൪. വീഥിപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧. ഇച്ചേവം യഥാവുത്തനയേന ചിത്തുപ്പാദാനം ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഉത്തരം വേദനാസങ്ഗഹാദിവിഭാഗതോ ഉത്തമം പഭേദസങ്ഗഹം കത്വാ പുന കാമാവചരാദീനം തിണ്ണം ഭൂമീനം, ദ്വിഹേതുകാദിപുഗ്ഗലാനഞ്ച ഭേദേന ലക്ഖിതം ‘‘ഇദം ഏത്തകേഹി പരം, ഇമസ്സ അനന്തരം ഏത്തകാനി ചിത്താനീ’’തി ഏവം പുബ്ബാപരചിത്തേഹി നിയാമിതം പടിസന്ധിപവത്തീസു ചിത്തുപ്പാദാനം പവത്തിസങ്ഗഹം നാമ തന്നാമകം സങ്ഗഹം യഥാസമ്ഭവതോ സമാസേന പവക്ഖാമീതി യോജനാ.

൨. വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണസങ്ഗഹാ ഹേട്ഠാ കഥിതാപി പരിപുണ്ണം കത്വാ പവത്തിസങ്ഗഹം ദസ്സേതും പുന നിക്ഖിത്താ.

൩. വിസയാനം ദ്വാരേസു, വിസയേസു ച ചിത്താനം പവത്തി വിസയപ്പവത്തി.

൪. തത്ഥാതി തേസു ഛസു ഛക്കേസു.

വീഥിഛക്കവണ്ണനാ

൬. ‘‘ചക്ഖുദ്വാരേ പവത്താ വീഥി ചിത്തപരമ്പരാ ചക്ഖുദ്വാരവീഥീ’’ത്യാദിനാ ദ്വാരവസേന, ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്ബന്ധിനീ വീഥി തേന സഹ ഏകാരമ്മണഏകദ്വാരികതായ സഹചരണഭാവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവീഥീ’’ത്യാദിനാ വിഞ്ഞാണവസേന വാ വീഥീനം നാമ യോജനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുദ്വാരവീഥീ’’ത്യാദി വുത്തം.

വീഥിഛക്കവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വീഥിഭേദവണ്ണനാ

൭. ‘‘അതിമഹന്ത’’ന്ത്യാദീസു ഏകചിത്തക്ഖണാതീതം ഹുത്വാ ആപാഥാഗതം സോളസചിത്തക്ഖണായുകം അതിമഹന്തം നാമ. ദ്വിതിചിത്തക്ഖണാതീതം ഹുത്വാ പന്നരസചുദ്ദസചിത്തക്ഖണായുകം മഹന്തം നാമ. ചതുചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ യാവ നവചിത്തക്ഖണാതീതം ഹുത്വാ തേരസചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ യാവ അട്ഠചിത്തക്ഖണായുതം പരിത്തം നാമ. ദസചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ യാവ പന്നരസചിത്തക്ഖണാതീതം ഹുത്വാ സത്തചിത്തക്ഖണതോ പട്ഠായ യാവ ദ്വിചിത്തക്ഖണായുകം അതിപരിത്തം നാമ. ഏവഞ്ച കത്വാ വക്ഖതി ‘‘ഏകചിത്തക്ഖണാതീതാനീ’’ത്യാദി. വിഭൂതം പാകടം. അവിഭൂതം അപാകടം.

വീഥിഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചദ്വാരവീഥിവണ്ണനാ

൮. കഥന്തി കേന പകാരേന അതിമഹന്താദിവസേന വിസയവവത്ഥാനന്തി പുച്ഛിത്വാ ചിത്തക്ഖണവസേന തം പകാസേതും ‘‘ഉപ്പാദഠിതീ’’ത്യാദി ആരദ്ധം. ഉപ്പജ്ജനം ഉപ്പാദോ, അത്തപടിലാഭോ. ഭഞ്ജനം ഭങ്ഗോ, സരൂപവിനാസോ. ഉഭിന്നം വേമജ്ഝേ ഭങ്ഗാഭിമുഖപ്പവത്തി ഠിതി നാമ. കേചി പന ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണം പടിസേധേന്തി. അയഞ്ഹി നേസം അധിപ്പായോ – ചിത്തയമകേ (വിഭ. മൂലടീ. ൨൦ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ; യമ. ൨.ചിത്തയമക.൮൧, ൧൦൨) ‘‘ഉപ്പന്നം ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി ഏവമാദിപദാനം വിഭങ്ഗേ ‘‘ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം, നോ ച ഉപ്പജ്ജമാനം, ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നഞ്ചേവ ഉപ്പജ്ജമാനഞ്ചാ’’ത്യാദിനാ (യമ. ൨.ചിത്തയമക.൮൧, ൧൦൨) ഭങ്ഗുപ്പാദാവ കഥിതാ, ന ഠിതിക്ഖണോ. യദി ച ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണോപി അത്ഥി, ‘‘ഠിതിക്ഖണേ ഭങ്ഗക്ഖണേ ചാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. അഥ മതം ‘‘ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി (അ. നി. ൩.൪൭) സുത്തന്തപാഠതോ ഠിതിക്ഖണോ അത്ഥീ’’തി, തത്ഥപി ഏകസ്മിം ധമ്മേ അഞ്ഞഥത്തസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ, പഞ്ഞാണവചനതോ ച പബന്ധഠിതിയേവ അധിപ്പേതാ, ന ച ഖണഠിതി, ന ച അഭിധമ്മേ ലബ്ഭമാനസ്സ അവചനേ കാരണം അത്ഥി, തസ്മാ യഥാധമ്മസാസനേ അവചനമ്പി അഭാവമേവ ദീപേതീതി. തത്ഥ വുച്ചതേ യഥേവ ഹി ഏകധമ്മാധാരഭാവേപി ഉപ്പാദഭങ്ഗാനം അഞ്ഞോ ഉപ്പാദക്ഖണോ, അഞ്ഞോ ഭങ്ഗക്ഖണോതി ഉപ്പാദാവത്ഥായ ഭിന്നാ ഭങ്ഗാവത്ഥാ ഇച്ഛിതാ. ഇതരഥാ ഹി ‘‘അഞ്ഞോയേവ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞോ നിരുജ്ഝതീ’’തി ആപജ്ജേയ്യ, ഏവമേവ ഉപ്പാദഭങ്ഗാവത്ഥാഹി ഭിന്നാ ഭങ്ഗാഭിമുഖാവത്ഥാപി ഇച്ഛിതബ്ബാ, സാ ഠിതി നാമ. പാളിയം പന വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരോധതോ നയദസ്സനവസേന സാ ന വുത്താ. അഭിധമ്മദേസനാപി ഹി കദാചി വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരോധേന പവത്തതി, യഥാ രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ഉപചയോ സന്തതീതി ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ദേസിതോ, സുത്തേ ച ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി. കതമാനി തീണി? ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി ഏവം സങ്ഖതധമ്മസ്സേവ ലക്ഖണദസ്സനത്ഥം ഉപ്പാദാദീനം വുത്തത്താ ന സക്കാ പബന്ധസ്സ പഞ്ഞത്തിസഭാവസ്സ അസങ്ഖതസ്സ ഠിതി തത്ഥ വുത്താതി വിഞ്ഞാതും. ഉപസഗ്ഗസ്സ ച ധാത്വത്ഥേയേവ പവത്തനതോ ‘‘പഞ്ഞായതീ’’തി ഏതസ്സ വിഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ. തസ്മാ ന ഏത്താവതാ ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണോ പടിബാഹിതും യുത്തോതി സുവുത്തമേതം ‘‘ഉപ്പാദഠിതിഭങ്ഗവസേനാ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘ഏകേകസ്സ ഉപ്പാദഠിതിഭങ്ഗവസേന തയോ തയോ ഖണാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ).

