൮. പച്ചയപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി യഥാവുത്തനാമരൂപധമ്മാനം പടിച്ചസമുപ്പാദപട്ഠാനനയവസേന പച്ചയേ ദസ്സേതും ‘‘യേസ’’ന്ത്യാദി ആരദ്ധം. യേസം പച്ചയേഹി സങ്ഖതത്താ സങ്ഖതാനം പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം യേ പച്ചയധമ്മാ യഥാ യേനാകാരേന പച്ചയാ ഠിതിയാ, ഉപ്പത്തിയാ ച ഉപകാരകാ, തം വിഭാഗം തേസം പച്ചയുപ്പന്നാനം, തേസം പച്ചയാനം, തസ്സ ച പച്ചയാകാരസ്സ പഭേദം ഇഹ ഇമസ്മിം സമുച്ചയസങ്ഗഹാനന്തരേ ഠാനേ യഥാരഹം തംതംപച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ സതി തംതംപച്ചയാനം തംതംപച്ചയഭാവാകാരാനുരൂപം ഇദാനി പവക്ഖാമീതി യോജനാ.

൨. തത്ഥ പച്ചയസാമഗ്ഗിം പടിച്ച സമം ഗന്ത്വാ ഫലാനം ഉപ്പാദോ ഏതസ്മാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ, പച്ചയാകാരോ. നാനപ്പകാരാനി ഠാനാനി പച്ചയാ ഏത്ഥാത്യാദിനാ പട്ഠാനം, അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനമഹാപകരണം, തത്ഥ ദേസിതനയോ പട്ഠാനനയോ.

൩. തത്ഥാതി തേസു ദ്വീസു നയേസു. തസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ ഭാവേന ഭവനസീലസ്സ ഭാവോ തബ്ഭാവഭാവീഭാവോ, സോയേവ ആകാരമത്തം, തേന ഉപലക്ഖിതോ തബ്ഭാവഭാവീഭാവാകാരമത്തോപലക്ഖിതോ. ഏതേനേവ തദഭാവാഭാവാകാരമത്തോപലക്ഖിതതാപി അത്ഥതോ ദസ്സിതാ ഹോതി. അന്വയബ്യതിരേകവസേന ഹി പച്ചയലക്ഖണം ദസ്സേതബ്ബം. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദമുപ്പജ്ജതി. ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൪, ൪൦൬; സം. നി. ൨.൨൧; ഉദാ. ൧, ൨). പടിച്ച ഫലം ഏതി ഏതസ്മാതി പച്ചയോ. തിട്ഠതി ഫലം ഏത്ഥ തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠിതി, ആഹച്ച വിസേസേത്വാ പവത്താ പച്ചയസങ്ഖാതാ ഠിതി ആഹച്ചപച്ചയട്ഠിതി. പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ ഹി തബ്ഭാവഭാവീഭാവാകാരമത്തം ഉപാദായ പവത്തത്താ ഹേതാദിപച്ചയനിയമവിസേസം അനപേക്ഖിത്വാ അവിസേസതോവ പവത്തതി, അയം പന ഹേതാദിതംതംപച്ചയാനം തസ്സ തസ്സ ധമ്മന്തരസ്സ തംതംപച്ചയഭാവസാമത്ഥിയാകാരവിസേസം ഉപാദായ വിസേസേത്വാ പവത്തോതി ആഹച്ചപച്ചയട്ഠിതിമാരബ്ഭ പവുച്ചതീതി. കേചി പന ‘‘ആഹച്ച കണ്ഠതാലുആദീസു പഹരിത്വാ വുത്താ ഠിതി ആഹച്ചപച്ചയട്ഠിതീ’’തി വണ്ണേന്തി. തം പന സവനമത്തേനേവ തേസം അവഹസിതബ്ബവചനതം പകാസേതി. ന ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദനയോ, അഞ്ഞോ വാ കോചി നയോ കണ്ഠതാലുആദീസു അനാഹച്ച ദേസേതും സക്കാതി. വോമിസ്സേത്വാതി പട്ഠാനനയമ്പി പടിച്ചസമുപ്പാദേയേവ പക്ഖിപിത്വാ തബ്ഭാവഭാവീഭാവേന ഹേതാദിപച്ചയവസേന ച മിസ്സേത്വാ ആചരിയാ സങ്ഗഹകാരാദയോ പപഞ്ചേന്തി വിത്ഥാരേന്തി, മയം പന വിസും വിസുംയേവ ദസ്സയിസ്സാമാത്യധിപ്പായോ.

പടിച്ചസമുപ്പാദനയവണ്ണനാ

൪. ന വിജാനാതീതി അവിജ്ജാ, അവിന്ദിയം വാ കായദുച്ചരിതാദിം വിന്ദതി പടിലഭതി, വിന്ദിയം വാ കായസുചരിതാദിം ന വിന്ദതി, വേദിതബ്ബം വാ ചതുസച്ചാദികം ന വിദിതം കരോതി, അവിജ്ജമാനേ വാ ജവാപേതി, വിജ്ജമാനേ വാ ന ജവാപേതീതി അവിജ്ജാ, ചതൂസു അരിയസച്ചേസു പുബ്ബന്താദീസു ചതൂസു അഞ്ഞാണസ്സേതം നാമം. അവിജ്ജാ ഏവ പച്ചയോ അവിജ്ജാപച്ചയോ. തതോ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ, കുസലാകുസലകമ്മാനി. തേ തിവിധാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി. തത്ഥകാമരൂപാവചരാ തേരസ കുസലചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ദ്വാദസ അകുസലചേതനാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ചതസ്സോ ആരുപ്പചേതനാ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി ഏവമേതാ ഏകൂനതിംസ ചേതനാ സങ്ഖാരാ നാമ. പടിസന്ധിവസേന ഏകൂനവീസതിവിധം, പവത്തിവസേന ദ്വത്തിംസവിധം വിപാകചിത്തം വിഞ്ഞാണം നാമ. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപം. തത്ഥ നാമം ഇധ വേദനാദിക്ഖന്ധത്തയം, രൂപം പന ഭൂതുപാദായഭേദതോ ദുവിധം കമ്മസമുട്ഠാനരൂപം, തദുഭയമ്പി ഇധ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസഹഗതന്തി ദട്ഠബ്ബം. നാമരൂപപച്ചയാതി ഏത്ഥ നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപഞ്ച നാമരൂപന്തി സരൂപേകസേസോ വേദിതബ്ബോ. ചക്ഖാദീനി ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി, കേസഞ്ചി മതേന രൂപാദീനി ഛ ബാഹിരായതനാനിപി വാ ആയതനം നാമ. ഛ ആയതനാനി ച ഛട്ഠായതനഞ്ച സളായതനം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിവസേന ഛദ്വാരികോ ഫസ്സോ ഫസ്സോ നാമ. സുഖദുക്ഖുപേക്ഖാവസേന തിവിധാ വേദനാ.

കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാതി തിവിധാ തണ്ഹാ. ഛളാരമ്മണാദിവസേന പന അട്ഠസതപ്പഭേദാ ഹോന്തി കാമുപാദാനാദിവസേന ചത്താരി ഉപാദാനാനി. ഏത്ഥ ച ദുബ്ബലാ തണ്ഹാ തണ്ഹാ നാമ, ബലവതീ ഉപാദാനം. അസമ്പത്തവിസയപത്ഥനാ വാ തണ്ഹാ തമസി ചോരാനം ഹത്ഥപ്പസാരണം വിയ, സമ്പത്തവിസയഗ്ഗഹണം ഉപാദാനം ചോരാനം ഹത്ഥപ്പത്തസ്സ ഗഹണം വിയ. അപ്പിച്ഛതാപടിപക്ഖാ തണ്ഹാ, സന്തോസപ്പടിപക്ഖം ഉപാദാനം. പരിയേസനദുക്ഖമൂലം തണ്ഹാ, ആരക്ഖദുക്ഖമൂലം ഉപാദാനന്തി അയമേതേസം വിസേസോ. കമ്മഭവോ ഉപപത്തിഭവോതി ദുവിധോ ഭവോ. തത്ഥ പഠമോ ഭവതി ഏതസ്മാ ഫലന്തി ഭവോ, സോ കാമാവചരകുസലാകുസലാദിവസേന ഏകൂനതിംസവിധോ. ദുതിയോ പന ഭവതീതി ഭവോ, സോ കാമഭവാദിവസേന നവവിധോ. ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോതി ചേത്ഥ ഉപപത്തിഭവോപി അധിപ്പേതോ. ഭവപച്ചയാ ജാതീതി കമ്മഭവോവ. സോ ഹി ജാതിയാ പച്ചയോ ഹോതി, ന ഇതരോ. സോ ഹി പഠമാഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധസഭാവോ ജാതിയേവ, ന ച തദേവ തസ്സ കാരണം യുത്തം. തേസം തേസം സത്താനം തംതംഗതിആദീസു അത്തഭാവപടിലാഭോ ജാതി. തഥാനിബ്ബത്തസ്സ ച അത്തഭാവസ്സ പുരാണഭാവോ ജരാ. ഏതസ്സേവ ഏകഭവപരിച്ഛിന്നസ്സ പരിയോസാനം മരണം. ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ ചിത്തസന്താപോ സോകോ. തസ്സേവ വചീപലാപോ പരിദേവോ. കായികദുക്ഖവേദനാ ദുക്ഖം. മാനസികദുക്ഖവേദനാ ദോമനസ്സം. ഞാതിബ്യസനാദീഹി ഫുട്ഠസ്സ അധിമത്തചേതോദുക്ഖപ്പഭാവിതോ ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ.

