദനതോ ആസവാ. അഥ വാ ഭവതോ ആഭവഗ്ഗം ധമ്മതോ ആഗോത്രഭും സവന്തി പവത്തന്തീതി ആസവാ. അവധിഅത്ഥോ ചേത്ഥ ആ-കാരോ, അവധി ച മരിയാദാഭിവിധിവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ ‘‘ആപാടലിപുത്തം വുട്ഠോ ദേവോ’’ത്യാദീസു വിയ കിരിയം ബഹി കത്വാ പവത്തോ മരിയാദോ. ‘‘ആഭവഗ്ഗം സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’ത്യാദീസു വിയ കിരിയം ബ്യാപേത്വാ പവത്തോ അഭിവിധി. ഇധ പന അഭിവിധിമ്ഹി ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹേതേ നിബ്ബത്തിട്ഠാനഭൂതേ ച ഭവഗ്ഗേ, ഗോത്രഭുമ്ഹി ച ആരമ്മണഭൂതേ പവത്തന്തി. വിജ്ജമാനേസു ച അഞ്ഞേസു ആഭവഗ്ഗം, ആഗോത്രഭുഞ്ച സവന്തേസു മാനാദീസു അത്തത്തനിയഗ്ഗഹണവസേന അഭിബ്യാപനതോ മദകരണട്ഠേന ആസവസദിസതായ ച ഏതേയേവ ആസവഭാവേന നിരുള്ഹാതി ദട്ഠബ്ബം. കാമോയേവ ആസവോ കാമാസവോ, കാമരാഗോ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഭവാസവോ. ഝാനനികന്തിസസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ ച രാഗോ ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതി. തത്ഥ പഠമോ ഉപപത്തിഭവേസു രാഗോ, ദുതിയോ കമ്മഭവേ, തതിയോ ഭവദിട്ഠിസഹഗതോ. ദ്വാസട്ഠിവിധാ ദിട്ഠി ദിട്ഠാസവോ. ദുക്ഖാദീസു ചതൂസു സച്ചേസു, പുബ്ബന്തേ, അപരന്തേ, പുബ്ബാപരന്തേ, പടിച്ചസമുപ്പാദേസു ചാതി അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാസവോ.

൪. ഓത്ഥരിത്വാ ഹരണതോ, ഓഹനനതോ വാ ഹേട്ഠാ കത്വാ ഹനനതോ ഓസീദാപനതോ ‘‘ഓഘോ’’തി വുച്ചതി ജലപ്പവാഹോ, ഏതേ ച സത്തേ ഓത്ഥരിത്വാ ഹനന്താ വട്ടസ്മിം സത്തേ ഓസീദാപേന്താ വിയ ഹോന്തീതി ഓഘസദിസതായ ഓഘാ, ആസവായേവ പനേത്ഥ യഥാവുത്തട്ഠേന ‘‘ഓഘാ’’തി ച വുച്ചന്തി.

൫. വട്ടസ്മിം, ഭവയന്തകേ വാ സത്തേ കമ്മവിപാകേന ഭവന്തരാദീഹി, ദുക്ഖേന വാ സത്തേ യോജേന്തീതി യോഗാ, ഹേട്ഠാ വുത്തധമ്മാവ.

൬. നാമകായേന രൂപകായം, പച്ചുപ്പന്നകായേന വാ അനാഗതകായം ഗന്ഥേന്തി ദുപ്പമുഞ്ചം വേഠേന്തീതി കായഗന്ഥാ. ഗോസീലാദിനാ സീലേന, വതേന, തദുഭയേന ച സുദ്ധീതി ഏവം പരതോ അസഭാവതോ ആമസനം പരാമാസോ. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി അഭിനിവിസനം ദള്ഹഗ്ഗാഹോ ഇദം സച്ചാഭിനിവേസോ.

൭. മണ്ഡൂകം പന്നഗോ വിയ ഭുസം ദള്ഹം ആരമ്മണം ആദിയന്തീതി ഉപാദാനാനി. കാമോയേവ ഉപാദാനം, കാമേ ഉപാദിയതീതി വാ കാമുപാദാനം. ‘‘ഇമിനാ മേ സീലവതാദിനാ സംസാരസുദ്ധീ’’തി ഏവം സീലവതാദീനം ഗഹണം സീലബ്ബതുപാദാനം. വദന്തി ഏതേനാതി വാദോ, ഖന്ധേഹി ബ്യതിരിത്താബ്യതിരിത്തവസേന വീസതി പരികപ്പിതസ്സ അത്തനോ വാദോ അത്തവാദോ. സോയേവ ഉപാദാനന്തി അത്തവാദുപാദാനം.

൮. ഝാനാദിവസേന ഉപ്പജ്ജനകകുസലചിത്തം നിസേധേന്തി തഥാ തസ്സ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തീതി നീവരണാനി, പഞ്ഞാചക്ഖുനോ വാ ആവരണട്ഠേന നീവരണാ. പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അധിമത്തരാഗസങ്ഖാതോ കാമോയേവ ഛന്ദനട്ഠേന ഛന്ദോ ചാതി കാമച്ഛന്ദോ. സോയേവ നീവരണന്തി കാമച്ഛന്ദനീവരണം. ബ്യാപജ്ജതി വിനസ്സതി ഏതേന ചിത്തന്തി ബ്യാപാദോ, ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’ത്യാദിനയപ്പവത്തനവവിധആഘാതവത്ഥുപദട്ഠാനതായ നവവിധോ, അട്ഠാനകോപേന സഹ ദസവിധോ വാ ദോസോ, സോയേവ നീവരണന്തി ബ്യാപാദനീവരണം. ഥിനമിദ്ധമേവ നീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണം. തഥാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം. കസ്മാ പനേതേ ഭിന്നധമ്മാ ദ്വേ ദ്വേ ഏകനീവരണഭാവേന വുത്താതി? കിച്ചാഹാരപടിപക്ഖാനം സമാനഭാവതോ. ഥിനമിദ്ധാനഞ്ഹി ചിത്തുപ്പാദസ്സ ലയാപാദനകിച്ചം സമാനം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാനം അവൂപസന്തഭാവകാരണം. തഥാ പുരിമാനം ദ്വിന്നം തന്ദീവിജമ്ഭിതാ ആഹാരോ, ഹേതൂത്യത്ഥോ, പച്ഛിമാനം ഞാതിബ്യസനാദിവിതക്കനം. പുരിമാനഞ്ച ദ്വിന്നം വീരിയം പടിപക്ഖഭൂതം, പച്ഛിമാനം സമഥോതി, തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘കിച്ചാഹാരവിപക്ഖാനം, ഏകത്താ ഏകമേത്ഥ ഹി;

കതമുദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം, ഥിനമിദ്ധഞ്ച താദിനാ.