൯. അരൂപം ലഹുപരിണാമം, രൂപം ഗരുപരിണാമം ഗാഹകഗാഹേതബ്ബഭാവസ്സ തംതംഖണവസേന ഉപ്പജ്ജനതോതി ആഹ ‘‘താനീ’’ത്യാദി. താനീതി താദിസാനി. സത്തരസന്നം ചിത്താനം ഖണാനി വിയ ഖണാനി സത്തരസചിത്തക്ഖണാനി, താനി ചിത്തക്ഖണാനി സത്തരസാതി വാ സമ്ബന്ധോ. വിസും വിസും പന ഏകപഞ്ഞാസ ചിത്തക്ഖണാനി ഹോന്തി. രൂപധമ്മാനന്തി വിഞ്ഞത്തിലക്ഖണരൂപവജ്ജാനം രൂപധമ്മാനം. വിഞ്ഞത്തിദ്വയഞ്ഹി ഏകചിത്തക്ഖണായുകം. തഥാ ഹി തം ചിത്താനുപരിവത്തിധമ്മേസു വുത്തം. ലക്ഖണരൂപേസു ച ജാതി ചേവ അനിച്ചതാ ച ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദഭങ്ഗക്ഖണേഹി സമാനായുകാ, ജരതാ പന ഏകൂനപഞ്ഞാസചിത്തക്ഖണായുകാ. ഏവഞ്ച കത്വാ വദന്തി –

‘‘തം സത്തരസചിത്തായു, വിനാ വിഞ്ഞത്തിലക്ഖണ’’ന്തി (സ. സ. ൬൦);

കേചി (വിഭ. മൂലടീ. ൨൦) പന ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദട്ഠകഥായം ‘ഏത്താവതാ ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി, അഥാവസേസപഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൨൩; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) വചനതോ സോളസചിത്തക്ഖണാനി രൂപധമ്മാനമായൂ. ഉപ്പജ്ജമാനമേവ ഹി രൂപം ഭവങ്ഗചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി വദന്തി, തയിദമസാരം ‘‘പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നം കമ്മജരൂപം തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി, പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അട്ഠാരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീ’’ത്യാദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൬ പകിണ്ണകകഥാ) അട്ഠകഥായമേവ സത്തരസചിത്തക്ഖണസ്സ ആഗതത്താ. യത്ഥ പന സോളസചിത്തക്ഖണാനേവ പഞ്ഞായന്തി, തത്ഥ ചിത്തപ്പവത്തിയാ പച്ചയഭാവയോഗ്യക്ഖണവസേന നയോ നീതോ. ഹേട്ഠിമകോടിയാ ഹി ഏകചിത്തക്ഖണമ്പി അതിക്കന്തസ്സേവ രൂപസ്സ ആപാഥാഗമനസാമത്ഥിയന്തി അലമതിവിത്ഥാരേന.

൧൦. ഏകചിത്തസ്സ ഖണം വിയ ഖണം ഏകചിത്തക്ഖണം, തം അതീതം ഏതേസം, ഏതാനി വാ തം അതീതാനീതി ഏകചിത്തക്ഖണാതീതാനി. ആപാഥമാഗച്ഛന്തീതി രൂപസദ്ദാരമ്മണാനി സകസകട്ഠാനേ ഠത്വാവ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛന്തീതി ആഭോഗാനുരൂപം അനേകകലാപഗതാനി ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, സേസാനി പന ഘാനാദിനിസ്സയേസു അല്ലീനാനേവ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തികാരണാനീതി ഏകേകകലാപഗതാനിപി. ഏകേകകലാപഗതാപി ഹി പസാദാ വിഞ്ഞാണസ്സ ആധാരഭാവം ഗച്ഛന്തി, തേ പന ഭവങ്ഗചലനസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതേന ഭവങ്ഗേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നാ. ‘‘ആവജ്ജനേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നാ’’തി അപരേ.

ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗേ ചലിതേതി വിസദിസവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവസങ്ഖാതഭവങ്ഗചലനവസേന പുരിമഗ്ഗഹിതാരമ്മണസ്മിംയേവ ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗേ പവത്തേ. പഞ്ചസു ഹി പസാദേസു യോഗ്യദേസാവത്ഥാനവസേന ആരമ്മണേ ഘട്ടിതേ പസാദഘട്ടനാനുഭാവേന ഭവങ്ഗസന്തതി വോച്ഛിജ്ജമാനാ സഹസാ അനോച്ഛിജ്ജിത്വാ യഥാ വേഗേന ധാവന്തോ ഠാതുകാമോപി പുരിസോ ഏകദ്വിപദവാരേ അതിക്കമിത്വാവ തിട്ഠതി, ഏവം ദ്വിക്ഖത്തും ഉപ്പജ്ജിത്വാവ ഓച്ഛിജ്ജതി. തത്ഥ പഠമചിത്തം ഭവങ്ഗസന്തതിം ചാലേന്തം വിയ ഉപ്പജ്ജതീതി ഭവങ്ഗചലനം, ദുതിയം തസ്സ ഓച്ഛിജ്ജനാകാരേന ഉപ്പജ്ജനതോ ഭവങ്ഗുപച്ഛേദോതി വോഹരന്തി. ഇധ പന അവിസേസേന വുത്തം ‘‘ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗേ ചലിതേ’’തി.

നനു ച രൂപാദിനാ പസാദേ ഘട്ടിതേ തന്നിസ്സിതസ്സേവ ചലനം യുത്തം, കഥം പന ഹദയവത്ഥുനിസ്സിതസ്സ ഭവങ്ഗസ്സാതി? സന്തതിവസേന ഏകാബദ്ധത്താ. യഥാ ഹി ഭേരിയാ ഏകസ്മിം തലേ ഠിതസക്ഖരായ മക്ഖികായ നിസിന്നായ അപരസ്മിം തലേ ദണ്ഡാദിനാ പഹടേ അനുക്കമേന ഭേരിചമ്മവരത്താദീനം ചലനേന സക്ഖരായ ചലിതായ മക്ഖികായ ഉപ്പതിത്വാ ഗമനം ഹോതി, ഏവമേവ രൂപാദിനാ പസാദേ ഘട്ടിതേ തന്നിസ്സയേസു മഹാഭൂതേസു ചലിതേസു അനുക്കമേന തംസമ്ബന്ധാനം സേസരൂപാനമ്പി ചലനേന ഹദയവത്ഥുമ്ഹി ചലിതേ തന്നിസ്സിതസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ ചലനാകാരേന പവത്തി ഹോതി. വുത്തഞ്ച –

‘‘ഘട്ടിതേ അഞ്ഞവത്ഥുമ്ഹി, അഞ്ഞനിസ്സിതകമ്പനം;

ഏകാബദ്ധേന ഹോതീതി, സക്ഖരോപമയാ വദേ’’തി. (സ. സ. ൧൭൬);

ഭവങ്ഗസോതന്തി ഭവങ്ഗപ്പവാഹം. ആവജ്ജന്തന്തി ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി വദന്തം വിയ ആഭോഗം കുരുമാനം. പസ്സന്തന്തി പച്ചക്ഖതോ പേക്ഖന്തം. നനു ച ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; അ. നി. ൩.൬൨; വിഭ. ൫൧൭) വചനതോ ചക്ഖുന്ദ്രിയമേവ ദസ്സനകിച്ചം സാദേതി, ന വിഞ്ഞാണന്തി? നയിദമേവം, രൂപസ്സ അന്ധഭാവേന രൂപദസ്സനേ അസമത്ഥഭാവതോ. യദി ച തം രൂപം പസ്സതി, തഥാ സതി അഞ്ഞവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനോപി രൂപദസ്സനപ്പസങ്ഗോ സിയാ. യദി ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സ തം കിച്ചം സാധേതി, വിഞ്ഞാണസ്സ അപ്പടിബന്ധത്താ അന്തരിതരൂപസ്സപി ദസ്സനം സിയാ. ഹോതു അന്തരിതസ്സപി ദസ്സനം, യസ്സ ഫലികാദിതിരോഹിതസ്സ ആലോകപടിബന്ധോ നത്ഥി, യസ്സ പന കുട്ടാദിഅന്തരിതസ്സ അലോകപടിബന്ധോ അത്ഥി. തത്ഥ പച്ചയാഭാവതോ വിഞ്ഞാണം നുപ്പജ്ജതീതി ന തസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ഗഹണം ഹോതി. ‘‘ചക്ഖുനാ’’തി പനേത്ഥ തേന ദ്വാരേന കരണഭൂതേനാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ നിസ്സിതകിരിയാ നിസ്സയപ്പടിബദ്ധാ വുത്താ യഥാ ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി.