ഏത്ഥ ച സതിപി വത്ഥാരമ്മണാദികേ പച്ചയന്തരേ അവിജ്ജാദിഏകേകപച്ചയഗ്ഗഹണം പധാനഭാവതോ, പാകടഭാവതോ ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച അവിജ്ജാനുസയിതേയേവ സന്താനേ സങ്ഖാരാനം വിപാകധമ്മഭാവേന പവത്തനതോ അവിജ്ജാപച്ചയാസങ്ഖാരാസമ്ഭവന്തി, വിഞ്ഞാണഞ്ച സങ്ഖാരജനിതം ഹുത്വാ ഭവന്തരേ പതിട്ഠാതി. ന ഹി ജനകാഭാവേ തസ്സുപ്പത്തി സിയാ, തസ്മാ സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം. നാമരൂപഞ്ച പുബ്ബങ്ഗമാധിട്ഠാനഭൂതവിഞ്ഞാണുപത്ഥദ്ധം പടിസന്ധിപവത്തീസു പതിട്ഠഹതീതി വിഞ്ഞാണപച്ചയാനാമരൂപം, സളായതനഞ്ച നാമരൂപനിസ്സയമേവ ഛബ്ബിധഫസ്സസ്സ ദ്വാരഭാവേന യഥാരഹം പവത്തതി, നോ അഞ്ഞഥാതി നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം. ഫസ്സോ ച സളായതനസമ്ഭവേയേവ ആരമ്മണം ഫുസതി. ന ഹി ദ്വാരാഭാവേ തസ്സുപ്പത്തി സിയാതി സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ. ഇട്ഠാനിട്ഠമജ്ഝത്തഞ്ച ആരമ്മണം ഫുസന്തോയേവ വേദനം വേദയതി, നോ അഞ്ഞഥാതി ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ. വേദനീയേസു ച ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വേദനാഹേതുകാ തണ്ഹാ സമുട്ഠാതീതി വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ. തണ്ഹാസിനേഹപിപാസിതായേവ ച ഉപാദാനിയേസു ധമ്മേസു ഉപാദായ ദള്ഹഭാവായ സംവത്തന്തി. തണ്ഹായ ഹി രൂപാദീനി അസ്സാദേത്വാ അസ്സാദേത്വാ കാമേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജന്തീതി തണ്ഹാ കാമുപാദാനസ്സ പച്ചയോ. തഥാ രൂപാദിഭേദേഗധിതോ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്ത്യാദിനാ മിച്ഛാദസ്സനം സംസാരതോ മുച്ചിതുകാമോ അസുദ്ധിമഗ്ഗേ സുദ്ധിമഗ്ഗപരാമാസം ഖന്ധേസു അത്തത്തനിയഗാഹഭൂതം അത്തവാദദസ്സനദ്വയഞ്ച ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ ദിട്ഠുപാദാദീനമ്പി പച്ചയോതി തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം. യഥാരഹം സമ്പയോഗാനുസയവസേന ഉപാദാനപതിട്ഠിതായേവ സത്താ കമ്മായൂഹനായ സംവത്തന്തീതി ഉപാദാനം ഭവസ്സ പച്ചയോ. ഉപപത്തിഭവസങ്ഖാതാ ച ജാതി കമ്മഭവഹേതുകായേവ. ബീജതോ അങ്കുരോ വിയ തത്ഥ തത്ഥ സമുപലബ്ഭതീതി ഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോ നാമ. സതി ച ജാതിയാ ഏവ ജരാമരണസമ്ഭവോ. ന ഹി അജാതാനം ജരാമരണസമ്ഭവോ ഹോതീതി ജാതി ജരാമരണാനം പച്ചയോതി ഏവമേതേസം തബ്ഭാവഭാവീഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീതി യഥാവുത്തേന പച്ചയപരമ്പരവിധിനാ, ന പന ഇസ്സരനിമ്മാനാദീഹി ഏതസ്സ വട്ടസങ്ഖാതസ്സ കേവലസ്സ സുഖാദീഹി അസമ്മിസ്സസ്സ, സകലസ്സ വാ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ ദുക്ഖരാസിസ്സ ന സുഖസുഭാദീനം സമുദയോ നിബ്ബത്തി ഹോതി. ഏത്ഥ ഇമസ്മിം പച്ചയസങ്ഗഹാധികാരേ.

൫. അതതി സതതം ഗച്ഛതി പവത്തതീതി അദ്ധാ, കാലോ.

൬. അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ അതീതോ അദ്ധാ അതീതഭവപരിയാപന്നഹേതൂനമേവേത്ഥ അധിപ്പേതത്താ, അദ്ധാഗ്ഗഹണേന ച അവിജ്ജാദീനം ധമ്മാനമേവ ഗഹണം തബ്ബിനിമുത്തസ്സ കസ്സചി കാലസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ. നിരുദ്ധാനുപ്പാദാ ഏവ ഹി ധമ്മാ അതീതാനാഗതകാലവസേന ഉപ്പാദാദിക്ഖണത്തയപരിയാപന്നാ ച പച്ചുപ്പന്നകാലവസേന വോഹരീയന്തി. ജാതിജരാമരണം അനാഗതോ അദ്ധാ പച്ചുപ്പന്നഹേതുതോ അനാഗതേ നിബ്ബത്തനതോ. മജ്ഝേ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ അതീതഹേതുതോ ഇധ നിബ്ബത്തനകഫലസഭാവത്താ, അനാഗതഫലസ്സ ഇധ ഹേതുസഭാവത്താ ച മജ്ഝേ വിഞ്ഞാണാദീനി അട്ഠങ്ഗാനി പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ.

൮. നനു സോകപരിദേവാദയോപി അങ്ഗഭാവേന വത്തബ്ബാതി ആഹ ‘‘സോകാദിവചന’’ന്ത്യാദി. സോകാദിവചനം ജാതിയാ നിസ്സന്ദസ്സ അമുഖ്യഫലമത്തസ്സ നിദസ്സനം, ന പന വിസും അങ്ഗദസ്സനന്ത്യത്ഥോ.

൯. തണ്ഹുപാദാനഭവാപി ഗഹിതാ ഹോന്തീതി കിലേസഭാവസാമഞ്ഞതോ അവിജ്ജാഗ്ഗഹണേന തണ്ഹുപാദാനാനി, കമ്മഭവസാമഞ്ഞതോ സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന കമ്മഭവോ ഗഹിതോ. തഥാ തണ്ഹുപാദാനഭവഗ്ഗഹണേന ച അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ ഗഹിതാതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാപി വുത്തനയേന തേസം ഗഹണേന തേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ, വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാനം ജാതിജരാഭങ്ഗാവ ജാതിജരാമരണന്തി ച വുത്താതി ആഹ ‘‘ജാതിജരാമരണഗ്ഗഹണേനാ’’ത്യാദി.