‘‘ലീനതാസന്തതാ കിച്ചം, തന്ദീ ഞാതിവിതക്കനം;

ഹേതു വീരിയസമഥാ, ഇമേ തേസം വിരോധിനോ’’തി.

൯. അപ്പഹീനട്ഠേന അനു അനു സന്താനേ സേന്തീതി അനുസയാ, അനുരൂപം കാരണം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീത്യത്ഥോ. അപ്പഹീനാ ഹി കിലേസാ കാരണലാഭേ സതി ഉപജ്ജനാരഹാ സന്താനേ അനു അനു സയിതാ വിയ ഹോന്തീതി തദവത്ഥാ ‘‘അനുസയാ’’തി വുച്ചന്തി. തേ പന നിപ്പരിയായതോ അനാഗതാ കിലേസാ, അതീതപച്ചുപ്പന്നാപി തംസഭാവത്താ തഥാ വുച്ചന്തി. ന ഹി കാലഭേദേന ധമ്മാനം സഭാവഭേദോ അത്ഥി, യദി അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസയാ, നനു സബ്ബേപി കിലേസാ അപ്പഹീനാ അനുസയാ ഭവേയ്യുന്തി? ന മയം അപ്പഹീനതാമത്തേന ‘‘അനുസയാ’’തി വദാമ, അഥ ഖോ അപ്പഹീനട്ഠേന ഥാമഗതാ കിലേസാ അനുസയാതി. ഥാമഗമനഞ്ച അനഞ്ഞസാധാരണോ കാമരാഗാദീനമേവ ആവേണികോ സഭാവോതി അലം വിവാദേന. കാമരാഗോയേവ അനുസയോ കാമരാഗാനുസയോ.

൧൦. സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാനി.

൧൨. ചിത്തം കിലിസ്സതി ഉപതപ്പതി, ബാധീയതി വാ ഏതേഹീതി കിലേസാ.

൧൩. കാമഭവനാമേനാതി കാമഭവസങ്ഖാതാനം ആരമ്മണാനം നാമേന. തഥാപവത്തന്തി സീലബ്ബതാദീനം പരതോ ആമസനാദിവസേന പവത്തം.

൧൪. ആസവാ ച ഓഘാ ച യോഗാ ച ഗന്ഥാ ച വത്ഥുതോ ധമ്മതോ വുത്തനയേന തയോ. തഥാ ഉപാദാനാ ദുവേ വുത്താ തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന. നീവരണാ അട്ഠ സിയും ഥിനമിദ്ധഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാനം വിസും ഗഹണതോ. അനുസയാ ഛളേവ ഹോന്തി കാമരാഗഭവരാഗാനുസയാനം തണ്ഹാസഭാവേന ഏകതോ ഗഹിതത്താ. നവ സംയോജനാ മതാ ഉഭയത്ഥ വുത്താനം തണ്ഹാസഭാവാനം, ദിട്ഠിസഭാവാനഞ്ച ഏകേകം സങ്ഗഹിതത്താ. കിലേസാ പന സുത്തന്തവസേന, അഭിധമ്മവസേനപി ദസ. ഇതി ഏവം പാപാനം അകുസലാനം സങ്ഗഹോ നവധാ വുത്തോ. ഏത്ഥ ച –

നവാട്ഠസങ്ഗഹാ ലോഭ-ദിട്ഠിയോ സത്തസങ്ഗഹാ;

അവിജ്ജാ പടിഘോ പഞ്ച-സങ്ഗഹോ ചതുസങ്ഗഹാ;

കങ്ഖാ തിസങ്ഗഹാ മാനുദ്ധച്ചാ ഥിനം ദ്വിസങ്ഗഹം.

കുക്കുച്ചമിദ്ധാഹിരികാ-നോത്തപ്പിസ്സാ നിഗൂഹനാ;

ഏകസങ്ഗഹിതാ പാപാ, ഇച്ചേവം നവസങ്ഗഹാ.

അകുസലസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മിസ്സകസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൧൫. ഹേതൂസു വത്തബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

൧൬. ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ചിന്തനസങ്ഖാതേന ഉപനിജ്ഝായനട്ഠേന യഥാരഹം പച്ചനീകധമ്മഝാപനട്ഠേന ച ഝാനാനി ച താനി അങ്ഗാനി ച സമുദിതാനം അവയവഭാവേന അങ്ഗീയന്തി ഞായന്തീതി ഝാനങ്ഗാനി. അവയവവിനിമുത്തസ്സ ച സമുദായസ്സ അഭാവേപി സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ വിസും വിസും അങ്ഗഭാവേന വുച്ചന്തി ഏകതോ ഹുത്വാ ഝാനഭാവേന. ദോമനസ്സഞ്ചേത്ഥ അകുസലഝാനങ്ഗം, സേസാനി കുസലാകുസലാബ്യാകതഝാനങ്ഗാനി.