സമ്പടിച്ഛന്തന്തി തമേവ രൂപം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തം വിയ. സന്തീരയമാനന്തി തമേവ രൂപം വീമംസന്തം വിയ. വവത്ഥപേന്തന്തി തമേവ രൂപം സുട്ഠു സല്ലക്ഖേന്തം വിയ. യോനിസോമനസികാരാദിവസേന ലദ്ധോ പച്ചയോ ഏതേനാതി ലദ്ധപച്ചയം. യം കിഞ്ചി ജവനന്തി സമ്ബന്ധോ. മുച്ഛാമരണാസന്നകാലേസു ച ഛപ്പഞ്ചപി ജവനാനി പവത്തന്തീതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി. ജവനാനുബന്ധാനീതി പടിസോതഗാമിനാവം നദീസോതോ വിയ കിഞ്ചി കാലം ജവനം അനുഗതാനി. തസ്സ ജവനസ്സ ആരമ്മണം ആരമ്മണമേതേസന്തി തദാരമ്മണാനി ‘‘ബ്രഹ്മസ്സരോ’’ത്യാദീസു വിയ മജ്ഝേപദലോപവസേന, തദാരമ്മണാനി ച താനി പാകാനി ചാതി തദാരമ്മണപാകാനി. യഥാരഹന്തി ആരമ്മണജവനസത്താനുരൂപം. തഥാ പവത്തിം പന സയമേവ പകാസയിസ്സതി, ഭവങ്ഗപാതോതി വീഥിചിത്തവസേന അപ്പവത്തിത്വാ ചിത്തസ്സ ഭവങ്ഗപാതോ വിയ, ഭവങ്ഗവസേന ഉപ്പത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച വീഥിചിത്തപ്പവത്തിയാ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം അമ്ബോപമാദികം ആഹരന്തി, തത്രിദം അമ്ബോപമാമത്തം (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാ) – ഏകോ കിര പുരിസോ ഫലിതമ്ബരുക്ഖമൂലേ സസീസം പാരുപിത്വാ നിദ്ദായന്തോ ആസന്നേ പതിതസ്സ ഏകസ്സ അമ്ബഫലസ്സ സദ്ദേന പബുജ്ഝിത്വാ സീസതോ വത്ഥം അപനേത്വാ ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാ ദിസ്വാ ച തം ഗഹേത്വാ മദ്ദിത്വാ ഉപസിങ്ഘിത്വാ പക്കഭാവം ഞത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ മുഖഗതം സഹ സേമ്ഹേന അജ്ഝോഹരിത്വാ പുന തത്ഥേവ നിദ്ദായതി. തത്ഥ പുരിസസ്സ നിദ്ദായനകാലോ വിയ ഭവങ്ഗകാലോ, ഫലസ്സ പതിതകാലോ വിയ ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനകാലോ, തസ്സ സദ്ദേന പബുദ്ധകാലോ വിയ ആവജ്ജനകാലോ, ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകിതകാലോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണപ്പവത്തികാലോ, ഗഹിതകാലോ വിയ സമ്പടിച്ഛനകാലോ, മദ്ദനകാലോ വിയ സന്തീരണകാലോ, ഉപസിങ്ഘനകാലോ വിയ വോട്ഠബ്ബനകാലോ, പരിഭോഗകാലോ വിയ ജവനകാലോ, മുഖഗതം സഹ സേമ്ഹേന അജ്ഝോഹരണകാലോ വിയ തദാരമ്മണകാലോ, പുന നിദ്ദായനകാലോ വിയ പുന ഭവങ്ഗകാലോ.

ഇമായ ച ഉപമായ കിം ദീപിതം ഹോതി? ആരമ്മണസ്സ പസാദഘട്ടനമേവ കിച്ചം, ആവജ്ജനസ്സ വിസയാഭുജനമേവ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനമത്തമേവ, സമ്പടിച്ഛനാദീനഞ്ച പടിഗ്ഗണ്ഹനാദിമത്തമേവ, ജവനസ്സേവ പന ആരമ്മണരസാനുഭവനം, തദാരമ്മണസ്സ ച തേന അനുഭൂതസ്സേവ അനുഭവനന്തി ഏവം കിച്ചവസേന ധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണതാ ദീപിതാ ഹോതി. ഏവം പവത്തമാനം പന ചിത്തം ‘‘ആവജ്ജനം നാമ ഹുത്വാ ഭവങ്ഗാനന്തരം ഹോതി, ത്വം ദസ്സനാദീസു അഞ്ഞതരം ഹുത്വാ ആവജ്ജനാനന്തര’’ന്ത്യാദിനാ നിയുഞ്ജകേ കാരകേ അസതിപി ഉതുബീജനിയാമാദി (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാ) വിയ ചിത്തനിയാമവസേനേവ പവത്തതീതി വേദിതബ്ബം.

൧൧. ഏത്താവതാ സത്തരസ ചിത്തക്ഖണാനി പരിപൂരേന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൨. അപ്പഹോന്താതീതകന്തി അപ്പഹോന്തം ഹുത്വാ അതീതം. നത്ഥി തദാരമ്മണുപ്പാദോതി ചുദ്ദസചിത്തക്ഖണായുകേ താവ ആരമ്മണസ്സ നിരുദ്ധത്താവ തദാരമ്മണം നുപ്പജ്ജതി. ന ഹി ഏകവീഥിയം കേസുചി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേസു കാനിചി അതീതാരമ്മണാനി ഹോന്തി. പന്നരസചിത്തക്ഖണായുകേസുപി ജവനുപ്പത്തിതോ പരം ഏകമേവ ചിത്തക്ഖണം അവസിട്ഠന്തി ദ്വിക്ഖത്തും തദാരമ്മണുപ്പത്തിയാ അപ്പഹോനകഭാവതോ നത്ഥി ദുതിയതദാരമ്മണസ്സ ഉപ്പത്തീതി പഠമമ്പി നുപ്പജ്ജതി. ദ്വിക്ഖത്തുമേവ ഹി തദാരമ്മണുപ്പത്തി പാളിയം നിയമിതാ ചിത്തപ്പവത്തിഗണനായം സബ്ബവാരേസു ‘‘തദാരമ്മണാനി ദ്വേ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) ദ്വിന്നമേവ ചിത്തവാരാനം ആഗതത്താ. യം പന പരമത്ഥവിനിച്ഛയേ വുത്തം –

‘‘സകിം ദ്വേ വാ തദാലമ്ബം, സകിമാവജ്ജനാദയോ’’തി (പരമ. വി. ൧൧൬), തം മജ്ഝിമഭാണകമതാനുസാരേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യസ്മാ പന മജ്ഝിമഭാണകാനം വാദോ ഹേട്ഠാ വുത്തപാളിയാ അസംസന്ദനതോ സമ്മോഹവിനോദനീയം (വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൭) പടിക്ഖിത്തോവ, തസ്മാ ആചരിയേനപി അത്തനാ അനധിപ്പേതത്തായേവ ഇധ ചേവ നാമരൂപപരിച്ഛേദേ ച സകിം തദാരമ്മണുപ്പത്തി ന വുത്താ.

൧൩. വോട്ഠബ്ബനുപ്പാദതോ പരം ഛചിത്തക്ഖണാവസിട്ഠായുകമ്പി ആരമ്മണം അപ്പായുകഭാവേന പരിദുബ്ബലത്താ ജവനുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ന ഹോതി. ജവനഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം നിയമേന സത്തചിത്തക്ഖണായുകേയേവ ഉപ്പജ്ജതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ജവനമ്പി അനുപ്പജ്ജിത്വാ’’തി. ഹേതുമ്ഹി ചായം ത്വാപച്ചയോ, ജവനസ്സപി അനുപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. ഇതരഥാ ഹി അപരകാലകിരിയായ സമാനകത്തുകതാ ന ലബ്ഭതീതി. ദ്വത്തിക്ഖത്തുന്തി ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ. കേചി പന ‘‘തിക്ഖത്തു’ന്തി ഇദം വചനസിലിട്ഠതാമത്തപ്പയോജന’’ന്തി വദന്തി, തം പന തേസം അഭിനിവേസമത്തം. ന ഹി ‘‘ദ്വിക്ഖത്തും വോട്ഠബ്ബനമേവ പരിവത്തതീ’’തി വുത്തേപി വചനസ്സ അസിലിട്ഠഭാവോ അത്ഥി, ന ച തിക്ഖത്തും പവത്തിയാ ബാധകം കിഞ്ചി വചനം അട്ഠകഥാദീസു അത്ഥി. ഏവഞ്ച കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ സീഹളസംവണ്ണനാകാരാപി ‘‘ദ്വിക്ഖത്തും വാ തിക്ഖത്തും വാ’’ഇച്ചേവ വണ്ണേന്തി. വോട്ഠബ്ബനമേവ പരിവത്തതീതി വോട്ഠബ്ബനമേവ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജതി. തം പന അപ്പത്വാ അന്തരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ഠത്വാ ചിത്തപ്പവത്തിയാ നിവത്തനം നത്ഥി.

ആനന്ദാചരിയോ പനേത്ഥ (ധ. സ. മൂലടീ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാവണ്ണനാ) ‘‘ആവജ്ജനാ കുസലാകുസലാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൭) ആവജ്ജനായ കുസലാകുസലാനം അനന്തരപച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ വോട്ഠബ്ബനാവജ്ജനാനഞ്ച അത്ഥന്തരാഭാവതോ സതി ഉപ്പത്തിയം വോട്ഠബ്ബനം കാമാവചരകുസലാകുസലകിരിയജവനാനം ഏകന്തതോ അനന്തരപച്ചയഭാവേനേവ പവത്തേയ്യ, നോ അഞ്ഞഥാതി മുച്ഛാകാലാദീസു മന്ദീഭൂതവേഗതായ ജവനപാരിപൂരിയാ പരിത്താരമ്മണം നിയമിതബ്ബം, ന വോട്ഠബ്ബനസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തും പവത്തിയാതി ദീപേതി. കിഞ്ചാപി ഏവം ദീപേതി, തിഹേതുകവിപാകാനി പന അനന്തരപച്ചയഭാവേന വുത്താനേവ. ഖീണാസവാനം ചുതിവസേന പവത്താനി ന കസ്സചി അനന്തരപച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തീതി താനി വിയ വോട്ഠബ്ബനമ്പി പച്ചയവേകല്ലതോ കുസലാകുസലാദീനം അനന്തരപച്ചയോ ന ഹോതീതി ന ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ അട്ഠകഥാസു ആഗതനയേനേവേത്ഥ പരിത്താരമ്മണം നിയമിതന്തി.