൧൦. അതീതേ ഹേതവോ പഞ്ചാതി സരൂപതോ വുത്താനം ദ്വിന്നം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം, സങ്ഗഹവസേന ഗഹിതാനം തിണ്ണം തണ്ഹുപാദാനഭവാനഞ്ച വസേന പച്ചുപ്പന്നഫലസ്സ പച്ചയാ അതീതഭവേ നിബ്ബത്താ ഹേതവോ പഞ്ച, ഇദാനി ഫലപഞ്ചകന്തി അതീതഹേതുപച്ചയാ ഇധ പച്ചുപ്പന്നേ നിബ്ബത്തം വിഞ്ഞാണാദിഫലപഞ്ചകം. ഇദാനി ഹേതവോ പഞ്ചാതി സരൂപതോ വുത്താനം തണ്ഹാദീനം തിണ്ണം, സങ്ഗഹതോ ലദ്ധാനം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം ദ്വിന്നഞ്ച വസേന ആയതിം ഫലസ്സ പച്ചയാ ഇദാനി ഹേതവോ പഞ്ച. ആയതിം ഫലപഞ്ചകന്തി ജാതിജരാമരണഗ്ഗഹണേന വുത്തം പച്ചുപ്പന്നഹേതുപച്ചയാ അനാഗതേ നിബ്ബത്തനകവിഞ്ഞാണാദിഫലപഞ്ചകന്തി ഏവം വീസതി അതീതാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ആകിരിയന്തീതി ആകാരാ.

അതീതഹേതൂനം, ഇദാനി ഫലപഞ്ചകസ്സ ച അന്തരാ ഏകോ സന്ധി, ഇദാനി ഫലപഞ്ചകസ്സ, ഇദാനി ഹേതൂനഞ്ച അന്തരാ ഏകോ, ഇദാനി ഹേതൂനം, ആയതിം ഫലസ്സ ച അന്തരാ ഏകോതി ഏവം തിസന്ധി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനമന്തരാ ഏകോ, വേദനാതണ്ഹാനമന്തരാ ഏകോ, ഭവജാതീനമന്തരാ ഏകോ സന്ധീ’’തി. ഏത്ഥ ഹി ഹേതുതോഫലസ്സ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഭാവതോ ഹേതുഫലസമ്ബന്ധഭൂതോ പഠമോ സന്ധി, തഥാ തതിയോ, ദുതിയോ പന ഫലതോ ഹേതുനോ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഭാവതോ ഫലഹേതുസമ്ബന്ധഭൂതോ. ഫലഭൂതോപി ഹി ധമ്മോ അഞ്ഞസ്സ ഹേതുസഭാവസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോതി. സങ്ഖിപീയന്തി ഏത്ഥ അവിജ്ജാദയോ, വിഞ്ഞാണാദയോ ചാതി സങ്ഖേപോ, അതീതഹേതു, ഏതരഹി വിപാകോ, ഏതരഹി ഹേതു ആയതിം വിപാകോതി ചത്താരോ സങ്ഖേപാതി ചതുസങ്ഖേപാ.

൧൧. കമ്മഭവസങ്ഖാതോ ഭവേകദേസോതി ഏത്ഥ ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയചേതനാ ഭവോ നാമ, പുരിമകമ്മഭവസ്മിം ഇധ പടിസന്ധിയാ പച്ചയചേതനാ സങ്ഖാരാതി വേദിതബ്ബാ. അവസേസാ ചാതി വിഞ്ഞാണാദിപഞ്ചകജാതിജരാമരണവസേന സത്തവിധാ പച്ചുപ്പന്നഫലവസേന വുത്തധമ്മാ. ഉപപത്തിഭവസങ്ഖാതോ ഭവേകദേസോതി പന അനാഗതപരിയാപന്നാ വേദിതബ്ബാ. ഭവ-സദ്ദേന കമ്മഭവസ്സപി വുച്ചമാനത്താ ഭവേകദേസ-സദ്ദോ വുത്തോ.

൧൨. പുബ്ബന്തസ്സ അവിജ്ജാ മൂലം. അപരന്തസ്സ തണ്ഹാ മൂലന്തി ആഹ അവിജ്ജാതണ്ഹാവസേന ദ്വേ മൂലാനീ’’തി.

൧൩. തേസമേവ അവിജ്ജാതണ്ഹാസങ്ഖാതാനം വട്ടമൂലാനം നിരോധേന അനുപ്പാദധമ്മതാപത്തിയാ സച്ചപ്പടിവേധതോ സിദ്ധായ അപ്പവത്തിയാ വട്ടം നിരുജ്ഝതി. അഭിണ്ഹസോ അഭിക്ഖണം ജരാമരണസങ്ഖാതായ മുച്ഛായ പീളിതാനം സത്താനം സോകാദിസമപ്പിതാനം കാമാസവാദിആസവാനം സമുപ്പാദതോ പുന അവിജ്ജാ ച പവത്തതി. ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) ഹി വുത്തം. ഏതേന അവിജ്ജായപി പച്ചയോ ദസ്സിതോ ഹോതി, ഇതരഥാ പടിച്ചസമുപ്പാദചക്കം അബദ്ധം സിയാതി. ഇച്ചേവം വുത്തനയേന ആബദ്ധം അവിച്ഛിന്നം അനാദികം ആദിരഹിതം തിഭൂമകപരിയാപന്നത്താ തേഭൂമകം കിലേസകമ്മവിപാകവസേന തിവട്ടഭൂതം പടിച്ചസമുപ്പാദോതി പട്ഠപേസി പഞ്ഞപേസി മഹാമുനി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ.

പടിച്ചസമുപ്പാദനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പട്ഠാനനയവണ്ണനാ

൧൪. ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദനയം വിഭാഗതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പട്ഠാനനയം ദസ്സേതും ‘‘ഹേതുപച്ചയോ’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ ഹിനോതി പതിട്ഠാതി ഏതേനാതി ഹേതു. അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം ഹി-സദ്ദോ ഇധ പതിട്ഠത്ഥോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഹിനോതി വാ ഏതേന കമ്മനിദാനഭൂതേന ഉദ്ധം ഓജം അഭിഹരന്തേന മൂലേന വിയ പാദപോ തപ്പച്ചയം ഫലം ഗച്ഛതി പവത്തതി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം ആപജ്ജതീതി ഹേതു. ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാതി ഹേതുപച്ചയോ. ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ, ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. മൂലട്ഠേന ഹേതു, ഉപകാരട്ഠേന പച്ചയോതി സങ്ഖേപതോ മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോ. സോ പന പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം, പടിസന്ധിയം കമ്മസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഉഭയത്ഥ സമ്പയുത്താനം നാമധമ്മാനഞ്ച രുക്ഖസ്സ മൂലാനി വിയ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനസങ്ഖാതമൂലട്ഠേന ഉപകാരകാ ഛ ധമ്മാതി ദട്ഠബ്ബം.

ആലമ്ബീയതി ദുബ്ബലേന വിയ ദണ്ഡാദികം ചിത്തചേതസികേഹി ഗയ്ഹതീതി ആരമ്മണം. ചിത്തചേതസികാ ഹി യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭ പവത്തന്തി, തേ തേ ധമ്മാ തേസം തേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയോ നാമ. ന ഹി സോ ധമ്മോ അത്ഥി, യോ ചിത്തചേതസികാനം ആരമ്മണപച്ചയഭാവം ന ഗച്ഛേയ്യ. അത്താധീനപ്പവത്തീനം പതിഭൂതോ പച്ചയോ അധിപതിപച്ചയോ.