൧൭. സുഗതിദുഗ്ഗതീനം, നിബ്ബാനസ്സ ച അഭിമുഖം പാപനതോ മഗ്ഗാ, തേസം പഥഭൂതാനി അങ്ഗാനി, മഗ്ഗസ്സ വാ അട്ഠങ്ഗികസ്സ അങ്ഗാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി. സമ്മാ അവിപരീതതോ പസ്സതീതി സമ്മാദിട്ഠി. സാ പന ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്ത്യാദിവസേന ദസവിധാ, പരിഞ്ഞാദികിച്ചവസേന ചതുബ്ബിധാ വാ. സമ്മാ സങ്കപ്പേന്തി ഏതേനാതി സമ്മാസങ്കപ്പോ. സോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പഅബ്യാപാദസങ്കപ്പഅവിഹിംസാസങ്കപ്പവസേന തിവിധോ. സമ്മാവാചാദയോ ഹേട്ഠാ വിഭാവിതാവ. സമ്മാ വായമന്തി ഏതേനാതി സമ്മാവായാമോ. സമ്മാ സരന്തി ഏതായാതി സമ്മാസതി. ഇമേസം പന ഭേദം ഉപരി വക്ഖതി. സമ്മാ സാമഞ്ച ആധീയതി ഏതേന ചിത്തന്തി സമ്മാസമാധി, പഠമജ്ഝാനാദിവസേന പഞ്ചവിധാ ഏകഗ്ഗതാ. മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ ദുഗ്ഗതിമഗ്ഗത്താ മഗ്ഗങ്ഗാനി.

൧൮. ദസ്സനാദീസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി, യേഭുയ്യേന തംസഹിതസന്താനപ്പവത്തിയം ലിങ്ഗാദീഹി, ജീവനേ ജീവന്തേഹി കമ്മജരൂപസമ്പയുത്തധമ്മേഹി, മനനേ ജാനനേ സമ്പയുത്തധമ്മേഹി, സുഖിതാദിഭാവേ സുഖിതാദീഹി സഹജാതേഹി, സദ്ദഹനാദീസു സദ്ദഹനാദിവസപ്പവത്തേഹി തേഹേവ, ‘‘അനഞ്ഞാതം ഞസ്സാമീ’’തി പവത്തിയം തഥാപവത്തേഹി സഹജാതേഹി, ആജാനനേ അഞ്ഞഭാവിഭാവേ ച ആജാനനാദിവസപ്പവത്തേഹി സഹജാതേഹി അത്താനം അനുവത്താപേന്താ ധമ്മാ ഇസ്സരട്ഠേന ഇന്ദ്രിയാനി നാമാതി ആഹ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയ’’ന്ത്യാദി. അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൧൯; വിസുദ്ധി. ൨.൫൨൫) പന അപരേപി ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠാദയോ ഇന്ദ്രിയട്ഠാ വുത്താ. ജീവിതിന്ദ്രിയന്തി രൂപാരൂപവസേന ദുവിധം ജീവിതിന്ദ്രിയം. ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനഞ്ഞാതം അമതം പദം, ചതുസച്ചധമ്മമേവ വാ ഞസ്സാമീ’’തി ഏവമജ്ഝാസയേന പടിപന്നസ്സ ഇന്ദ്രിയം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. ആജാനാതി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ ജാനാതി ഇന്ദ്രിയഞ്ചാതി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അഞ്ഞാതാവിനോ ചത്താരി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതസ്സ അരഹതോ ഇന്ദ്രിയം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം. ധമ്മസരൂപവിഭാവനത്ഥഞ്ചേത്ഥ പഞ്ഞിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണം, പുഗ്ഗലജ്ഝാസയകിച്ചവിസേസവിഭാവനത്ഥം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീനം ഗഹണം.

ഏത്ഥ ച സത്തപഞ്ഞത്തിയാ വിസേസനിസ്സയത്താ അജ്ഝത്തികായതനാനി ആദിതോ വുത്താനി, മനിന്ദ്രിയം പന അജ്ഝത്തികായതനഭാവസാമഞ്ഞേന ഏത്ഥേവ വത്തബ്ബമ്പി അരൂപിന്ദ്രിയേഹി സഹ ഏകതോ ദസ്സനത്ഥം ജീവിതിന്ദ്രിയാനന്തരം വുത്തം, സായം പഞ്ഞത്തി ഇമേസം വസേന ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി വിഭാഗം ഗച്ഛതീതി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം ഭാവദ്വയം, തയിമേ ഉപാദിന്നധമ്മാ ഇമസ്സ വസേന തിട്ഠന്തീതി ദസ്സനത്ഥം തതോ പരം ജീവിതിന്ദ്രിയം, സത്തസഞ്ഞിതോ ധമ്മപുഞ്ജോ പബന്ധവസേന പവത്തമാനോ ഇമാഹി വേദനാഹി സംകിലിസ്സതീതി ദസ്സനത്ഥം തതോ വേദനാപഞ്ചകം, താഹി പന വിസുദ്ധികാമാനം വോദാനസമ്ഭാരദസ്സനത്ഥം തതോ സദ്ധാദിപഞ്ചകം, സമ്ഭൂതവോദാനസമ്ഭാരാ ച ഇമേഹി വിസുജ്ഝന്തീതി വിസുദ്ധിപ്പത്താ, നിട്ഠിതകിച്ചാ ച ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം അന്തേ തീണി വുത്താനി. ഏത്താവതാ അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധീതി അഞ്ഞേസം അഗ്ഗഹണന്തി ഇദമേതേസം അനുക്കമേന ദേസനായ കാരണന്തി അലമതിപ്പപഞ്ചേന.

൧൯. അസദ്ധിയകോസജ്ജപമാദഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജാഅഹിരികഅനോത്തപ്പസങ്ഖാതേഹി പടിപക്ഖധമ്മേഹി അകമ്പിയട്ഠേന, സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേന ച സദ്ധാദീനി സത്ത ബലാനി, അഹിരികാനോത്തപ്പദ്വയം പന സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേനേവ.