൧൪. നത്ഥി വീഥിചിത്തുപ്പാദോ ഉപരിമകോടിയാ സത്തചിത്തക്ഖണായുകസ്സപി ദ്വത്തിക്ഖത്തും വോട്ഠബ്ബനുപ്പത്തിയാ അപ്പഹോനകഭാവതോ വീഥിചിത്താനം ഉപ്പാദോ നത്ഥി, ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഭവങ്ഗചലനമേവാതി അവധാരണഫലം ദസ്സേതും ‘‘നത്ഥി വീഥിചിത്തുപ്പാദോ’’തി വുത്തം. അപരേ പന ‘‘നത്ഥി ഭവങ്ഗുപച്ഛേദോ’’തി അവധാരണഫലം ദസ്സേന്തി, തം പന വീഥിചിത്തുപ്പാദാഭാവവചനേനേവ സിദ്ധം. സതി ഹി വീഥിചിത്തുപ്പാദേ ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിജ്ജതി. ഭവങ്ഗുപച്ഛേദനാമേന പന ഹേട്ഠാപി വിസും അവുത്തത്താ ഇധ അവിസേസേന വുത്തം.

൧൫. സബ്ബസോ വീഥിചിത്തുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ പച്ഛിമവാരോവിധമോഘവാരവസേന വുത്തോ, അഞ്ഞത്ഥ (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാ) പന ദുതിയതതിയവാരാപി തദാരമ്മണജവനേഹി സുഞ്ഞത്താ ‘‘മോഘവാരാ’’തി വുത്താ. ആരമ്മണഭൂതാതി വിസയഭൂതാ, പച്ചയഭൂതാ ച. പച്ചയോപി ഹി ‘‘ആരമ്മണ’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ന ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണ’’ന്ത്യാദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦) വിയ. തേനേവേത്ഥ മോഘവാരസ്സപി ആരമ്മണഭൂതാ വിസയപ്പവത്തീതി സിദ്ധം. അതിപരിത്താരമ്മണഞ്ഹി മോഘവാരപഞ്ഞാപനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. ഇതരഥാ ഹി ഭവങ്ഗചലനസ്സ സകസകഗോചരേയേവ പവത്തനതോ പച്ഛിമവാരസ്സ അതിപരിത്താരമ്മണേ പവത്തി നത്ഥീതി ‘‘ചതുന്നം വാരാനം ആരമ്മണഭൂതാ’’തി വചനം ദുരുപപാദനം സിയാതി.

൧൬. പഞ്ചദ്വാരേ യഥാരഹം തംതംദ്വാരാനുരൂപം, തംതംപച്ചയാനുരൂപം, തംതംആരമ്മണാദിഅനുരൂപഞ്ച ഉപ്പജ്ജമാനാനി വീഥിചിത്താനി ആവജ്ജനദസ്സനാദിസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണവോട്ഠബ്ബനജവനതദാരമ്മണവസേന അവിസേസതോ സത്തേവ ഹോന്തി. ചിത്തുപ്പാദാ ചിത്താനം വിസും വിസും ഉപ്പത്തിവസേന ഉപ്പജ്ജമാനചിത്താനിയേവ വാ ചതുദ്ദസ ആവജ്ജനാദിപഞ്ചകസത്തജവനതദാരമ്മണദ്വയവസേന. വിത്ഥാരാ പന ചതുപഞ്ഞാസ സബ്ബേസമേവ കാമാവചരാനം യഥാസമ്ഭവം തത്ഥ ഉപ്പജ്ജനതോ,

ഏത്ഥാതി വിസയപ്പവത്തിസങ്ഗഹേ.

പഞ്ചദ്വാരവീഥിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോദ്വാരവീഥി

പരിത്തജവനവാരവണ്ണനാ

൧൭. മനോദ്വാരികചിത്താനം അതീതാനാഗതമ്പി ആരമ്മണം ഹോതീതി തേസം അതിമഹന്താദിവസേന വിസയവവത്ഥാനം കാതും ന സക്കാതി വിഭൂതാവിഭൂതവസേനേവേതം നിയമേതും ‘‘യദി വിഭൂതമാരമ്മണ’’ന്ത്യാദി വുത്തം.

൧൯. ഏത്ഥാതി മനോദ്വാരേ. ഏകചത്താലീസ പഞ്ചദ്വാരാവേണികാനം ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണമനോധാതുത്തയവസേന തേരസചിത്താനം തത്ഥ അപ്പവത്തനതോ.

പരിത്തജവനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അപ്പനാജവനവാരവണ്ണനാ

൨൦. വിഭൂതാവിഭൂതഭേദോ നത്ഥി ആരമ്മണസ്സ വിഭൂതകാലേയേവ അപ്പനാസമ്ഭവതോ.

൨൧. തത്ഥ ഹി ഛബ്ബീസതിമഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനേസു യം കിഞ്ചി ജവനം അപ്പനാവീഥിമോതരതീതി സമ്ബന്ധോ. പരികമ്മോപചാരാനുലോമഗോത്രഭുനാമേന യഥാക്കമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ദേതി യോജനാ. പഠമചിത്തഞ്ഹി അപ്പനായ പരികമ്മത്താ പടിസങ്ഖാരകഭൂതത്താ പരികമ്മം. ദുതിയം സമീപചാരിത്താ ഉപചാരം. നാച്ചാസന്നോപി ഹി നാതിദൂരപ്പവത്തി സമീപചാരീ നാമ ഹോതി, അപ്പനം ഉപേച്ച ചരതീതി വാ ഉപചാരം. തതിയം പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മാനം, ഉപരിഅപ്പനായ ച അനുകൂലത്താ അനുലോമം. ചതുത്ഥം പരിത്തഗോത്തസ്സ, പുഥുജ്ജനഗോത്തസ്സ ച അഭിഭവനതോ, മഹഗ്ഗതഗോത്തസ്സ, ലോകുത്തരഗോത്തസ്സ ച ഭാവനതോ വഡ്ഢനതോ ഗോത്രഭു, ഇമാനി ചത്താരി നാമാനി ചതുക്ഖത്തും പവത്തിയം അനവസേസതോ ലബ്ഭന്തി, തിക്ഖത്തും പവത്തിയം പന ഉപചാരാനുലോമഗോത്രഭുനാമേനേവ ലബ്ഭന്തി. അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൮൦൪) പന പുരിമാനം തിണ്ണം, ദ്വിന്നം വാ അവിസേസേനപി പരികമ്മാദിനാമം വുത്തം, ചതുക്ഖത്തും, തിക്ഖത്തുമേവ വാ പഞ്ചമം, ചതുത്ഥം വാ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബഅപ്പനാനുരൂപതോതി അധിപ്പായോ. പരികമ്മാദിനാമാനം അനവസേസതോ ലബ്ഭമാനവാരദസ്സനത്ഥം ‘‘ചതുക്ഖത്തു’’ന്തി ആദിതോ വുത്തം, ഗണനപടിപാടിവസേന പന ‘‘പഞ്ചമം വാ’’തി ഓസാനേ വുത്തം.

യഥാരഹന്തി ഖിപ്പാഭിഞ്ഞദന്ധാഭിഞ്ഞാനുരൂപം. ഖിപ്പാഭിഞ്ഞസ്സ ഹി തിക്ഖത്തും പവത്തകാമാവചരജവനാനന്തരം ചതുത്ഥം അപ്പനാചിത്തമുപ്പജ്ജതി. ദന്ധാഭിഞ്ഞസ്സ ചതുക്ഖത്തും പവത്തജവനാനന്തരം പഞ്ചമം അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി, യസ്മാ പന അലദ്ധാസേവനം അനുലോമം ഗോത്രഭും ഉപ്പാദേതും ന സക്കോതി, ലദ്ധാസേവനമ്പി ച ഛട്ഠം സത്തമം ഭവങ്ഗസ്സ ആസന്നഭാവേന പപാതാസന്നപുരിസോ വിയ അപ്പനാവസേന പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, തസ്മാ ചതുത്ഥതോ ഓരം, പഞ്ചമതോ പരം വാ അപ്പനാ ന ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. യഥാഭിനീഹാരവസേനാതി രൂപാരൂപലോകുത്തരമഗ്ഗഫലാനുരൂപസമഥവിപസ്സനാഭാവനാചിത്താഭിനീഹരണാനുരൂപതോ, അപ്പനായ വീഥി അപ്പനാവീഥി. ‘‘തതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതീ’’തി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ ഓതിണ്ണഅപ്പനാതോ പരം ഭവങ്ഗപാതോവ ഹോതി, ന മഗ്ഗാനന്തരം ഫലചിത്തം, സമാപത്തിവീഥിയഞ്ച ഝാനഫലചിത്താനി പുനപ്പുനന്തി ഗണ്ഹേയ്യുന്തി പുന ‘‘അപ്പനാവസാനേ’’തി വുത്തം. നികായന്തരിയാ കിര ലോകിയപ്പനാസു പഠമകപ്പനാതോ പരം സത്തമജവനപൂരണത്ഥം ദ്വത്തിക്ഖത്തും കാമാവചരജവനാനമ്പി പവത്തിം വണ്ണേന്തീതി തേസം മതിനിസേധനത്ഥം ‘‘ഭവങ്ഗപാതോവാ’’തി സാവധാരണം വുത്തം.