ന വിജ്ജതി പച്ചയുപ്പന്നേന സഹ അന്തരം ഏതസ്സ പച്ചയസ്സാതി അനന്തരപച്ചയോ. സണ്ഠാനാഭാവേന സുട്ഠു അനന്തരപച്ചയോ സമനന്തരപച്ചയോ. അത്തനോ അത്തനോ അനന്തരം അനുരൂപചിത്തുപ്പാദജനനസമത്ഥോ പുരിമപുരിമനിരുദ്ധോ ധമ്മോ ‘‘അനന്തരപച്ചയോ’’, ‘‘സമനന്തരപച്ചയോ’’തി ച വുച്ചതി. ബ്യഞ്ജനമത്തേനേവ ഹി നേസം വിസേസോ. അത്ഥതോ പന ഉഭയമ്പി സമനന്തരനിരുദ്ധസ്സേവാധിവചനം. ന ഹി തേസം അത്ഥതോ ഭേദോ ഉപലബ്ഭതി. യം പന കേചി വദന്തി ‘‘അത്ഥാനന്തരതായ അനന്തരപച്ചയോ, കാലാനന്തരതായ സമനന്തരപച്ചയോ’’തി, തം ‘‘നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഫലസമാപത്തിയാ സമനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’ത്യാദീഹി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) വിരുജ്ഝതി. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഹി സത്താഹാദികാലം നിരുദ്ധം ഫലസമാപത്തിയാ സമനന്തരപച്ചയോ, തസ്മാ അഭിനിവേസം അകത്വാ ബ്യഞ്ജനമത്തതോവേത്ഥ നാനാകരണം പച്ചേതബ്ബം, ന അത്ഥതോ. പുബ്ബധമ്മനിരോധസ്സ ഹി പച്ഛാജാതധമ്മുപ്പാദനസ്സ ച അന്തരാഭാവേന ഉപ്പാദനസമത്ഥതായ നിരോധോ അനന്തരപച്ചയതാ, ‘‘ഇദമിതോ ഉദ്ധം, ഇദം ഹേട്ഠാ, ഇദം സമന്തതോ’’തി അത്തനാ ഏകത്തം ഉപനേത്വാ വിയ സുട്ഠു അനന്തരഭാവേന ഉപ്പാദേതും സമത്ഥം ഹുത്വാ നിരോധോ സമനന്തരപച്ചയതാതി ഏവം ബ്യഞ്ജനമത്തതോവ ഭേദോ. നിരോധപച്ചയസ്സപി ഹി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ അസഞ്ഞുപ്പത്തിയാ പുരിമസ്സ ച ചുതിചിത്തസ്സ കാലന്തരേപി ഉപ്പജ്ജന്താനം ഫലപടിസന്ധീനം അന്തരാ സമാനജാതിയേന അരൂപധമ്മേന ബ്യവധാനാഭാവതോ ഭിന്നജാതികാനഞ്ച രൂപധമ്മാനം ബ്യവധാനകരണേ അസമത്ഥതായ നിരന്തരുപ്പാദനേ ഏകത്തം ഉപനേത്വാ വിയ ഉപ്പാദനേ ച സമത്ഥതാ അത്ഥീതി തേസമ്പി അനന്തരസമനന്തരപച്ചയതാ ലബ്ഭതി, തസ്മാ ധമ്മതോ അവിസേസേപി തഥാ തഥാ ബുജ്ഝനകാനം വേനേയ്യാനം വസേന ഉപസഗ്ഗത്ഥവിസേസമത്തതോവ ഭേദോ പച്ചേതബ്ബോതി.

അത്തനോ അനുപ്പത്തിയാ സഹുപ്പന്നാനമ്പി അനുപ്പത്തിതോ പകാസസ്സ പദീപോ വിയ സഹുപ്പന്നാനം സഹുപ്പാദഭാവേന പച്ചയോ സഹജാതപച്ചയോ, അരൂപിനോ ചതുക്ഖന്ധാ, ചത്താരോ മഹാഭൂതാ, പടിസന്ധിക്ഖണേ വത്ഥുവിപാകാ ച ധമ്മാ.

അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപത്ഥമ്ഭയമാനം തിദണ്ഡം വിയ അത്തനോ ഉപകാരകധമ്മാനം ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവേന പച്ചയോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ. അഞ്ഞമഞ്ഞതാവസേനേവ ച ഉപകാരകതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ, ന സഹജാതമത്തേനാതി അയമേതേസം ദ്വിന്നം വിസേസോ. തഥാ ഹി സഹജാതപച്ചയഭാവീയേവ കോചി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ന ഹോതി ചിത്തജരൂപാനം സഹജാതപച്ചയഭാവിനോ നാമസ്സ ഉപാദാരൂപാനം സഹജാതപച്ചയഭാവീനം മഹാഭൂതാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭാവസ്സ അനുദ്ധടത്താ. യദി ഹി സഹജാതഭാവേനേവ അത്തനോ ഉപകാരകാനം ഉപകാരകതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ സിയാ, തദാ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയേഹി സമാനേഹി ഭവിതബ്ബന്തി.

ചിത്തകമ്മസ്സ പടോ വിയ സഹജാതനാമരൂപാനം നിസ്സയഭൂതാ ചതുക്ഖന്ധാ, തരുപബ്ബതാദീനം പഥവീ വിയ ആധാരണതോയേവ സഹജാതരൂപസത്തവിഞ്ഞാണധാതൂനം യഥാക്കമം നിസ്സയാ ഭൂതരൂപം, വത്ഥു ചാതി ഇമേ നിസ്സയപച്ചയോ നാമ നിസ്സീയതി നിസ്സിതകേഹീതി കത്വാ, ബലവഭാവേന നിസ്സയോ പച്ചയോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഉപ-സദ്ദസ്സ അതിസയജോതകത്താ, തസ്സ പന ഭേദം വക്ഖതി.

ഛ വത്ഥൂനി, ഛ ആരമ്മണാനി ചാതി ഇമേ പച്ചയുപ്പന്നതോ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തമാനഭാവേന ഉപകാരകോ പുരേജാതപച്ചയോ. പച്ഛാജാതപച്ചയേ അസതി സന്താനട്ഠിതിഹേതുഭാവം ആഗച്ഛന്തസ്സ കായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭനഭാവേന ഉപകാരകാ പച്ഛാജാതാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പച്ഛാജാതപച്ചയോ. സോ ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാ ചേതനാ വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

പുരിമപുരിമപരിചിതഗന്ഥോ വിയ ഉത്തരഉത്തരഗന്ഥസ്സ കുസലാദിഭാവേന അത്തസദിസസ്സ പഗുണബലവഭാവവിസിട്ഠഅത്തസമാനജാതിയതാഗാഹണം ആസേവനം, തേന പച്ചയാ സജാതിയധമ്മാനം സജാതിയധമ്മാവ ആസേവനപച്ചയോ. ഭിന്നജാതികാ ഹി ഭിന്നജാതികേഹി ആസേവനപഗുണേന പഗുണബലവഭാവവിസിട്ഠം കുസലാദിഭാവസങ്ഖാതം അത്തനോ ഗതിം ഗാഹാപേതും ന സക്കോന്തി, ന ച സയം തതോ ഗണ്ഹന്തി, തേ പന അനന്തരാതീതാനി ലോകിയകുസലാകുസലാനി ചേവ അനാവജ്ജനകിരിയജവനാനി ചാതി ദട്ഠബ്ബം. ചിത്തപ്പയോഗസങ്ഖാതകിരിയാഭാവേന സഹജാതാനം നാനാക്ഖണികാനം വിപാകാനം, കടത്താരൂപാനഞ്ച ഉപകാരികാ ചേതനാ കമ്മപച്ചയോ.

അത്തനോ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേന സഹജാതനാമരൂപാനം നിരുസ്സാഹസന്തഭാവായ ഉപകാരകാ വിപാകചിത്തചേതസികാ വിപാകപച്ചയോ. തേ ഹി പയോഗേന അസാധേതബ്ബതായ കമ്മസ്സ കടത്താ നിപ്ഫജ്ജമാനമത്തതോ നിരുസ്സാഹസന്തഭാവാ ഹോന്തി, ന കിലേസവൂപസമസന്തഭാവാ. തഥാ സന്തഭാവതോയേവ ഹി ഭവങ്ഗാദയോ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യാ. അഭിനിപാതസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണമത്താ പന വിപാകാ ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യാവ. ജവനപ്പവത്തിയാവ നേസം രൂപാദിഗ്ഗഹിതതാ വിഞ്ഞായതി.

രൂപാരൂപാനം ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാ ആഹാരപച്ചയോ. സതിപി ഹി ജനകഭാവേ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തമേവ ആഹാരസ്സ പധാനകിച്ചം. ജനയന്തോപി ആഹാരോ അവിച്ഛേദവസേന ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ വ ജനേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭകഭാവോ വ ആഹാരഭാവോ. തേസു തേസു കിച്ചേസു പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേഹി അത്താനം അനുവത്താപനസങ്ഖാതാധിപതിയട്ഠേന പച്ചയോ ഇന്ദ്രിയപച്ചയോ.

ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനവസേന ഉപഗന്ത്വാ ആരമ്മണനിജ്ഝാനകാ വിതക്കാദയോ ഝാനപച്ചയോ. സുഗതിതോ പുഞ്ഞതോ, ദുഗ്ഗഹിതോ പാപതോ വാ നിയ്യാനട്ഠേന ഉപകാരകാ സമ്മാദിട്ഠാദയോ മഗ്ഗപച്ചയോ.