൨൦. അത്താധീനപ്പവത്തീനം പതിഭൂതാ ധമ്മാ അധിപതീ. ‘‘ഛന്ദവതോ കിംനാമ ന സിജ്ഝതീ’’ത്യാദികം ഹി പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ ചിത്തേ ഛന്ദാദയോ ധുരഭൂതാ സയം സമ്പയുത്തധമ്മേ സാധയമാനാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, തേ ച തേസം വസേന പവത്തന്തി, തേന തേ അത്താധീനാനം പതിഭാവേന പവത്തന്തി. അഞ്ഞേസം അധിപതിധമ്മാനം അധിപതിഭാവനിവാരണവസേന ഇസ്സരിയം അധിപതിതാ. സന്തേസുപി ഇന്ദ്രിയന്തരേസു കേവലം ദസ്സനാദീസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി അനുവത്താപനമത്തം ഇന്ദ്രിയതാതി അയം അധിപതിഇന്ദ്രിയാനം വിസേസോ.

൨൧. ഓജട്ഠമകരൂപാദയോ ആഹരന്തീതി ആഹാരാ. കബളീകാരാഹാരോ ഹി ഓജട്ഠമകരൂപം ആഹരതി, ഫസ്സാഹാരോ തിസ്സോ വേദനാ, മനോസഞ്ചേതനാഹാരസങ്ഖാതം കുസലാകുസലകമ്മം തീസു ഭവേസു പടിസന്ധിം. വിഞ്ഞാണാഹാരസങ്ഖാതം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം സഹജാതനാമരൂപേആഹരതി, കിഞ്ചാപി സകസകപച്ചയുപ്പന്നേ ആഹരന്താ അഞ്ഞേപി അത്ഥി. അജ്ഝത്തികസന്തതിയാ പന വിസേസപച്ചയത്താ ഇമേയേവ ചത്താരോ ‘‘ആഹാരാ’’തി വുത്താ.

കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനഞ്ഹി സത്താനം രൂപകായസ്സ കബളീകാരാഹാരോ വിസേസപച്ചയോ കമ്മാദിജനിതസ്സപി തസ്സ കബളീകാരാഹാരൂപത്ഥമ്ഭബലേനേവ ദസവസ്സാദിപ്പവത്തിസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹേസ ‘‘ധാതി വിയ കുമാരസ്സ, ഉപത്ഥമ്ഭനകയന്തം വിയ ഗേഹസ്സാ’’തി വുത്തോ. ഫസ്സോപി സുഖാദിവത്ഥുഭൂതം ആരമ്മണം ഫുസന്തോയേവ സുഖാദിവേദനാപവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ പച്ചയോ ഹോതി. മനോസഞ്ചേതനാ കുസലാകുസലകമ്മവസേന ആയൂഹമാനായേവ ഭവമൂലനിപ്ഫാദനതോ സത്താനം ഠിതിയാ പച്ചയോ ഹോതി. വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവ നാമരൂപപ്പവത്തനേന സത്താനം ഠിതിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി ഏവമേതേയേവ അജ്ഝത്തസന്താനസ്സ വിസേസപച്ചയത്താ ‘‘ആഹാരാ’’തി വുത്താ, ഫസ്സാദീനം ദുതിയാദിഭാവോ ദേസനാക്കമതോ, ന ഉപ്പത്തിക്കമതോ.

൨൬. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനം വിതക്കവിരഹേന ആരമ്മണേസു അഭിനിപാതമത്തത്താ തേസു വിജ്ജമാനാനിപി ഉപേക്ഖാസുഖദുക്ഖാനി ഉപനിജ്ഝാനാകാരസ്സ അഭാവതോ ഝാനങ്ഗഭാവേന ന ഉദ്ധടാനി. ‘‘വിതക്കപച്ഛിമകം ഹി ഝാനങ്ഗ’’ന്തി വുത്തം. ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണമനോധാതുത്തികസന്തീരണത്തികവസേന സോളസചിത്തേസു വീരിയാഭാവതോ തത്ഥ വിജ്ജമാനോപി സമാധി ബലഭാവം ന ഗച്ഛതി. ‘‘വീരിയപച്ഛിമകം ബല’’ന്തി ഹി വുത്തം. തഥാ അട്ഠാരസാഹേതുകേസു ഹേതുവിരഹതോ മഗ്ഗങ്ഗാനി ന ലബ്ഭന്തി. ‘‘ഹേതുപച്ഛിമകം മഗ്ഗങ്ഗ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൩൮) ഹി വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം മനസി നിധായാഹ ‘‘ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസൂ’’ത്യാദി. ഝാനങ്ഗാനി ന ലബ്ഭന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൨൭. അധിമോക്ഖവിരഹതോ വിചികിച്ഛാചിത്തേ ഏകഗ്ഗതാ ചിത്തട്ഠിതിമത്തം, ന പന മിച്ഛാസമാധിസമാധിന്ദ്രിയസമാധിബലവോഹാരം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘തഥാ വിചികിച്ഛാചിത്തേ’’ത്യാദി.

൨൮. ദ്വിഹേതുകതിഹേതുകഗ്ഗഹണേന ഏകഹേതുകേസു അധിപതീനം അഭാവം ദസ്സേതി. ജവനേസ്വേവാതി അവധാരണം ലോകിയവിപാകേസു അധിപതീനം അസമ്ഭവദസ്സനത്ഥം. ന ഹി തേ ഛന്ദാദീനി പുരക്ഖത്വാ പവത്തന്തി. വീമംസാധിപതിനോ ദ്വിഹേതുകജവനേസു അസമ്ഭവതോ ചിത്താഭിസങ്ഖാരൂപനിസ്സയസ്സ ച സമ്ഭവാനുരൂപതോ ലബ്ഭമാനതം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാസമ്ഭവ’’ന്തി. ഏകോവ ലബ്ഭതി, ഇതരഥാ അധിപതിഭാവായോഗതോ, തേനേവ ഹി ഭഗവതാ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’ത്യാദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൧) ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേ വിയ ‘‘അധിപതീ അധിപതിസമ്പയുത്തകാന’’ന്ത്യാദിനാ അവത്വാ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്ത്യാദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൩) ഏകേകാധിപതിവസേനേവ അധിപതിപച്ചയോ ഉദ്ധടോ.