൨൨. തത്ഥാതി തേസു അട്ഠഞാണസമ്പയുത്തകാമാവചരജവനേസു, തേസു ച ഛബ്ബീസതിമഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനേസു. തത്ഥാതി വാ തസ്മിം അപ്പനാവാരേ. സോമനസ്സസഹഗതജവനാനന്തരന്തി സോമനസ്സസഹഗതാനം ചതുന്നം കുസലകിരിയജവനാനം അനന്തരം. സോമനസ്സസഹഗതാവാതി ചതുക്കജ്ഝാനസ്സ, സുക്ഖവിപസ്സകാദീനം മഗ്ഗഫലസ്സ ച വസേന സോമനസ്സസഹഗതാവ, ന പന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഭിന്നവേദനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസേവനപച്ചയഭാവസ്സ അനുദ്ധടത്താ. പാടികങ്ഖിതബ്ബാതി പസംസിതബ്ബാ, ഇച്ഛിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥാപീതി തസ്മിം ഏകവേദനജവനവാരേപി. കുസലജവനാനന്തരന്തി ചതുബ്ബിധഞാണസമ്പയുത്തകുസലജവനാനന്തരം കുസലജവനമപ്പേതി, ന കിരിയജവനം ഭിന്നസന്താനേ നിബ്ബത്തനതോ. ഹേട്ഠിമഞ്ച ഫലത്തയമപ്പേതി സമാപത്തിവീഥിയന്ത്യധിപ്പായോ.

൨൩. സുഖപുഞ്ഞമ്ഹാ സോമനസ്സസഹഗതതിഹേതുകകുസലദ്വയതോ പരം അഗ്ഗഫലവിപാകകിരിയവജ്ജിതലോകിയലോകുത്തരചതുക്കജ്ഝാനജവനവസേന ദ്വത്തിംസ, ഉപേക്ഖകാ തിഹേതുകകുസലദ്വയതോ പരം തഥേവ പഞ്ചമജ്ഝാനാനി ദ്വാദസ, സുഖിതക്രിയതോ തിഹേതുകദ്വയതോ പരം കിരിയജ്ഝാനചതുക്കസ്സ, അഗ്ഗഫലചതുക്കസ്സ ച വസേന അട്ഠ, ഉപേക്ഖകാ തിഹേതുകദ്വയതോ പരം ഉപേക്ഖാസഹഗതരൂപാരൂപകിരിയപഞ്ചകസ്സ, അഗ്ഗഫലസ്സ ച വസേന ഛ അപ്പനാ സമ്ഭോന്തി.

൨൪. ഏത്ഥാതി വീഥിസങ്ഗഹാധികാരേ.

അപ്പനാജവനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മനോദ്വാരവീഥിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അപ്പനാജവനവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തദാരമ്മണനിയമവണ്ണനാ

൨൫. സബ്ബത്ഥാപീതി പഞ്ചദ്വാരമനോദ്വാരേപി.

൨൬. ഇട്ഠേതി ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ. അതിഇട്ഠാരമ്മണഞ്ഹി വിസും വക്ഖതി. കുസലവിപാകാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പടിച്ഛനസന്തീരണതദാരമ്മണാനീതി സമ്ബന്ധോ. ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ സന്തീരണതദാരമ്മണാനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവാതി ആഹ ‘‘അതിഇട്ഠേ പന സോമനസ്സസഹഗതാനേവാ’’തി. വിപാകസ്സ ഹി കമ്മാനുഭാവതോ പവത്തമാനസ്സ ആദാസേ മുഖനിമിത്തം വിയ നിബ്ബികപ്പതായ പകപ്പേത്വാ ഗഹണാഭാവതോ യഥാരമ്മണമേവ വേദനായോഗോ ഹോതി, കുസലാകുസലാനം പന അപ്പഹീനവിപല്ലാസേസു സന്താനേസു പവത്തിയാ അതിഇട്ഠേപി ഇട്ഠമജ്ഝത്തഅനിട്ഠാകാരതോ, അനിട്ഠേപി ഇട്ഠഇട്ഠമജ്ഝത്താകാരതോ ഗഹണം ഹോതി. തഥാ ഹി അസ്സദ്ധാദീനം ബുദ്ധാദീസു അതിഇട്ഠാരമ്മണേസുപി ഉപേക്ഖാജവനം ഹോതി, തിത്ഥിയാദീനഞ്ച ദോമനസ്സജവനം, ഗമ്ഭീരപകതികാദീനഞ്ച പടിക്കൂലാരമ്മണേ ഉപേക്ഖാജവനം, സുനഖാദീനഞ്ച തത്ഥ സോമനസ്സജവനം, പുരിമപച്ഛാഭാഗപ്പവത്താനി പന വിപാകാനി യഥാവത്ഥുകാനേവ. അപിച അസുചിദസ്സനേ സുമനായമാനാനം സുനഖാദീനന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പന അതിഇട്ഠാനിട്ഠേസു പവത്തമാനാനമ്പി ഉപേക്ഖാസഹഗതഭാവേ കാരണം ഹേട്ഠാ കഥിതമേവ.

൨൭. തത്ഥാപീതി തദാരമ്മണേസുപി. സോമനസ്സസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേതി സഹേതുകാഹേതുകസുഖസഹഗതകിരിയപഞ്ചകാവസാനേ. ഖീണാസവാനം ചിത്തവിപല്ലാസാഭാവേന കിരിയജവനാനിപി യഥാരമ്മണമേവ പവത്തന്തീതി വുത്തം ‘‘സോമനസ്സസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേ’’ത്യാദി. കേചി പന ആചരിയാ ‘‘പട്ഠാനേ (ധ. സ. മൂലടീ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാവണ്ണനാ) ‘കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൯൮) കുസലാകുസലാനമേവാനന്തരം തദാരമ്മണം വുത്തന്തി നത്ഥി കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണുപ്പാദോ’’തി വദന്തി. തത്ഥ വുച്ചതേ – യദി അബ്യാകതാനന്തരമ്പി തദാരമ്മണം വുച്ചേയ്യ. പരിത്താരമ്മണേ വോട്ഠബ്ബനാനന്തരമ്പി തസ്സ പവത്തിം മഞ്ഞേയ്യുന്തി കിരിയജവനാനന്തരം തദാരമ്മണം ന വുത്തം, ന പന അലബ്ഭനതോ. ലബ്ഭമാനസ്സപി ഹി കേനചി അധിപ്പായേന കത്ഥചി അവചനം ദിസ്സതി, യഥാ തം ധമ്മസങ്ഗഹേ ലബ്ഭമാനമ്പി ഹദയവത്ഥു ദേസനാഭേദപരിഹാരത്ഥം ന വുത്തന്തി.

൨൮. ദോമനസ്സ…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ ഭവന്തി, ന സോമനസ്സസഹഗതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധസഭാവത്താ. തേനേവ ഹി പട്ഠാനേ ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സം, തദനന്തരഞ്ച ദോമനസ്സം അനുദ്ധടം. തഥാ ഹി ‘‘സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ധമ്മോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’ത്യാദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൨.൪൫) സുഖദുക്ഖവേദനായ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ അത്തനോ അത്തനോ സമാനവേദനാസമ്പയുത്താനം അദുക്ഖമസുഖവേദനായ സമ്പയുത്തകാനഞ്ച അനന്തരപച്ചയഭാവേന ദ്വീസു ദ്വീസു വാരേസു വുത്താ, അദുക്ഖമസുഖവേദനായ സമ്പയുത്തകാ പന സമാനവേദനാസമ്പയുത്താനം, ഇതരവേദനാദ്വയസമ്പയുത്താനഞ്ച ധമ്മാനം അനന്തരപച്ചയഭാവേന തീസു വാരേസൂതി ഏവം വേദനാത്തികേ സത്തേവ അനന്തരപച്ചയവാരാ വുത്താ. യദി ച ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സം, സോമനസ്സാനന്തരം വാ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സുഖദുക്ഖവേദനാസമ്പയുത്താനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം അനന്തരപച്ചയവസേന ദ്വേ വാരേ വഡ്ഢേത്വാ നവ വാരാ വത്തബ്ബാ സിയും, ന പനേവം വുത്താ. തസ്മാ ന തേസം തദനന്തരം ഉപ്പത്തി അത്ഥി. ഏത്ഥ ച ‘‘സോമനസ്സസഹഗതകിരിയജവനാവസാനേ’’ത്യാദിനാ അയമ്പി നിയമോ അനുഞ്ഞാതോ –

‘‘പരിത്തകുസലാദോസ-പാപസാതക്രിയാജവാ;

പഞ്ചസ്വേകം തദാലമ്ബം, സുഖിതേസു യഥാരഹം.