പരമത്ഥതോ ഭിന്നാപി ഏകീഭാവഗതാ വിയ ഏകുപ്പാദാദിഭാവസങ്ഖാതസമ്പയോഗലക്ഖണേന ഉപകാരകാ നാമധമ്മാ വ സമ്പയുത്തപച്ചയോ. അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധതായ യുത്താപി സമാനാ വിപ്പയുത്തഭാവേന വിസംസട്ഠതായ നാനത്തുപഗമനേന ഉപകാരകാ വത്ഥുചിത്തചേതസികാ വിപ്പയുത്തപച്ചയോ.

പച്ചുപ്പന്നസഭാവസങ്ഖാതേന അത്ഥിഭാവേന താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകാ ‘‘സഹജാതം പുരേജാത’’ന്ത്യാദിനാ വക്ഖമാനധമ്മാ അത്ഥിപച്ചയോ. സതിപി ഹി ജനകത്തേ ഠിതിയംയേവ സാതിസയോ അത്ഥിപച്ചയാനം ബ്യാപാരോതി ഉപത്ഥമ്ഭകതാവ തേസം ഗഹിതാ. ഏകസ്മിം ഫസ്സാദിസമുദായേ പവത്തമാനേ ദുതിയസ്സ അഭാവതോ അത്തനോ ഠിതിയാ ഓകാസം അലഭന്താനം അനന്തരമുപ്പജ്ജമാനകചിത്തചേതസികാനം ഓകാസദാനവസേന ഉപകാരകാ അനന്തരനിരുദ്ധാ ചിത്തചേതസികാ നത്ഥിപച്ചയോ.

അത്തനോ സഭാവാവിഗമനേന അപ്പവത്തമാനാനം വിഗതഭാവേന ഉപകാരകായേവ ധമ്മാ വിഗതപച്ചയോ. നിരോധാനുപഗമനവസേന ഉപകാരകാ അത്ഥിപച്ചയാ വ അവിഗതപച്ചയോ. സസഭാവതാമത്തേന ഉപകാരകതാ അത്ഥിപച്ചയതാ, നിരോധാനുപഗമനവസേന ഉപകാരകതാ അവിഗതപച്ചയതാതി പച്ചയതാവിസേസോ നേസം ധമ്മാവിസേസേപി ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാനഞ്ഹി സമത്ഥതാവിസേസം സബ്ബാകാരേന ഞത്വാ ഭഗവതാ ചതുവീസതിപച്ചയാ ദേസിതാതി ഭഗവതി സദ്ധായ ‘‘ഏവം വിസേസാ ഏതേ ധമ്മാ’’തി സുതമയഞാണം ഉപ്പാദേത്വാ ചിന്താഭാവനാമയഞാണേഹി തദഭിസമയായ യോഗോ കരണീയോ. അവിസേസേപി ഹി ധമ്മസാമഗ്ഗിയസ്സ തഥാ തഥാ വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലാനം വസേന ഹേട്ഠാ വുത്തോപി പച്ചയോ പുന പകാരന്തേന വുച്ചതി അഹേതുകദുകം വത്വാപി ഹേതുവിപ്പയുത്തദുകം വിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൫. നാമം ചതുക്ഖന്ധസങ്ഖാതം നാമം താദിസസ്സേവ നാമസ്സ ഛധാ ഛഹാകാരേഹി പച്ചയോ ഹോതി, തദേവ നാമരൂപീനം സമുദിതാനം പഞ്ചധാ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപസ്സ പുന ഭൂതുപാദായഭേദസ്സ ഏകധാ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപഞ്ച നാമസ്സ ഏകധാ പച്ചയോ, പഞ്ഞത്തിനാമരൂപാനി നാമസ്സ ദ്വിധാ ദ്വിപ്പകാരാ പച്ചയാ ഹോന്തി, ദ്വയം പന നാമരൂപദ്വയം സമുദിതം ദ്വയസ്സ താദിസസ്സേവ നാമരൂപദ്വയസ്സ നവധാ പച്ചയോ ചേതി ഏവം പച്ചയാ ഛബ്ബിധാ ഠിതാ.

൧൬. വിപാകബ്യാകതം കമ്മവസേന വിപാകഭാവപ്പത്തം കമ്മവേഗക്ഖിത്തപതിതം വിയ ഹുത്വാ പവത്തമാനം അത്തനോ സഭാവം ഗാഹേത്വാ പരിഭാവേത്വാ നേവ അഞ്ഞം പവത്തേതി, ന ച പുരിമവിപാകാനുഭാവം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘ന മഗ്ഗപച്ചയാ ആസേവനേ ഏക’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨൨൧) വചനതോ ച അഹേതുകകിരിയേസു ഹസിതുപ്പാദസ്സേവ ആസേവനതാഉദ്ധരണേന ആവജ്ജനദ്വയം ആസേവനപച്ചയോ ന ഹോതി, തസ്മാ ജവനാനേവ ആസേവനപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തീതി ആഹ ‘‘പുരിമാനി ജവനാനീ’’ത്യാദി. അവിസേസവചനേപേത്ഥ ലോകിയകുസലാകുസലാബ്യാകതജവനാനേവ ദട്ഠബ്ബാനി ലോകുത്തരജവനാനം ആസേവനഭാവസ്സ അനുദ്ധടത്താ.

ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം പട്ഠാനട്ഠകഥായം (പട്ഠാ. അട്ഠ. ൧.൧൨) ‘‘ലോകുത്തരോ പന ആസേവനപച്ചയോ നാമ നത്ഥീ’’തി. തത്ഥ ഹി കുസലം ഭിന്നജാതികസ്സ പുരേചരത്താ ന തേന ആസേവനഗുണം ഗണ്ഹാപേതി, ഫലചിത്താനി ച ജവനവസേന ഉപ്പജ്ജമാനാനിപി വിപാകാബ്യാകതേ വുത്തനയേന ആസേവനം ന ഗണ്ഹന്തി, ന ച അഞ്ഞം ഗാഹാപേന്തി. യമ്പി ‘‘ആസേവനവിനിമുത്തം ജവനം നത്ഥീ’’തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം, തമ്പി യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. ഇതരഥാ ആചരിയസ്സ അസമപേക്ഖിതാഭിധായകത്തപ്പസങ്ഗോ സിയാ. മഗ്ഗോ പന ഗോത്രഭുതോ ആസേവനം ന ഗണ്ഹാതീതി നത്ഥി ഭൂമിആദിവസേന നാനാജാതിതായ അനധിപ്പേതത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം പട്ഠാനേ ‘‘ഗോത്രഭു മഗ്ഗസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ, വോദാനം മഗ്ഗസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൬). ഏകുപ്പാദാദിചതുബ്ബിധസമ്പയോഗലക്ഖണാഭാവതോ സഹുപ്പന്നാനമ്പി രൂപധമ്മാനം സമ്പയുത്തപച്ചയതാ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി.

൧൭. ഹേതുഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാനി സഹജാതാനം നാമ രൂപാനന്തി തയോപേതേ പടിസന്ധിയം കമ്മസമുട്ഠാനാനം, പവത്തിയം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം, ഉഭയത്ഥ സഹജാതാനം നാമാനഞ്ച ഹേതാദിപച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി. ‘‘സഹജാതരൂപന്തി ഹി സബ്ബത്ഥ പടിസന്ധിയം കമ്മസമുട്ഠാനാനം, പവത്തിയം ചിത്തസമുട്ഠാനാന’’ന്തി വക്ഖതി. സഹജാതാ ചേതനാതി അന്തമസോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹിപി സഹജാതചേതനാ. സഹജാതാനം നാമ രൂപാനന്തി സബ്ബാപി ചേതനാ നാമാനം, പടിസന്ധിസഹഗതാ ചേതനാ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപാനം, പവത്തിയം രൂപസമുട്ഠാപകചിത്തസഹഗതാ ചേതനാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച. നാനാക്ഖണികാ ചേതനാതി വിപാകക്ഖണതോ നാനാക്ഖണേ അതീതഭവാദീസു നിബ്ബത്താ കുസലാകുസലചേതനാ. നാമരൂപാനന്തി ഉഭയത്ഥാപി നാമരൂപാനം. വിപാകക്ഖന്ധാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണാദികാ വിപാകാ അരൂപക്ഖന്ധാ. കമ്മസമുട്ഠാനമ്പി ഹി രൂപം വിപാകവോഹാരം ന ലഭതി അരൂപധമ്മഭാവേന, സാരമ്മണഭാവേന ച കമ്മസദിസേസു അരൂപധമ്മേസ്വേവ വിപാക-സദ്ദസ്സ നിരുള്ഹത്താ.