൨൯. വത്ഥുതോ ധമ്മവസേന ഹേതുധമ്മാ ഛ, ഝാനങ്ഗാനി പഞ്ച സോമനസ്സദോമനസ്സുപേക്ഖാനം വേദനാവസേന ഏകതോ ഗഹിതത്താ, മഗ്ഗങ്ഗാ നവ മിച്ഛാസങ്കപ്പവായാമസമാധീനം വിതക്കവീരിയചിത്തേകഗ്ഗതാസഭാവേന സമ്മാസങ്കപ്പാദീഹി ഏകതോ ഗഹിതത്താ. ഇന്ദ്രിയധമ്മാ സോളസ പഞ്ചന്നം വേദനിന്ദ്രിയാനം വേദനാസാമഞ്ഞേന, തിണ്ണം ലോകുത്തരിന്ദ്രിയാനം പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ ച ഞാണസാമഞ്ഞേന ഏകതോ ഗഹിതത്താ, രൂപാരൂപജീവിതിന്ദ്രിയാനഞ്ച വിസും ഗഹിതത്താ, ബലധമ്മാ പന യഥാവുത്തനയേനേവ നവ ഈരിതാ, അധിപതിധമ്മാ ചത്താരോ വുത്താ, ആഹാരാ തഥാ ചത്താരോ വുത്താതി കുസലാദീഹി തീഹി സമാകിണ്ണോ തതോയേവ മിസ്സകസങ്ഗഹോ ഏവംനാമകോ സങ്ഗഹോ സത്തധാ വുത്തോ. ഏത്ഥ ച –

പഞ്ചസങ്ഗഹിതാ പഞ്ഞാ, വായാമേകഗ്ഗതാ പന;

ചതുസങ്ഗഹിതാ ചിത്തം, സതി ചേവ തിസങ്ഗഹാ.

സങ്കപ്പോ വേദനാ സദ്ധാ, ദുകസങ്ഗഹിതാ മതാ;

ഏകേകസങ്ഗഹാ സേസാ, അട്ഠവീസതി ഭാസിതാ.

മിസ്സകസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബോധിപക്ഖിയസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൩൦. പട്ഠാതീതി പട്ഠാനം, അസുഭഗ്ഗഹണാദിവസേന അനുപവിസിത്വാ കായാദിആരമ്മണേ പവത്തതീത്യത്ഥോ, സതിയേവ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. തം പന കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു അസുഭദുക്ഖാനിച്ചാനത്താകാരഗ്ഗഹണവസേന, സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാവിപല്ലാസപ്പഹാനവസേന ച ചതുബ്ബിധന്തി വുത്തം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി. കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം ആയോതി കായോ, സരീരം, അസ്സാസപസ്സാസാനം വാ സമൂഹോ കായോ, തസ്സ അനുപസ്സനാ പരികമ്മവസേന, വിപസ്സനാവസേന ച സരണം കായാനുപസ്സനാ. ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖഭൂതാനം വേദനാനം വസേന അനുപസ്സനാ വേദനാനുപസ്സനാ. തഥാ സരാഗമഹഗ്ഗതാദിവസേന സമ്പയോഗഭൂമിഭേദേന ഭിന്നസ്സേവ ചിത്തസ്സ അനുപസ്സനാ ചിത്താനുപസ്സനാ. സഞ്ഞാസങ്ഖാരാനം ധമ്മാനം ഭിന്നലക്ഖണാനമേവ അനുപസ്സനാ ധമ്മാനുപസ്സനാ.

൩൧. സമ്മാ പദഹന്തി ഏതേനാതി സമ്മപ്പധാനം, വായാമോ. സോ ച കിച്ചഭേദേന ചതുബ്ബിധോതി ആഹ ‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’ത്യാദി. അസുഭമനസികാരകമ്മട്ഠാനാനുയുഞ്ജനാദിവസേന വായമനം വായാമോ. ഭിയ്യോഭാവായാതി അഭിവുദ്ധിയാ.

൩൨. ഇജ്ഝതി അധിട്ഠാനാദികം ഏതായാഹി ഇദ്ധി, ഇദ്ധിവിധഞാണം ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ഛന്ദോയേവ ഇദ്ധിപാദോ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ.

൩൫. ബുജ്ഝതീതി ബോധി, ആരദ്ധവിപസ്സകതോ പട്ഠായ യോഗാവചരോ. യായ വാ സോ സതിആദികായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, കിലേസനിദ്ദാതോ വാ വുട്ഠാതി, കിലേസസങ്കോചാഭാവതോ വാ മഗ്ഗഫലപ്പത്തിയാ വികസതി, സാ ധമ്മസാമഗ്ഗീ ബോധി, തസ്സ ബോധിസ്സ, തസ്സാ വാ ബോധിയാ അങ്ഗഭൂതാ കാരണഭൂതാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, തേ പന ധമ്മവസേന സത്തവിധാതി ആഹ ‘‘സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’ത്യാദി. സതിയേവ സുന്ദരോ ബോജ്ഝങ്ഗോ, സുന്ദരസ്സ വാ ബോധിസ്സ, സുന്ദരായ വാ ബോധിയാ അങ്ഗോതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ധമ്മേ വിചിനാതി ഉപപരിക്ഖതീതി ധമ്മവിചയോ, വിപസ്സനാപഞ്ഞാ. ഉപേക്ഖാതി ഇധ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ.