‘‘പാപാകാമസുഭാ ചേവ, സോപേക്ഖാ ച ക്രിയാജവാ;

സോപേക്ഖേസു തദാലമ്ബം, ഛസ്വേകമനുരൂപതോ’’തി.

അയഞ്ഹി ജവനേന തദാരമ്മണനിയമോ അബ്യഭിചാരീ. ‘‘ഞാണസമ്പയുത്തജവനതോ ഞാണസമ്പയുത്തതദാരമ്മണ’’ന്ത്യാദിനയപ്പവത്തോ പന അനേകന്തികോ. യേഭുയ്യേന ഹി അകുസലജവനേസു പരിചിതസ്സ കദാചി കുസലജവനേസു ജവിതേസു, കുസലജവനേസു വാ പരിചിതസ്സ കദാചി അകുസലജവനേസു ജവിതേസു അകുസലാനന്തരം പവത്തപരിചയേന തിഹേതുകജവനതോപി പരം അഹേതുകതദാരമ്മണം ഹോതി, തഥാ കുസലാനന്തരം പവത്തപരിചയേന അകുസലജവനതോ പരം തിഹേതുകതദാരമ്മണമ്പി, പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകകമ്മതോ പന അഞ്ഞകമ്മേന തദാരമ്മണപ്പവത്തിയം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തഥാ ച വുത്തം പട്ഠാനേ ‘‘അഹേതുകേ ഖന്ധേ അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തി, കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ അഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതി, കുസലാകുസലേ നിരുദ്ധേ സഹേതുകോ വിപാകോ തദാരമ്മണതാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൯൮).

തസ്മാതി യസ്മാ ദോമനസ്സജവനാവസാനേ ഉപേക്ഖാസഹഗതാനേവ ഹോന്തി. തസ്മാ ദോമനസ്സസഹഗതജവനാവസാനേ ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സാ’തി ഇമിനാവ ഭവങ്ഗപാതാഭാവോ ദീപിതോവ ഹോതി ദോമനസ്സാനന്തരം സോമനസ്സാഭാവതോതി തം അവത്വാ തദാരമ്മണാഭാവമേവ പരികപ്പേന്തോ ആഹ ‘‘യദി തദാരമ്മണസമ്ഭവോ നത്ഥീ’’തി. സോമനസ്സപടിസന്ധികസ്സ തിത്ഥിയാദിനോ ബുദ്ധാദിഅതിഇട്ഠാരമ്മണേ പി പടിഹതചിത്തസ്സ ദോമനസ്സജവനേ ജവിതേ വുത്തനയേന സോമനസ്സതദാരമ്മണസ്സ അതിഇട്ഠാരമ്മണേ ച ഉപേക്ഖാസഹഗതതദാരമ്മണസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ, കേനചി വാ അസപ്പായേന പരിഹീനലോകിയജ്ഝാനം ആരബ്ഭ ‘‘പണീതധമ്മോ മേ നട്ഠോ’’തി വിപ്പടിസാരം ജനേന്തസ്സ ദോമനസ്സജവനേ സതി അകാമാവചരാരമ്മണേ തദാരമ്മണാഭാവതോ യദി തദാരമ്മണസ്സ ഉപ്പത്തിസമ്ഭവോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

പരിചിതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ പരിചിതം, തസ്മിം ഭവേ യേഭുയ്യേന ഗഹിതപുബ്ബം. ഉപേക്ഖാസഹഗതസന്തീരണം ഉപ്പജ്ജതി നിരാവജ്ജനമ്പി. യഥാ തം നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ ഫലചിത്തന്ത്യധിപ്പായോ. യഥാഹു –

‘‘നിരാവജ്ജം കഥം ചിത്തം, ഹോതി നേതഞ്ഹി സമ്മതം;

നിയമോ ന വിനാവജ്ജം, നിരോധാ ഫലദസ്സനാ’’തി.

കേന പന കിച്ചേന ഇദം ചിത്തം പവത്തതീതി? തദാരമ്മണകിച്ചേന താവ ന പവത്തതി ജവനാരമ്മണസ്സ അഗ്ഗഹണതോ, നാപി സന്തീരണകിച്ചേന യഥാസമ്പടിച്ഛിതസ്സ സന്തീരണവസേന അപ്പവത്തനതോ, പടിസന്ധിചുതീസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, പാരിസേസതോ പന ഭവസ്സ അങ്ഗഭാവതോ ഭവങ്ഗകിച്ചേനാതി യുത്തം സിയാ. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേനപി (ധ. സ. അനുടീ. ൪൯൮ വിപാകുദ്ധാരകഥാവണ്ണനാ) ഹി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോവ. യം പന പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനം ധമ്മതോ, ആരമ്മണതോ ച സമാനതം വക്ഖതി, തം യേഭുയ്യതോതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഇദമേകം ഠാനം വജ്ജേത്വാ പടിസന്ധിഭവങ്ഗാനം വിസദിസതാ അത്ഥി. തമനന്തരിത്വാതി തം അത്തനോ അനന്തരം അബ്യവഹിതം കത്വാ, തദനന്തരന്ത്യത്ഥോ.

൨൯. കാമാവചര…പേ… ഇച്ഛന്തീതി ഏത്ഥ കാമാവചരജവനാവസാനേയേവ തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി കാമതണ്ഹാനിദാനകമ്മനിബ്ബത്തത്താ. ന ഹി തം കാമതണ്ഹാഹേതുകേന കമ്മുനാ ജനിതം അതംസഭാവസ്സ രൂപാരൂപാവചരലോകുത്തരജവനസ്സ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി. കിംകാരണാ? അജനകത്താ, ജനകസമാനത്താഭാവതോ ച. യഥാ ഹി ഗേഹതോ ബഹി നിക്ഖമിതുകാമോ ബാലകോ ജനകം, തംസദിസം വാ അങ്ഗുലിയം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമതി, നാഞ്ഞം രാജപുരിസാദിം, ഏവം ഭവങ്ഗവിസയതോ അഞ്ഞത്ഥ പവത്തമാനം തദാരമ്മണം ജനകം കാമാവചരകുസലാകുസലം, തംസദിസം വാ കാമാവചരകിരിയജവനം അനുബന്ധതി, ന പന തസ്സ വിസദിസാനി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനാനി. തഥാ കാമാവചരസത്താനമേവ തദാരമ്മണം ഇച്ഛന്തി, ന ബ്രഹ്മാനം തദാരമ്മണൂപനിസ്സയസ്സ കാമാവചരപടിസന്ധിബീജസ്സാഭാവതോ. തഥാ കാമാവചരധമ്മേസ്വേവ ആരമ്മണഭൂതേസു ഇച്ഛന്തി. ന ഇതരേസു അപരിചിതത്താ. യഥാ ഹി സോ ബാലകോ ജനകം, തംസദിസം വാ അനുഗച്ഛന്തോപി അരഞ്ഞാദിഅപരിചിതട്ഠാനം ഗച്ഛന്തം അനനുബന്ധിത്വാ പമുഖങ്ഗണാദിമ്ഹി പരിചിതട്ഠാനേയേവ അനുബന്ധതി, ഏവമിദമ്പി രൂപാവചരാദിഅപരിചിതാരമ്മണം ആരബ്ഭ പവത്തന്തം നാനുബന്ധതി. അപിച കാമതണ്ഹായത്തകമ്മജനിതത്താപി ഏതം കാമതണ്ഹാരമ്മണേസു പരിത്തധമ്മേസ്വേവ പവത്തതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘ജനകം തംസമാനം വാ, ജവനം അനുബന്ധതി;

ന തു അഞ്ഞം തദാലമ്ബം, ബാലദാരകലീലയാ.

‘‘ബീജസ്സാഭാവതോ നത്ഥി, ബ്രഹ്മാനമ്പി ഇമസ്സ ഹി;

പടിസന്ധിമനോ ബീജം, കാമാവചരസഞ്ഞിതം.

‘‘ഠാനേ പരിചിതേയേവ, തം ഇദം ബാലകോ വിയ;

അനുയാതീതി നാഞ്ഞത്ഥ, ഹോതി തണ്ഹാവസേന വാ’’തി.

നനു ച ‘‘കാമാവചരപടിസന്ധിബീജാഭാവതോ’’തി വുത്തം, തഥാ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി അഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി ഇന്ദ്രിയപ്പവത്തിആനുഭാവതോ, ദ്വാരവീഥിഭേദേ ചിത്തനിയമതോ ച.

