൪. ഇസ്സത്തസുത്തം

൧൩൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കത്ഥ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദാനം ദാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘യത്ഥ ഖോ, മഹാരാജ, ചിത്തം പസീദതീ’’തി. ‘‘കത്ഥ പന, ഭന്തേ, ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, കത്ഥ ദാനം ദാതബ്ബം, അഞ്ഞം പനേതം കത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി? സീലവതോ ഖോ, മഹാരാജ, ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നോ തഥാ ദുസ്സീലേ. തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ, തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ത്യസ്സ യുദ്ധം പച്ചുപട്ഠിതം സങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ [സമൂപബ്ബൂള്ഹോ (സീ.), സമുപബ്ബുള്ഹോ (പീ.)]. അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ഖത്തിയകുമാരോ അസിക്ഖിതോ അകതഹത്ഥോ അകതയോഗ്ഗോ അകതൂപാസനോ ഭീരു ഛമ്ഭീ ഉത്രാസീ പലായീ. ഭരേയ്യാസി തം പുരിസം, അത്ഥോ ച തേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഭരേയ്യം തം പുരിസം, ന ച മേ അത്ഥോ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി. ‘‘അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ അസിക്ഖിതോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ വേസ്സകുമാരോ അസിക്ഖിതോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ സുദ്ദകുമാരോ അസിക്ഖിതോ…പേ… ന ച മേ അത്ഥോ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ത്യസ്സ യുദ്ധം പച്ചുപട്ഠിതം സങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ. അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ഖത്തിയകുമാരോ സുസിക്ഖിതോ കതഹത്ഥോ കതയോഗ്ഗോ കതൂപാസനോ അഭീരു അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ. ഭരേയ്യാസി തം പുരിസം, അത്ഥോ ച തേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി? ‘‘ഭരേയ്യാഹം, ഭന്തേ, തം പുരിസം, അത്ഥോ ച മേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി. ‘‘അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ വേസ്സകുമാരോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ സുദ്ദകുമാരോ സുസിക്ഖിതോ കതഹത്ഥോ കതയോഗ്ഗോ കതൂപാസനോ അഭീരു അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ. ഭരേയ്യാസി തം പുരിസം, അത്ഥോ ച തേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി? ‘‘ഭരേയ്യാഹം, ഭന്തേ, തം പുരിസം, അത്ഥോ ച മേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യസ്മാ കസ്മാ ചേപി [യസ്മാ ചേപി (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] കുലാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി, സോ ച ഹോതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ, തസ്മിം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി. കതമാനി പഞ്ചങ്ഗാനി പഹീനാനി ഹോന്തി? കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ പഹീനോ ഹോതി, ഥിനമിദ്ധം പഹീനം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ചങ്ഗാനി പഹീനാനി ഹോന്തി. കതമേഹി പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന വിമുത്തിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇമേഹി പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനേ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘ഇസ്സത്തം [ഇസ്സത്ഥം (സീ. സ്യാ. കം.)] ബലവീരിയഞ്ച [ബലവിരിയഞ്ച (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], യസ്മിം വിജ്ജേഥ മാണവേ;

തം യുദ്ധത്ഥോ ഭരേ രാജാ, നാസൂരം ജാതിപച്ചയാ.

‘‘തഥേവ ഖന്തിസോരച്ചം, ധമ്മാ യസ്മിം പതിട്ഠിതാ;

അരിയവുത്തിം മേധാവിം, ഹീനജച്ചമ്പി പൂജയേ.

‘‘കാരയേ അസ്സമേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

പപഞ്ച വിവനേ കയിരാ, ദുഗ്ഗേ സങ്കമനാനി ച.

‘‘അന്നം പാനം ഖാദനീയം, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘യഥാ ഹി മേഘോ ഥനയം, വിജ്ജുമാലീ സതക്കകു;

ഥലം നിന്നഞ്ച പൂരേതി, അഭിവസ്സം വസുന്ധരം.

‘‘തഥേവ സദ്ധോ സുതവാ, അഭിസങ്ഖച്ച ഭോജനം;

വനിബ്ബകേ തപ്പയതി, അന്നപാനേന പണ്ഡിതോ.

‘‘ആമോദമാനോ പകിരേതി, ദേഥ ദേഥാതി ഭാസതി;

തം ഹിസ്സ ഗജ്ജിതം ഹോതി, ദേവസ്സേവ പവസ്സതോ;

സാ പുഞ്ഞധാരാ വിപുലാ, ദാതാരം അഭിവസ്സതീ’’തി.