൪൦. ‘‘സത്തധാ തത്ഥ സങ്ഗഹോ’’തി വത്വാന പുന തം ദസ്സേതും ‘‘സങ്കപ്പപസ്സദ്ധി ചാ’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ വീരിയം നവട്ഠാനം സമ്മപ്പധാനചതുക്കവീരിയിദ്ധിപാദവീരിയിന്ദ്രിയവീരിയബലസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമ്മാവായാമവസേന നവകിച്ചത്താ, സതി അട്ഠട്ഠാനാ സതിപട്ഠാനചതുക്കസതിന്ദ്രിയസതിബലസതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമ്മാസതിവസേന അട്ഠകിച്ചത്താ. സമാധി ചതുട്ഠാനോ സമാധിന്ദ്രിയസമാധിബലസമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമ്മാസമാധിവസേന ചതുകിച്ചത്താ, പഞ്ഞാ പഞ്ചട്ഠാനാ വീമംസിദ്ധിപാദപഞ്ഞിന്ദ്രിയപഞ്ഞാബലധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമ്മാദിട്ഠിവസേന പഞ്ചകിച്ചത്താ, സദ്ധാ ദ്വിട്ഠാനാ സദ്ധിന്ദ്രിയസദ്ധാബലവസേന ദ്വികിച്ചത്താ. ഏസോ ഉത്തമാനം ബോധിപക്ഖിയഭാവേന വിസിട്ഠാനം സത്തതിംസ ധമ്മാനം പവരോ ഉത്തമോ വിഭാഗോ.

൪൧. ലോകുത്തരേ അട്ഠവിധേപി സബ്ബേ സത്തതിംസ ധമ്മാ ഹോന്തി, സങ്കപ്പപീതിയോ ന വാ ഹോന്തി, ദുതിയജ്ഝാനികേ സങ്കപ്പസ്സ, ചതുത്ഥപഞ്ചമജ്ഝാനികേ പീതിയാ ച അസമ്ഭവതോ ന ഹോന്തി വാ, ലോകിയേപി ചിത്തേ സീലവിസുദ്ധാദി ഛബ്ബിസുദ്ധിപവത്തിയം യഥായോഗം തംതംകിച്ചസ്സ അനുരൂപവസേന കേചി കത്ഥചി വിസും വിസും ഹോന്തി, കത്ഥചി ന വാ ഹോന്തി.

ബോധിപക്ഖിയസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സബ്ബസങ്ഗഹവണ്ണനാ

൪൨. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാദിഭേദഭിന്നാ തേ തേ സഭാഗധമ്മാ ഏകജ്ഝം രാസട്ഠേന ഖന്ധാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘തദേകജ്ഝം അഭിസംയൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ അയം വുച്ചതി രൂപക്ഖന്ധോ’’ത്യാദി (വിഭ. ൨), തേ പനേതേ ഖന്ധാ ഭാജനഭോജനബ്യഞ്ജനഭത്തകാരകഭുഞ്ജകവികപ്പവസേന പഞ്ചേവ വുത്താതി ആഹ ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ’’ത്യാദി. രൂപഞ്ഹി വേദനാനിസ്സയത്താ ഭാജനട്ഠാനിയം, വേദനാ ഭുഞ്ജിതബ്ബത്താ ഭോജനട്ഠാനിയാ, സഞ്ഞാ വേദനാസ്സാദലാഭഹേതുത്താ ബ്യഞ്ജനട്ഠാനിയാ, സങ്ഖാരാ അഭിസങ്ഖരണതോ ഭത്തകാരകട്ഠാനിയാ, വിഞ്ഞാണം ഉപഭുഞ്ജകത്താ ഭുഞ്ജകട്ഠാനിയം. ഏത്താവതാ ച അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധീതി പഞ്ചേവ വുത്താ. ദേസനാക്കമേപി ഇദമേവ കാരണം യത്ഥ ഭുഞ്ജതി, യഞ്ച ഭുഞ്ജതി, യേന ച ഭുഞ്ജതി, യോ ച ഭോജകോ, യോ ച ഭുഞ്ജിതാ, തേസം അനുക്കമേന ദസ്സേതുകാമത്താ.

൪൩. ഉപാദാനാനം ഗോചരാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാ, തേ പന ഉപാദാനവിസയഭാവേന ഗഹിതാ രൂപാദയോ പഞ്ചേവാതി വുത്തം ‘‘രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ’’ത്യാദി. സബ്ബസഭാഗധമ്മസങ്ഗഹത്ഥം ഹി സാസവാ, അനാസവാപി ധമ്മാ അവിസേസതോ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി ദേസിതാ. വിപസ്സനാഭൂമിസന്ദസ്സനത്ഥം പന സാസവാവ ‘‘ഉപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി. യഥാ പനേത്ഥ വേദനാദയോ സാസവാ, അനാസവാ ച, ന ഏവം രൂപം, ഏകന്തകാമാവചരത്താ. സഭാഗരാസിവസേന പന തം ഖന്ധേസു ദേസിതം, ഉപാദാനിയഭാവേന, പന രാസിവസേന ച ഉപാദാനക്ഖന്ധേസൂതി ദട്ഠബ്ബം.

൪൪. ആയതന്തി ഏത്ഥ തംതംദ്വാരാരമ്മണാ ചിത്തചേതസികാ തേന തേന കിച്ചേന ഘട്ടേന്തി വായമന്തി, ആയഭൂതേ വാ തേ ധമ്മേ ഏതാനി തനോന്തി വിത്ഥാരേന്തി, ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം നയന്തി പവത്തേന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം കാരണഭൂതാനീതി വാ ആയതനാനി. അപിച ലോകേ നിവാസആകരസമോസരണസഞ്ജാതിട്ഠാനം ‘‘ആയതന’’ന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ ഏതേപി തംതംദ്വാരികാനം, തംതദാരമ്മണാനഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം നിവാസട്ഠാനതായ, തേസമേവ ആകിണ്ണഭാവേന പവത്താനം ആകരട്ഠാനതായ, ദ്വാരാരമ്മണതോ സമോസരന്താനം സമോസരണട്ഠാനതായ, തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജന്താനം സഞ്ജാതിട്ഠാനതായ ച ആയതനാനി. താനി പന ദ്വാരഭൂതാനി അജ്ഝത്തികായതനാനി ഛ, ആരമ്മണഭൂതാനി ച ബാഹിരായതനാനി ഛാതി ദ്വാദസവിധാനീതി ആഹ ‘‘ചക്ഖായതന’’ന്ത്യാദി. ചക്ഖു ച തം ആയതനഞ്ചാതി ചക്ഖായതനം. ഏവം സേസേസുപി.