തദാരമ്മണനിയമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ജവനനിയമവണ്ണനാ

൩൨. മന്ദപ്പവത്തിയന്തി മരണാസന്നകാലേ വത്ഥുദുബ്ബലതായ മന്ദീഭൂതവേഗത്താ മന്ദം ഹുത്വാ പവത്തിയം. മരണകാലാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന മുച്ഛാകാലം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൩. ഭഗവതോ…പേ… വദന്തീതി ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയകാലാദീസു ഉദകക്ഖന്ധഅഗ്ഗിക്ഖന്ധപ്പവത്തനാദിഅത്ഥം വിസും വിസും പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ ഝാനധമ്മേ വിസും വിസും ആവജ്ജേന്തസ്സ ആവജ്ജനവസിതായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ ആവജ്ജനതപ്പരോവ ചിത്താഭിനീഹാരോ ഹോതീതി യഥാവജ്ജിതഝാനങ്ഗാരമ്മണാനി ചത്താരി, പഞ്ചവാ പച്ചവേക്ഖണജവനചിത്താനി പവത്തന്തീതി വദന്തി (വിസുദ്ധി. ൧.൭൮) അട്ഠകഥാചരിയാ. ‘‘ഭഗവതോ’’തി ച ഇദം നിദസ്സനമത്തം അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മസേനാപതിആദീനം ഏവരൂപേ അച്ചായികകാലേ അപരിപുണ്ണജവനാനം പവത്തനതോ. തഥാ ച വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘അയഞ്ച മത്ഥകപ്പത്താ വസിതാ ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയകാലേ അഞ്ഞേസം വാ ഏവരൂപേ കാലേ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൭൮). ‘‘ചത്താരി പഞ്ച വാ’’തി ച പനേതം തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയവസേന ഗഹേതബ്ബന്തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന (വിസുദ്ധി. മഹാ. ൧.൭൮) വുത്തം, തസ്മാ ഭഗവതോ ചത്താരി, അഞ്ഞേസം പഞ്ചപീതി യുത്തം വിയ ദിസ്സതി.

൩൪. ആദികമ്മികസ്സാതി ആദിതോ കതയോഗകമ്മസ്സ. പഠമം നിബ്ബത്താ അപ്പനാ പഠമകപ്പനാ. അഭിഞ്ഞാജവനാനമ്പി ‘‘പഠമകപ്പനായാ’’തി അധികാരോ സിയാതി ആഹ ‘‘സബ്ബദാപീ’’തി, പഠമുപ്പത്തികാലേ, ചിണ്ണവസീകാലേ ച പഞ്ചാഭിഞ്ഞാജവനാനി ഏകവാരമേവ ജവന്തീത്യത്ഥോ.

൩൫. മഗ്ഗായേവ ഉപ്പജ്ജനതോ മഗ്ഗുപ്പാദാ. യഥാരഹന്തി പഞ്ചമം വാ ചതുത്ഥം വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗാനുരൂപം. സത്തജവനപരമത്താ ഹി ഏകാവജ്ജനവീഥിയാ ചതുത്ഥം ഉപ്പന്നമഗ്ഗതോ പരം തീതി ഫലചിത്താനി, പഞ്ചമം ഉപ്പന്നമഗ്ഗതോ പരം ദ്വേ വാ ഹോന്തി.

൩൬. നിരോധസമാപത്തികാലേതി നിരോധസ്സ പുബ്ബഭാഗേ. ചതുത്ഥാരുപ്പജവനന്തി കുസലകിരിയാനം അഞ്ഞതരം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനജവനം. അനാഗാമിഖീണാസവായേവ നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തി, ന സോതാപന്നസകദാമിനോതി വുത്തം ‘‘അനാഗാമിഫലം വാ അരഹത്തഫലം വാ’’തി. വിഭത്തിവിപല്ലാസോ ചേത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തഫലേ വാ’’തി. തേനാഹ ‘‘നിരുദ്ധേ’’തി. യഥാരഹന്തി തംതംപുഗ്ഗലാനുരൂപം.

൩൮. സബ്ബത്ഥാപി സമാപത്തിവീഥിയന്തി സകലായപി ഝാനസമാപത്തിവീഥിയം, ഫലസമാപത്തിവീഥിയഞ്ച.

൩൯. പരിത്താനി ജവനാനി സത്തക്ഖത്തും മതാനി ഉക്കംസകോടിയാ. മഗ്ഗാഭിഞ്ഞാ പന സകിം ഏകവാരമേവ മതാ. അവസേസാനി അഭിഞ്ഞാമഗ്ഗവജ്ജിതാനി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരജവനാനി ബഹൂനിപി ലബ്ഭന്തി സമാപത്തിവീഥിയം അഹോരത്തമ്പി പവത്തനതോ. അപി-സദ്ദേന ലോകിയജ്ഝാനാനി പഠമകപ്പനായം, അന്തിമഫലദ്വയഞ്ച നിരോധാനന്തരം ഏകവാരം, ഫലചിത്താനി മഗ്ഗാനന്തരം ദ്വത്തിക്ഖത്തുമ്പീതി സമ്പിണ്ഡേതി.

ജവനനിയമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ

൪൦. ഇദാനി ദുഹേതുകാഹേതുകാപായികാഹേതുകതിഹേതുകവസേന ചതുബ്ബിധാനം പുഥുജ്ജനാനം, മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠവസേന അട്ഠവിധാനം അരിയാനന്തി ദ്വാദസന്നം പുഗ്ഗലാനം ഉപ്പജ്ജനകവീഥിചിത്തപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം പഠമം താവ തേസം വജ്ജിതബ്ബചിത്താനി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ദുഹേതുകാനമഹേതുകാനഞ്ചാ’’ത്യാദി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസഹഗതാലോഭാദോസവസേന ദ്വേ ഹേതൂ ഇമേസന്തി ദ്വിഹേതുകാ. താദിസാനം ഹേതൂനം അഭാവതോ അഹേതുകാ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അപ്പനാജവനാനി ന ലബ്ഭന്തി വിപാകാവരണസബ്ഭാവതോ. ദ്വിഹേതുകാഹേതുകപടിസന്ധി ഹി ‘‘വിപാകാവരണ’’ന്തി വുച്ചതി. അപ്പനാജവനാഭാവതോയേവ അരഹത്തം നത്ഥീതി കിരിയജവനാനി ന ലബ്ഭന്തി.

൪൧. ‘‘സഹേതുകം (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨) ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി പാഠതോ അഹേതുകാനമ്പി നാനാകമ്മേന ദ്വിഹേതുകതദാരമ്മണം സമ്ഭവതി, ദ്വിഹേതുകാനം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. മൂലസന്ധിയാ പന ജളഭാവതോ ഉഭിന്നമ്പി നത്ഥി തിഹേതുകതദാരമ്മണന്തി ആഹ ‘‘തഥാ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാനി ചാ’’തി. ആചരിയജോതിപാലത്ഥേരേന പന ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗ’’ന്തി അവിസേസേന വുത്തത്താ അഹേതുകാനമ്പി തിഹേതുകതദാരമ്മണം വത്വാ ഇധ ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാഭാവവചനസ്സ പരിഹാസവസേന ‘‘സോ ഏവ പുച്ഛിതബ്ബോ, യോ തസ്സ കത്താ’’തി വുത്തം, തം പന പരിഹാസവസേന വുത്തമ്പി ആചരിയം പുച്ഛിത്വാവ വിജാനനത്ഥം വുത്തവചനം വിയ ഠിതം. തഥാ ഹി ആചരിയേനേവേത്ഥ കാരണം പരമത്ഥവിനിച്ഛയേ വുത്തം –

‘‘ഞാണപാകാ ന വത്തന്തി, ജളത്താ മൂലസന്ധിയാ’’തി; (പരമ. വി. ൨൭൧);

അപരേ പന ‘‘യഥാ അഹേതുകാനം സഹേതുകതദാരമ്മണം ഹോതി, ഏവം ദ്വിഹേതുകാനം തിഹേതുകതദാരമ്മണമ്പീ’’തി വണ്ണേന്തി, തേസം മതാനുരോധേന ച ഇധാപി ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകപടിക്ഖേപോ അഹേതുകേയേവ സന്ധായാതി വദന്തി. തത്ഥ പന പമാണപാഠാഭാവതോ ആചരിയേന ഉഭിന്നമ്പി സാധാരണവസേന ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകാഭാവേ കാരണം വത്വാ സമകമേവ ചിത്തപരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ തേസം വചനം വീമംസിത്വാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അഹേതുകാപേക്ഖായ ചേത്ഥ ‘‘സുഗതിയ’’ന്തി വചനം, തം പന അത്ഥതോ അനുഞ്ഞാതദ്വിഹേതുകവിപാകാനം തത്ഥേവ സമ്ഭവദസ്സനപരം. തേനാഹ ‘‘ദുഗ്ഗതിയം പനാ’’ത്യാദി.

൪൩. തിഹേതുകേസൂതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസഹഗതാലോഭാദോസാമോഹവസേന തിഹേതുകേസു പുഥുജ്ജാദീസൂ നവവിധപുഗ്ഗലേസു.