൧൮. പുരേജാതസ്സ ഇമസ്സ കായസ്സാതി പച്ചയധമ്മതോ പുരേ ഉപ്പന്നസ്സ ഇമസ്സ രൂപകായസ്സ. കഥം പന പച്ചയുപ്പന്നസ്സ പുരേ നിബ്ബത്തിയം പച്ഛാജാതസ്സ പച്ചയതാതി? നനു വുത്തം ‘‘പച്ഛാജാതപച്ചയേ അസതി സന്താനട്ഠിതിഹേതുകഭാവം ആഗച്ഛന്തസ്സാ’’തി, തസ്മാ സന്താനപ്പവത്തസ്സ ഹേതുഭാവുപത്ഥമ്ഭനേ ഇമസ്സ ബ്യാപാരോതി ന കോചി വിരോധോ.

൧൯. പടിസന്ധിയം ചക്ഖാദിവത്ഥൂനം അസമ്ഭവതോ, സതി ച സമ്ഭവേ തംതംവിഞ്ഞാണാനം പച്ചയഭാവാനുപഗമനതോ, ഹദയവത്ഥുനോ ച പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സഹുപ്പന്നസ്സ പുരേജാതകതാഭാവതോ വുത്തം ‘‘ഛവത്ഥൂനി പവത്തിയ’’ന്തി. ‘‘പഞ്ചാരമ്മണാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണവീഥിയാ’’തി ച ഇദം ആരമ്മണപുരേജാതനിദ്ദേസേ ആഗതം സന്ധായ വുത്തം. പഞ്ഹാവാരേ പന ‘‘സേക്ഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തീ’’ത്യാദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪) അവിസേസേന പച്ചുപ്പന്നചക്ഖാദീനമ്പി ഗഹിതത്താ ധമ്മാരമ്മണമ്പി ആരമ്മണപുരേജാതം മനോവിഞ്ഞാണവീഥിയാ ലബ്ഭതി. അത്ഥതോ ഹേതം സിദ്ധം, യം പച്ചുപ്പന്നധമ്മാരമ്മണം ഗഹേത്വാ മനോദ്വാരികവീഥി പവത്തതി, തം തസ്സ ആരമ്മണപുരേജാതം ഹോതീതി.

൨൨. പകതിയാ ഏവ പച്ചയന്തരരഹിതേന അത്തനോ സഭാവേനേവ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ. ആരമ്മണാനന്തരേഹി അസംമിസ്സോ പുഥഗേവ കോചി ഉപനിസ്സയോതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ പകതോ ഉപനിസ്സയോ പകതൂപനിസ്സയോ. പകതോതി ചേത്ഥ പ-കാരോ ഉപസഗ്ഗോ, സോ അത്തനോ ഫലസ്സ ഉപ്പാദനസമത്ഥഭാവേന സന്താനേ നിപ്ഫാദിതഭാവം, ആസേവിതഭാവഞ്ച ദീപേതി, തസ്മാ അത്തനോ സന്താനേ നിപ്ഫന്നോ രാഗാദി, സദ്ധാദി, ഉപസേവിതോ വാ ഉതുഭോജനാദി പകതൂപനിസ്സയോ. തഥാ ചേവ നിദ്ദിസതി.

൨൩. ഗരുകതന്തി ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖിതം. തഥാ ഹി ‘‘ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ തം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതീ’’ത്യാദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൩) ദാനസീലഉപോസഥകമ്മപുബ്ബേകതസുചിണ്ണഝാനഗോത്രഭുവോദാനമഗ്ഗാദീനി ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖണവസേന അസ്സ നിദ്ദേസോ പവത്തോ.

൨൪. ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ഖന്ധാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ഖന്ധാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’ത്യാദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൩) നയേന അനന്തരപച്ചയേന സദ്ധിം നാനത്തം അകത്വാ അനന്തരൂപനിസ്സയസ്സ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘അനന്തരനിരുദ്ധാ’’ത്യാദി. ഏവം സന്തേപി അത്തനോ അനന്തരം അനുരൂപചിത്തുപ്പാദവസേന അനന്തരപച്ചയോ, ബലവകാരണവസേന അനന്തരൂപനിസ്സയപച്ചയോതി അയമേതേസം വിസേസോ.

൨൫. യഥാരഹം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച രാഗാദയോ…പേ… സേനാസനഞ്ചാതി യോജനാ. രാഗാദയോ ഹി അജ്ഝത്തം നിപ്ഫാദിതാ, പുഗ്ഗലാദയോ ബഹിദ്ധാ സേവിതാ. തഥാ ഹി വുത്തം ആചരിയേന –

‘‘രാഗസദ്ധാദയോ ധമ്മാ, അജ്ഝത്തമനുവാസിതാ;

സത്തസങ്ഖാരധമ്മാ ച, ബഹിദ്ധോപനിസേവിതാ’’തി. (നാമ. പരി. ൮൨൭);

അഥ വാ അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച കുസലാദിധമ്മാനന്തി യഥാഠിതവസേനേവ യോജനാ അത്തനോ ഹി രാഗാദയോ ച അത്തനോ കുസലാദിധമ്മാനം കല്യാണമിത്തസ്സ സദ്ധാദികേ നിസ്സായ കുസലം കരോന്താനം പരേസഞ്ച നിസ്സയാ ഹോന്തി.

തത്ഥ കാമരാഗാദയോ നിസ്സായ കാമഭവാദീസു നിബ്ബത്തനത്ഥം, രാഗാദിവൂപസമത്ഥഞ്ച ദാനസീലഉപോസഥജ്ഝാനാഭിഞ്ഞാവിപസ്സനാമഗ്ഗഭാവനാ, രാഗാദിഹേതുകാ ച ഉപരൂപരിരാഗാദയോ ഹോന്തീതി യഥാരഹം ദട്ഠബ്ബം. യം യഞ്ഹി നിസ്സായ യസ്സ യസ്സ സമ്ഭവോ, തം തം തസ്സ തസ്സ പകതൂപനിസ്സയോ ഹോതി. പച്ചയമഹാപദേസോ ഹേസ, യദിദം ‘‘ഉപനിസ്സയപച്ചയോ’’തി വുത്തം. തഥാ ചാഹ ‘‘ബഹുധാ ഹോതി പകതൂപനിസ്സയോ’’തി. സദ്ധാദയോതി സീലസുതചാഗപഞ്ഞാ. അത്തനോ സദ്ധാദികഞ്ഹി ഉപനിസ്സായ അത്തനോ ദാനസീലാദയോ, തഥാ കല്യാണമിത്താനം സദ്ധാദയോ ഉപനിസ്സായ പരേസഞ്ച ദാനസീലാദയോ ഹോന്തീതി പാകടമേതം. സുഖം ദുക്ഖന്തി കായികം സുഖം ദുക്ഖം. പുഗ്ഗലോതി കല്യാണമിത്താദിപുഗ്ഗലോ. ഭോജനന്തി സപ്പായാദിഭോജനം, ഉതുപി താദിസോവ.

൨൭. ‘‘അധിപതി…പേ… പച്ചയാ ഹോന്തീ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരേതും ‘‘തത്ഥ ഗരുകതമാരമ്മണ’’ന്ത്യാദി വുത്തം. ഗരുകതമാരമ്മണന്തി പച്ചവേക്ഖണഅസ്സാദാദിനാ ഗരുകതം ആരമ്മണം. തഞ്ഹി ഝാനമഗ്ഗഫലവിപസ്സനാനിബ്ബാനാദിഭേദം പച്ചവേക്ഖണഅസ്സാദാദിമഗ്ഗഫലാദിധമ്മേ അത്താധീനേ കരോതീതി ആരമ്മണാധിപതി നാമ. ഗരുകാതബ്ബതാമത്തേന ആരമ്മണാധിപതി. ഗരുകതോപി ബലവകാരണട്ഠേന ആരമ്മണൂപനിസ്സയോതി അയമേതേസം വിസേസോ. സഹജാതാ…പേ… നാമരൂപാനന്തി ഛന്ദചിത്തവീരിയവീമംസാനം, വസേന ചതുബ്ബിധോപി സഹജാതാധിപതി യഥാരഹം സഹജാതനാമരൂപാനം പവത്തിയംയേവ സഹജാതാധിപതിവസേന പച്ചയോ.