ഏത്ഥ അജ്ഝത്തികായതനേസു സനിദസ്സനസപ്പടിഘാരമ്മണത്താ ചക്ഖായതനം വിഭൂതന്തി തം പഠമം വുത്തം, തദനന്തരം അനിദസ്സനസപ്പടിഘാരമ്മണാനി ഇതരാനി, തത്ഥാപി അസമ്പത്തഗ്ഗാഹകസാമഞ്ഞേന ചക്ഖായതനാനന്തരം സോതായതനം വുത്തം, ഇതരേസു സീഘതരം ആരമ്മണഗ്ഗഹണസമത്ഥത്താ ഘാനായതനം പഠമം വുത്തം. പുരതോ ഠപിതമത്തസ്സ ഹി ഭോജനാദികസ്സ ഗന്ധോ വാതാനുസാരേന ഘാനേ പടിഹഞ്ഞതി, തദനന്തരം പന പദേസവുത്തിസാമഞ്ഞേന ജിവ്ഹായതനം വുത്തം, തതോ സബ്ബട്ഠാനികം കായായതനം, തതോ പഞ്ചന്നമ്പി ഗോചരഗ്ഗഹണസമത്ഥം മനായതനം, യഥാവുത്താനം പന അനുക്കമേന തേസം തേസം ആരമ്മണാനി രൂപായതനാദീനി വുത്താനി.

൪൫. അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോ. അഥ വാ യഥാസമ്ഭവം അനേകപ്പകാരം സംസാരദുക്ഖം വിദഹന്തി, ഭാരഹാരേഹി വിയ ച ഭാരോ സത്തേഹി ധീയന്തി ധാരിയന്തി, അവസവത്തനതോ ദുക്ഖവിധാനമത്തമേവ ചേതാ, സത്തേഹി ച സംസാരദുക്ഖം അനുവിധീയതി ഏതാഹി, തഥാവിഹിതഞ്ച ഏതാസ്വേവ മീയതി ഠപിയതി, രസസോണിതാദിസരീരാവയവധാതുയോ വിയ, ഹരിതാലമനോസിലാദിസേലാവയവധാതുയോ വിയ ച ഞേയ്യാവയവഭൂതാ ചാതി ധാതുയോ. യഥാഹു –

‘‘വിദഹതി വിധാനഞ്ച, ധീയതേ ച വിധീയതേ;

ഏതായ ധീയതേ ഏത്ഥ, ഇതി വാ ധാതുസമ്മതാ;

സരീരസേലാവയവ-ധാതുയോ വിയ ധാതുയോ’’തി.

താ പന മനായതനം സത്തവിഞ്ഞാണധാതുവസേന സത്തധാ ഭിന്ദിത്വാ അവസേസേഹി ഏകാദസായതനേഹി സഹ അട്ഠാരസധാതൂ വുത്താതി ആഹ ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’ത്യാദി. കമകാരണം വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബം.

൪൬. അരിയകരത്താ അരിയാനി, തച്ഛഭാവതോ സച്ചാനീതി അരിയസച്ചാനി. ഇമാനി ഹി ചത്താരോ പടിപന്നകേ, ചത്താരോ ഫലട്ഠേതി അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലേ സാധേന്തി അസതി സച്ചപ്പടിവേധേ തേസം അരിയഭാവാനുപഗമനതോ, സതി ച തസ്മിം ഏകന്തേന തബ്ഭാവൂപഗമനതോ ച. ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗാനമേവ പന യഥാക്കമം ബാധകത്തം പഭവത്തം നിസ്സരണത്തം നിയ്യാനികത്തം, നാഞ്ഞേസം, ബാധകാദിഭാവോയേവ ച ദുക്ഖാദീനം, ന അബാധകാദിഭാവോ, തസ്മാ അഞ്ഞത്ഥാഭാവതത്ഥബ്യാപിതാസങ്ഖാതേന ലക്ഖണേന ഏതാനി തച്ഛാനി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ബോധാനുരൂപം ചത്താരോ, ഛിന്ദന്തേ ചതുരോ മലേ;

ഖീണദോസേ ച ചത്താരോ, സാധേന്താരിയപുഗ്ഗലേ.

‘‘അഞ്ഞത്ഥ ബാധകത്താദി, ന ഹി ഏതേഹി ലബ്ഭതി;

നാബാധകത്തമേതേസം, തച്ഛാനേതാനിവേതതോ’’തി.

അരിയാനം വാ സച്ചാനി തേഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബത്താ, അരിയസ്സ വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സച്ചാനി തേന ദേസിതത്താതി അരിയസച്ചാനി. താനി പന സംകിലിട്ഠാസംകിലിട്ഠഫലഹേതുവസേന ചതുബ്ബിധാനീതി ആഹ ‘‘ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’ത്യാദി. തത്ഥ കുച്ഛിതത്താ, തുച്ഛത്താ ച ദുക്ഖം. കമ്മാദിപച്ചയസന്നിട്ഠാനേ ദുക്ഖുപ്പത്തിനിമിത്തതായ സമുദയോ സമുദേതി ഏതസ്മാ ദുക്ഖന്തി കത്വാ, ദുക്ഖസ്സ സമുദയോ ദുക്ഖസമുദയോ. ദുക്ഖസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ ദുക്ഖനിരോധോ. ദുക്ഖനിരോധം ഗച്ഛതി, പടിപജ്ജന്തി ച തം ഏതായാതി ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാ.

൪൭. ചേതസികാനം, സോളസസുഖുമരൂപാനം, നിബ്ബാനസ്സ ച വസേന ഏകൂനസത്തതി ധമ്മാ ആയതനേസു ധമ്മായതനം, ധാതൂസു ധമ്മധാതൂതി ച സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി.