൪൫. ദിട്ഠീ…പേ… സേക്ഖാനന്തി സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരിതായ സിക്ഖനസീലതായ ‘‘സേക്ഖാ’’തി ലദ്ധനാമാനം സോതാപന്നസകദാഗാമീനം പുഗ്ഗലാനം പഠമമഗ്ഗേനേവ സക്കായദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം പഹീനത്താ തംസഹഗതജവനാനി ചേവ ച-സദ്ദേന ആകഡ്ഢിതാനി ഖീണാസവാവേണികാനി കിരിയജവനാനി ച ന ലബ്ഭന്തി.

൪൬. പടിഘജവനാനി ചാതി ദോമനസ്സജവനാനി ചേവ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തവിചികിച്ഛാസഹഗതകിരിയജവനാനി ച.

൪൭. ലോകുത്തര…പേ… സമുപ്പജ്ജന്തീതി ചതുന്നം മഗ്ഗാനം ഏകചിത്തക്ഖണികഭാവേന പുഗ്ഗലന്തരേസു അസമ്ഭവതോ, ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമാനഞ്ച ഉപരൂപരിസമാപത്തിയാ അനധിഗതത്താ, ഉപരൂപരിപുഗ്ഗലാനഞ്ച അസമുഗ്ഘാടിതകമ്മകിലേസനിരോധേന പുഥുജ്ജനേഹി വിയ സോതാപന്നാനം സോതാപന്നാദീഹി പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപഗമനേന പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ ച അട്ഠപി ലോകുത്തരജവനാനി യഥാസകം മഗ്ഗഫലട്ഠാനം അരിയാനമേവ സമുപ്പജ്ജന്തി.

൪൮. ഇദാനി തേസം തേസം പുഗ്ഗലാനം യഥാപടിക്ഖിത്തജവനാനി വജ്ജേത്വാ പാരിസേസതോ ലബ്ഭമാനജവനാനി സമ്പിണ്ഡേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അസേക്ഖാന’’ന്ത്യാദി വുത്തം. തിവിധസിക്ഖായ പരിപൂരകാരിഭാവതോ അസേക്ഖാനം ഖീണാസവാനം തേത്തിംസവിധകുസലാകുസലസ്സ, ഹേട്ഠിമഫലത്തയസ്സ, വീഥിമുത്താനഞ്ച നവമഹഗ്ഗതവിപാകാനം വസേന പഞ്ചചത്താലീസവജ്ജിതാനി സേസാനി തേവീസതികആമാവചരവിപാകവീസതികിരിയഅരഹത്തഫലവസേന ചതുചത്താലീസ വീഥിചിത്താനി സമ്ഭവാ യഥാലാഭം കാമഭവേ ഠിതാനം വസേന ഉദ്ദിസേ.

സേക്ഖാനം അട്ഠാരസകിരിയജവനദിട്ഠിവിചികിച്ഛാസഹഗതപഞ്ചകഅഗ്ഗഫലമഹഗ്ഗതവിപാകവസേന തേത്തിംസ വജ്ജേത്വാ തേവീസതികാമാവചരവിപാകആവജ്ജനദ്വയഏകവീസതികുസലസത്താകുസലഹേട്ഠിമഫലത്തയവസേന ഛപ്പഞ്ഞാസ വീഥിചിത്താനി യഥാസമ്ഭവം ഉദ്ദിസേ അവിസേസതോ. വിസേസതോ പന സോതാപന്നസകദാഗാമീനം ഏകപഞ്ഞാസ, അനാഗാമീനം ഏകൂനപഞ്ഞാസ, അവസേസാനം ചതുന്നം പുഥുജ്ജനാനം അട്ഠാരസകിരിയജവനസബ്ബലോകുത്തരമഹഗ്ഗതവിപാകവസേന പഞ്ചതിംസ വജ്ജേത്വാ അവസേസാനി കാമാവചരവിപാകആവജ്ജനദ്വയലോകിയകുസലാകുസലവസേന ചതുപഞ്ഞാസ വീഥിചിത്താനി യഥാസമ്ഭവതോ ഉദ്ദിസേ അവിസേസതോ. വിസേസതോ പന തിഹേതുകാനം ചതുപഞ്ഞാസേവ ലബ്ഭന്തി, ദ്വിഹേതുകാഹേതുകാനം ഞാണസമ്പയുത്തവിപാകഅപ്പനാജവനവജ്ജിതാനി ഏകചത്താലീസ, ആപായികാനം താനേവ ദ്വിഹേതുകവിപാകവജ്ജിതാനി സത്തതിംസ വീഥിചിത്താനീതി ദട്ഠബ്ബം.

പുഗ്ഗലാനം വസേന ചിത്തപ്പവത്തിഭേദോ പുഗ്ഗലഭേദോ.

പുഗ്ഗലഭേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭൂമിവിഭാഗവണ്ണനാ

൪൯. സബ്ബാനിപി വീഥിചിത്താനി ഉപലബ്ഭന്തി ഛന്നം ദ്വാരാനം, സബ്ബേസഞ്ച പുഗ്ഗലാനം തത്ഥ സമ്ഭവതോ. യഥാരഹന്തി തംതംഭവാനുരൂപം, തംതംപുഗ്ഗലാനുരൂപഞ്ച.

൫൨. ത്യാദിനാ ഘാനവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി പടിക്ഖേപോ ഹേസ്സതീതി രൂപാവചരഭൂമിയം പടിഘജവനതദാരമ്മണാനേവ പടിക്ഖിത്താനി. സബ്ബത്ഥാപീതി കാമഭവേ, രൂപഭവേ, അരൂപഭവേ ച.

൫൪. കാമഭവേ യഥാരഹം വീഥിമുത്തവജ്ജാനി അസീതി വീഥിചിത്താനി, രൂപഭവേ പടിഘദ്വയഅട്ഠതദാരമ്മണഘാനാദിവിഞ്ഞാണഛക്കവീഥിമുത്തകവസേന പഞ്ചവീസതി വജ്ജേത്വാ സേസാനി ആവജ്ജനദ്വയനവഅഹേതുകവിപാകതേപഞ്ഞാസജവനവസേന ചതുസട്ഠി, അരൂപേ ഭവേ തേവീസതികാമാവചരവിപാകപഠമമഗ്ഗപഞ്ചദസരൂപാവചരപടിഘദ്വയആരുപ്പവിപാകകിരിയമനോധാതുഹസനവസേന സത്തചത്താലീസ വജ്ജേത്വാ സേസാനി ഛബ്ബീസതി പരിത്തജവനഅട്ഠആരുപ്പജവനസത്തലോകുത്തരജവനമനോദ്വാരാവജ്ജനവസേന ദ്വേചത്താലീസ ചിത്താനി ലബ്ഭരേ ഉപലബ്ഭന്തി.

കേചി പന ‘‘രൂപഭവേ അനിട്ഠാരമ്മണാഭാവതോ ഇധാഗതാനംയേവ ബ്രഹ്മാനം അകുസലവിപാകസമ്ഭവോതി താനി പരിഹാപേത്വാ പഞ്ചപരിത്തവിപാകേഹി സദ്ധിം രൂപഭവേ സട്ഠിയേവ വീഥിചിത്താനീ’’തി വദന്തി. ഇധ പന തത്ഥ ഠത്വാപി ഇമം ലോകം പസ്സന്താനം അനിട്ഠാരമ്മണസ്സ അസമ്ഭവോ ന സക്കാ വത്തുന്തി തേഹി സദ്ധിംയേവ തത്ഥ ചതുസട്ഠി വുത്താനി. ഏവഞ്ച കത്വാ വുത്തം ധമ്മാനുസാരണിയം ‘‘യദാ ബ്രഹ്മാനോ കാമാവചരം അനിട്ഠാരമ്മണം ആലമ്ബന്തി, തദാ തം സുഗതിയമ്പി അകുസലവിപാകചക്ഖുസോതവിഞ്ഞാണമനോധാതുസന്തീരണാനം ഉപ്പത്തി സമ്ഭവതീ’’തി.

ഭൂമിവസേന വിഭാഗോ ഭൂമിവിഭാഗോ.

ഭൂമിവിഭാഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൫. യഥാസമ്ഭവന്തി തംതംദ്വാരേസു, തംതംഭവേസു വാ സമ്ഭവാനുരൂപതോ. യാവതായുകന്തി പടിസന്ധിതോ പരം ഭവനികന്തിവസേന പവത്തമനോദ്വാരികചിത്തവീഥിതോ പട്ഠായ ചുതിചിത്താവസാനം, തതോ പുബ്ബേ പവത്തഭവങ്ഗാവസാനം വാ അബ്ബോച്ഛിന്നാ അസതി നിരോധസമാപത്തിയന്തി അധിപ്പായോ.

ഇതി അഭിധമ്മത്ഥവിഭാവിനിയാ നാമ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹവണ്ണനായ

വീഥിപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.