൨൮. രൂപധമ്മസ്സ അരൂപധമ്മം പതി സഹജാതപച്ചയതാ പടിസന്ധിയം വത്ഥുവസേന വുത്താതി ആഹ ‘‘വത്ഥുവിപാകാ അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി –

൩൦. യസ്മാ പന അഞ്ഞമഞ്ഞുപത്ഥമ്ഭനവസേനേവ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ, ന സഹജാതമത്തതോതി പവത്തിയം രൂപം നാമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ന ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി. തഥാ ഉപാദാരൂപാനി ച ഭൂതരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ ന ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘മഹാഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞ’’ന്തി.

൩൧. നനു ച ‘‘അരൂപിനോ ആഹാരാ സഹജാതാനം നാമരൂപാന’’ന്തി വുത്തം, ഏവഞ്ച സതി അസഞ്ഞീനം സഹജാതാഹാരസ്സ അസമ്ഭവതോ ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി കഥമിദം നീയതീതി? വുച്ചതേ – മനോസഞ്ചേതനാഹാരവസപ്പവത്തസ്സ കമ്മസ്സ, തംസഹഗതാനമ്പി വാ സേസാഹാരാനം കമ്മൂപനിസ്സയപച്ചയേഹി പച്ചയത്തപരിയായം ഗഹേത്വാ സബ്ബസത്താനം ആഹാരട്ഠിതികതാ വുത്താ, ന ആഹാരപച്ചയഭാവതോതി.

൩൨. ‘‘പഞ്ച പസാദാ’’ത്യാദീസു നനു ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാ ന ഗഹിതാതി? സച്ചം ന ഗഹിതാ. യദിപി തേസം ലിങ്ഗാദീഹി അനുവത്തനീയതാ അത്ഥി, സാ പന ന പച്ചയഭാവതോ. യഥാ ഹി ജീവിതാഹാരാ യേസം പച്ചയാ ഹോന്തി, തേസം അനുപാലകാ ഉപത്ഥമ്ഭകാ അത്ഥി, അവിഗതപച്ചയഭൂതാ ച ഹോന്തി, ന ഏവം ഇത്ഥിപുരിസഭാവാ ലിങ്ഗാദീനം കേനചി ഉപകാരേന ഉപകാരാ ഹോന്തി. കേവലം പന യഥാസകേഹേവ കമ്മാദിപച്ചയേഹി പവത്തമാനം ലിങ്ഗാദീനം യഥാ ഇത്ഥാദിഗ്ഗഹണസ്സ പച്ചയഭാവോ ഹോതി, തതോ അഞ്ഞേനാകാരേന തം-സഹിതസന്താനേ അപ്പവത്തിതോ ലിങ്ഗാദീഹി അനുവത്തനീയതാ, ഇന്ദ്രിയതാ ച നേസം വുച്ചതി, തസ്മാ ന തേസം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ വുത്തോ.

൩൩. യേസം നാമാനം ചക്ഖാദീനം അബ്ഭന്തരതോ നിക്ഖമന്താനം വിയ പവത്താനം, യേസഞ്ച രൂപാനം നാമസന്നിസ്സയേനേവ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സമ്പയോഗാസങ്കാ ഹോതി, തേസമേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാ. രൂപാനം പന രൂപേഹി സാസങ്കാ നത്ഥി. വത്ഥുസന്നിസ്സയേനേവ ജായന്താനം വിസയഭാവമത്തം ആരമ്മണന്തി തേനാപി തേസം സമ്പയോഗാസങ്കാ നത്ഥീതി യേസം സമ്പയോഗാസങ്കാ അത്ഥി, തേസമേവ വിപ്പയുത്തപച്ചയതാപി വുത്താതി ആഹ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ വത്ഥൂ’’ത്യാദി.

൩൪. സബ്ബഥാ സബ്ബാകാരേന യഥാരഹം നാമവസേന വുത്തം തിവിധം സഹജാതം, ദുവിധം പുരേജാതം, ഏകവിധം പച്ഛാജാതഞ്ച പച്ചയജാതം, ആഹാരേസു കബളീകാരോ ആഹാരോ, രൂപജീവിതിന്ദ്രിയന്തി അയം പഞ്ചവിധോപി അത്ഥിപച്ചയോ, അവിഗതപച്ചയോ ച ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നസഭാവേന അത്ഥിഭാവേന താദിസസ്സേവ ധമ്മസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകത്താ അത്ഥിഭാവാഭാവേന അനുപകാരകാനമേവ അത്ഥിഭാവേന ഉപകാരകതാ അത്ഥിപച്ചയഭാവോതി നത്ഥി നിബ്ബാനസ്സ സബ്ബദാ ഭാവിനോ അത്ഥിപച്ചയതാ, അവിഗതപച്ചയതാ ച. ഉപ്പാദാദിയുത്താനം വാ നത്ഥിഭാവോപകാരകതാവിരുദ്ധോ, വിഗതഭാവോപകാരകതാവിരുദ്ധോ ച ഉപകാരകഭാവോ അത്ഥിപച്ചയതാദികാതി ന തസ്സ തപ്പച്ചയത്തപ്പസങ്ഗോ. രൂപജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ചേത്ഥ ഓജാ വിയ ഠിതിക്ഖണേവ ഉപകാരകത്താ സഹജാതപച്ചയേസു ന ഗയ്ഹതീതി വിസും വുത്തം.

൩൫. ഇദാനി സബ്ബേപി പച്ചയാ സങ്ഖേപതോപി ചതുധായേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണൂ…പേ… ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. ന ഹി സോ കോചി പച്ചയോ അത്ഥി, യോ ചിത്തചേതസികാനം ആരമ്മണഭാവം ന ഗച്ഛേയ്യ, സകസകപച്ചയുപ്പന്നസ്സ ച ഉപനിസ്സയഭാവം ന ഗച്ഛതി, കമ്മഹേതുകത്താ ച ലോകപ്പവത്തിയാ ഫലഹേതൂപചാരവസേന സബ്ബേപി കമ്മസഭാവം നാതിവത്തന്തി, തേ ച പരമത്ഥതോ ലോകസമ്മുതിവസേന ച വിജ്ജമാനായേവാതി സബ്ബേപി ചതൂസു സമോധാനം ഗച്ഛന്തി.

൩൬. ഇദാനി യം വുത്തം തത്ഥ തത്ഥ ‘‘സഹജാതരൂപ’’ന്തി, തം സബ്ബം ന അവിസേസതോ ദട്ഠബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘സഹജാതരൂപ’’ന്ത്യാദി വുത്തം. പടിസന്ധിയഞ്ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാഭാവതോ പവത്തിയം കമ്മസമുട്ഠാനാനഞ്ച ചിത്തചേതസികേഹി സഹുപ്പത്തിനിയമാഭാവതോ സഹജാതരൂപന്തി സബ്ബത്ഥാപി പവത്തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം, പടിസന്ധിയം കടത്താരൂപസങ്ഖാതകമ്മജരൂപാനഞ്ച വസേന ദുവിധം ഹോതി. കമ്മസ്സ കതത്താ നിബ്ബത്തമാനാനി രൂപാനി കടത്താരൂപാനി.

൩൭. ഇതി ഏവം വുത്തനയേന സമ്ഭവാ യഥാസമ്ഭവം തേകാലികാ അനന്തരസമനന്തരആസേവനനത്ഥിവിഗതവസേന പഞ്ചന്നം അതീതകാലികാനം, കമ്മപച്ചയസ്സ അതീതവത്തമാനവസേന ദ്വികാലികസ്സ, ആരമ്മണഅധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയാനം തികാലികാനം, ഇതരേസം പന്നരസന്നം പച്ചുപ്പന്നകാലികാനഞ്ച വസേന കാലത്തയവന്തോ, നിബ്ബാനപഞ്ഞത്തിവസേന കാലവിമുത്താ ച, ചക്ഖാദിരാഗാദിസദ്ധാദിവസേന അജ്ഝത്തികാ ച, പുഗ്ഗലഉതുഭോജനാദിവസേന തതോ ബഹിദ്ധാ ച, പച്ചയുപ്പന്നഭാവേന സങ്ഖതാ ച, കഥാ തപ്പടിപക്ഖഭാവേന അസങ്ഖതാ ച ധമ്മാ പഞ്ഞത്തിനാമരൂപാനം വസേന സങ്ഖേപതോ തിവിധാ ഠിതാ സബ്ബഥാ പട്ഠാനേ അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനേ പകരണേ ചതുവീസതിസങ്ഖാതാ പച്ചയാ നാമാതി യോജനാ.

൩൮. തത്ഥാതി തേസു പഞ്ഞത്തിനാമരൂപേസു.