൪൯. സേസാ ചേതസികാതി വേദനാസഞ്ഞാഹി സേസാ പഞ്ഞാസ ചേതസികാ. കസ്മാ പന വേദനാസഞ്ഞാ വിസും കതാതി? വട്ടധമ്മേസു അസ്സാദതദുപകരണഭാവതോ. തേഭൂമകധമ്മേസു ഹി അസ്സാദവസപ്പവത്താ വേദനാ, അസുഭേ സുഭാദിസഞ്ഞാവിപല്ലാസവസേന ച തസ്സാ തദാകാരപ്പവത്തീതി തദുപകരണഭൂതാ സഞ്ഞാ, തസ്മാ സംസാരസ്സ പധാനഹേതുതായ ഏതാ വിനിഭുജ്ജിത്വാ ദേസിതാതി. വുത്തഞ്ഹേതം ആചരിയേന –

‘‘വട്ടധമ്മേസു അസ്സാദം, തദസ്സാദുപസേവനം;

വിനിഭുജ്ജ നിദസ്സേതും, ഖന്ധദ്വയമുദാഹട’’ന്തി. (നാമ. പരി. ൬൪൯);

൫൦. നനു ച ആയതനധാതൂസു നിബ്ബാനം സങ്ഗഹിതം, ഖന്ധേസു കസ്മാ ന സങ്ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ഭേദാഭാവേനാ’’ത്യാദി. അതീതാദിഭേദഭിന്നാനഞ്ഹി രാസട്ഠേന ഖന്ധവോഹാരോതി നിബ്ബാനം ഭേദാഭാവതോ ഖന്ധസങ്ഗഹതോ നിസ്സടം, വിനിമുത്തന്ത്യത്ഥോ.

൫൧. ഛന്നം ദ്വാരാനം, ഛന്നം ആരമ്മണാനഞ്ച ഭേദേന ആയതനാനി ദ്വാദസ ഭവന്തി, ഛന്നം ദ്വാരാനം ഛന്നം ആരമ്മണാനം തദുഭയം നിസ്സായ ഉപ്പന്നാനം തത്തകാനമേവ വിഞ്ഞാണാനം പരിയായേന കമേന ധാതുയോ അട്ഠാരസ ഭവന്തി.

൫൨. തിസ്സോ ഭൂമിയോ ഇമസ്സാതി തിഭൂമം, തിഭൂമംയേവ തേഭൂമകം. വത്തതി ഏത്ഥ കമ്മം, തബ്ബിപാകോ ചാതി വട്ടം. തണ്ഹാതി കാമതണ്ഹാദിവസേന തിവിധാ, പുന ഛളാരമ്മണവസേന അട്ഠാരസവിധാ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നവസേന ചതുപഞ്ഞാസവിധാ, അജ്ഝത്തികബാഹിരവസേന അട്ഠസതപ്പഭേദാ തണ്ഹാ. കസ്മാ പന അഞ്ഞേസുപി ദുക്ഖഹേതൂസു സന്തേസു തണ്ഹായേവ സമുദയോതി വുത്താതി? പധാനകാരണത്താ. കമ്മവിചിത്തതാഹേതുഭാവേന, ഹി കമ്മസഹായഭാവൂപഗമനേന ച ദുക്ഖവിചിത്തതാകാരണത്താ തണ്ഹാ ദുക്ഖസ്സ വിസേസകാരണന്തി. മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാനാമേന വുത്തോ മഗ്ഗോ ലോകുത്തരോ മതോതി മഗ്ഗോതി പുന മഗ്ഗഗ്ഗഹണം യോജേതബ്ബം.

൫൩. മഗ്ഗയുത്താ അട്ഠങ്ഗികവിനിമുത്താ സേസാ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഫസ്സാദയോ ഫലഞ്ചേവ സസമ്പയുത്തന്തി ഏതേ ചതൂഹി സച്ചേഹി വിനിസ്സടാ വിനിഗ്ഗതാ നിപ്പരിയായതോ, പരിയായതോ പന അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേപി ‘‘മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്ന’’ന്തി (ധ. സ. ൫൫൫) വുത്തത്താ ഫലധമ്മേസു സമ്മാദിട്ഠാദീനം മഗ്ഗസച്ചേ, ഇതരേസഞ്ച മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താനം സങ്ഖാരദുക്ഖസാമഞ്ഞേന ദുക്ഖസച്ചേ സങ്ഗഹോ സക്കാ കാതും. ഏവഞ്ഹി സതി സച്ചദേസനായപി സബ്ബസങ്ഗാഹികതാ ഉപപന്നാ ഹോതി. കസ്മാ പനേതേ ഖന്ധാദയോ ബഹൂ ധമ്മാ വുത്താതി? ഭഗവതാപി തഥേവ ദേസിതത്താ. ഭഗവതാപി കസ്മാ തഥാ ദേസിതാതി? തിവിധസത്താനുഗ്ഗഹസ്സ അധിപ്പേതത്താ. നാമരൂപതദുഭയസമ്മുള്ഹവസേന ഹി തിക്ഖനാഭിതിക്ഖമുദിന്ദ്രിയവസേന, സങ്ഖിത്തമജ്ഝിമവിത്ഥാരരുചിവസേന ച തിവിധാ സത്താ. തേസു നാമസമ്മുള്ഹാനം ഖന്ധഗ്ഗഹണം നാമസ്സ തത്ഥ ചതുധാ വിഭത്തത്താ, രൂപസമ്മുള്ഹാനം ആയതനഗ്ഗഹണം രൂപസ്സ തത്ഥ അഡ്ഢേകാദസധാ വിഭത്തത്താ, ഉഭയമുള്ഹാനം ധാതുഗ്ഗഹണം ഉഭയേസമ്പി തത്ഥ വിത്ഥാരതോ വിഭത്തത്താ, തഥാ തിക്ഖിന്ദ്രിയാനം, സങ്ഖിത്തരുചികാനഞ്ച ഖന്ധാഗ്ഗഹണന്ത്യാദി യോജേതബ്ബം. തം പനേതം തിവിധമ്പി പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതുവസേന ദിട്ഠമേവ ഉപകാരാവഹം. നോ അഞ്ഞഥാതി സച്ചഗ്ഗഹണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബസങ്ഗഹവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

സമുച്ചയപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.