പട്ഠാനനയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ഞത്തിഭേദവണ്ണനാ

൩൯. വചനീയവാചകഭേദാ ദുവിധാ പഞ്ഞത്തീതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാപിയത്താ’’ത്യാദി. പഞ്ഞാപിയത്താതി തേന തേന പകാരേന ഞാപേതബ്ബത്താ, ഇമിനാ രൂപാദിധമ്മാനം സമൂഹസന്താനാദിഅവത്ഥാവിസേസാദിഭേദാ സമ്മുതിസച്ചഭൂതാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാ അത്ഥപഞ്ഞത്തി വുത്താ. സാ ഹി നാമപഞ്ഞത്തിയാ പഞ്ഞാപീയതി. പഞ്ഞാപനതോതി പകാരേഹി അത്ഥപഞ്ഞത്തിയാ ഞാപനതോ. ഇമിനാ ഹി പഞ്ഞാപേതീതി ‘‘പഞ്ഞത്തീ’’തി ലദ്ധനാമാനം അത്ഥാനം അഭിധാനസങ്ഖാതാ നാമപഞ്ഞത്തി വുത്താ.

൪൦. ഭൂതപരിണാമാകാരമുപാദായാതി പഥവാദികാനം മഹാഭൂതാനം പബന്ധവസേന പവത്തമാനാനം പത്ഥടസങ്ഗഹതാദിആകാരേന പരിണാമാകാരം പരിണതഭാവസങ്ഖാതം ആകാരം ഉപാദായ നിസ്സയം കത്വാ. തഥാ തഥാതി ഭൂമാദിവസേന. ഭൂമിപബ്ബതാദികാതി ഭൂമിപബ്ബതരുക്ഖാദികാ സന്താനപഞ്ഞത്തി. സമ്ഭാരസന്നിവേസാകാരന്തി ദാരുമത്തികാതന്താദീനം സമ്ഭാരാനം ഉപകരണാനം സന്നിവേസാകാരം രചനാദിവിസിട്ഠതംതംസണ്ഠാനാദിആകാരം. രഥസകടാദികാതി രഥസകടഗാമഘടപടാദികാ സമൂഹപഞ്ഞത്തി. ചന്ദാവട്ടനാദികന്തി ചന്ദിമസൂരിയനക്ഖത്താനം സിനേരും പദക്ഖിണവസേന ഉദയാദിആവട്ടനാകാരം. ദിസാകാലാദികാതി പുരത്ഥിമദിസാദികാ ദിസാപഞ്ഞത്തി, പുബ്ബണ്ഹാദികാ കാലപഞ്ഞത്തി, മാസോതുവേസാഖമാസാദികാ തംതംനാമവിസിട്ഠാ മാസാദിപഞ്ഞത്തി ച. അസമ്ഫുട്ഠാകാരന്തി തംതംരൂപകലാപേഹി അസമ്ഫുട്ഠം സുസിരാദിആകാരം. കൂപഗുഹാദികാ തി കൂപഗുഹഛിദ്ദാദികാ ആകാസപഞ്ഞത്തി. തംതംഭൂതനിമിത്തന്തി പഥവീകസിണാദിതംതംഭൂതനിമിത്തം. ഭാവനാവിസേസന്തി പരികമ്മാദിഭേദം ഭാവനായ പബന്ധവിസേസം. കസിണനിമിത്താദികാതി കസിണാസുഭനിമിത്താദിഭേദാ യോഗീനം ഉപട്ഠിതാ ഉഗ്ഗഹപടിഭാഗാദിഭേദാ നിമിത്തപഞ്ഞത്തി. ഏവമാദിപ്പഭേദാതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസനിരോധകസിണാദിഭേദാ ച. അത്ഥച്ഛായാകാരേനാതി പരമത്ഥധമ്മസ്സ ഛായാകാരേന പടിഭാഗാകാരേന.

൪൧. നാമനാമകമ്മാദിനാമേനാതി നാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം നിരുത്തി ബ്യഞ്ജനം അഭിലാപോതി ഇമേഹി ഛഹി നാമേഹി. തത്ഥ അത്ഥേസു നമതീതി നാമം. തം അന്വത്ഥരുള്ഹീവസേന ദുവിധം, സാമഞ്ഞഗുണകിരിയായദിച്ഛാവസേന ചതുബ്ബിധം. നാമമേവ നാമകമ്മം. തഥാ നാമധേയ്യം. അക്ഖരദ്വാരേന അത്ഥം നീഹരിത്വാ ഉത്തി കഥനം നിരുത്തി, അത്ഥം ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യഞ്ജനം. അഭിലപതീതി അഭിലാപോ, സദ്ദഗതഅക്ഖരസന്നിവേസക്കമോ. സാ പനായം നാമപഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനഅവിജ്ജമാനതദുഭയസംയോഗവസേന ഛബ്ബിധാ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’ത്യാദി വുത്തം, ഏതായ പഞ്ഞാപേന്തീതി ‘‘രൂപവേദനാ’’ത്യാദിനാ പകാസേന്തി.

൪൨. ഉഭിന്നന്തി വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനാനം ദ്വിന്നം. പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ, ആസവക്ഖയഞാണന്തി ഛ അഭിഞ്ഞാ അസ്സാതി ഛളഭിഞ്ഞോ. ഏത്ഥ ച അഭിഞ്ഞാനം വിജ്ജമാനത്താ, തപ്പടിലാഭിനോ പുഗ്ഗലസ്സ അവിജ്ജമാനത്താ ച അയം വിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി നാമ. തഥാ ഇത്ഥിയാ അവിജ്ജമാനത്താ, സദ്ദസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ ഇത്ഥിസദ്ദോതി അവിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. പസാദചക്ഖുനോ, തന്നിസ്സിതവിഞ്ഞാണസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി വിജ്ജമാനേന വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. രഞ്ഞോ ച പുത്തസ്സ ച സമ്മുതിസച്ചഭൂതത്താ രാജപുത്തോതി അവിജ്ജമാനേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി.

൪൩. വചീഘോസാനുസാരേനാതി ഭൂമിപബ്ബതരൂപവേദനാദിവചീമയസദ്ദസ്സ അനുസാരേന അനുഗമനേന അനുസ്സരണേന ആരമ്മണകരണേന പവത്തായ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പവത്തിതോ അനന്തരം ഉപ്പന്നസ്സ മനോദ്വാരസ്സ നാമചിന്തനാകാരപ്പവത്തസ്സ മനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണസന്താനസ്സ ‘‘ഇദമീദിസസ്സ അത്ഥസ്സ നാമ’’ന്തി പുബ്ബേയേവ ഗഹിതസങ്കേതോപനിസ്സയസ്സ ഗോചരാ ആരമ്മണഭൂതാ തതോ നാമഗ്ഗഹണതോ പരം യസ്സാ സമ്മുതിപരമത്ഥവിസയായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ അനുസാരേന അനുഗമനേന അത്ഥാ സമ്മുതിപരമത്ഥഭേദാ വിഞ്ഞായന്തി, സായം ഭൂമിപബ്ബതരൂപവേദനാദികാ പഞ്ഞാപേതബ്ബത്ഥപഞ്ഞാപികാ ലോകസങ്കേതേന നിമ്മിതാ ലോകവോഹാരേന സിദ്ധാ, മനോദ്വാരഗ്ഗഹിതാ അക്ഖരാവലിഭൂതാ പഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞേയ്യാ പഞ്ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതാ നാമപഞ്ഞത്തീതി വിഞ്ഞേയ്യാ.

ഏത്ഥ ച സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ അനന്തരഭാവിനിം മനോദ്വാരികവീഥിമ്പി സോതവിഞ്ഞാണവീഥിഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ’’തി വുത്തം. ഘടാദിസദ്ദഞ്ഹി സുണന്തസ്സ ഏകമേകം സദ്ദം ആരബ്ഭ പച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണവസേന ദ്വേ ദ്വേ ജവനവാരാ, ബുദ്ധിയാ ഗഹിതനാമപണ്ണത്തിഭൂതം അക്ഖരാവലിമാരബ്ഭ ഏകോതി ഏവം സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ അനന്തരായ അതീതസദ്ദാരമ്മണായ ജവനവീഥിയാ അനന്തരം നാമപഞ്ഞത്തിയാ ഗഹണം, തതോ പരം അത്ഥാവബോധോതി ആചരിയാ.

പഞ്ഞത്തിഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

പച്ചയപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.