൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. പുഗ്ഗലസുത്തം

൧൩൨. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചത്താരോമേ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? തമോതമപരായനോ, തമോജോതിപരായനോ, ജോതിതമപരായനോ, ജോതിജോതിപരായനോ’’.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ പുഗ്ഗലോ തമോതമപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലേ വാ വേനകുലേ [വേണകുലേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ നേസാദകുലേ വാ രഥകാരകുലേ വാ പുക്കുസകുലേ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ കസിരവുത്തികേ, യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതി. സോ ച ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ ബവ്ഹാബാധോ [ബഹ്വാബാധോ (ക.)] കാണോ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, ന ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ അന്ധകാരാ വാ അന്ധകാരം ഗച്ഛേയ്യ, തമാ വാ തമം ഗച്ഛേയ്യ, ലോഹിതമലാ വാ ലോഹിതമലം ഗച്ഛേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ തമോതമപരായനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ തമോജോതിപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലേ വാ വേനകുലേ വാ നേസാദകുലേ വാ രഥകാരകുലേ വാ പുക്കുസകുലേ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ കസിരവുത്തികേ, യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതി. സോ ച ഖോ ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ ബവ്ഹാബാധോ, കാണോ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, ന ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന സുചരിതം ചരതി, വാചായ സുചരിതം ചരതി, മനസാ സുചരിതം ചരതി. സോ കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ പഥവിയാ വാ പല്ലങ്കം ആരോഹേയ്യ, പല്ലങ്കാ വാ അസ്സപിട്ഠിം ആരോഹേയ്യ, അസ്സപിട്ഠിയാ വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധം ആരോഹേയ്യ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ വാ പാസാദം ആരോഹേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ തമോജോതിപരായനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിതമപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ, അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ പഹൂതജാതരൂപരജതേ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ പഹൂതധനധഞ്ഞേ. സോ ച ഹോതി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ, പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ പാസാദാ വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധം ഓരോഹേയ്യ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ വാ അസ്സപിട്ഠിം ഓരോഹേയ്യ, അസ്സപിട്ഠിയാ വാ പല്ലങ്കം ഓരോഹേയ്യ, പല്ലങ്കാ വാ പഥവിം ഓരോഹേയ്യ, പഥവിയാ വാ അന്ധകാരം പവിസേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിതമപരായനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിജോതിപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ, അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ പഹൂതജാതരൂപരജതേ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ പഹൂതധനധഞ്ഞേ. സോ ച ഹോതി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ, പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന സുചരിതം ചരതി, വാചായ സുചരിതം ചരതി, മനസാ സുചരിതം ചരതി. സോ കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ പല്ലങ്കാ വാ പല്ലങ്കം സങ്കമേയ്യ, അസ്സപിട്ഠിയാ വാ അസ്സപിട്ഠിം സങ്കമേയ്യ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധം സങ്കമേയ്യ, പാസാദാ വാ പാസാദം സങ്കമേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിജോതിപരായനോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ദലിദ്ദോ പുരിസോ രാജ, അസ്സദ്ധോ ഹോതി മച്ഛരീ;

കദരിയോ പാപസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാദിട്ഠി അനാദരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

അക്കോസതി പരിഭാസതി, നത്ഥികോ ഹോതി രോസകോ.

‘‘ദദമാനം നിവാരേതി, യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി നിരയം ഘോരം, തമോതമപരായനോ.

‘‘ദലിദ്ദോ പുരിസോ രാജ, സദ്ധോ ഹോതി അമച്ഛരീ;

ദദാതി സേട്ഠസങ്കപ്പോ, അബ്യഗ്ഗമനസോ നരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

ഉട്ഠായ അഭിവാദേതി, സമചരിയായ സിക്ഖതി.

‘‘ദദമാനം ന വാരേതി [ന നിവാരേതി (സീ.)], യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി തിദിവം ഠാനം, തമോജോതിപരായനോ.

‘‘അഡ്ഢോ ചേ [അഡ്ഢോ വേ (പീ. ക.)] പുരിസോ രാജ, അസ്സദ്ധോ ഹോതി മച്ഛരീ;

കദരിയോ പാപസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാദിട്ഠി അനാദരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

അക്കോസതി പരിഭാസതി, നത്ഥികോ ഹോതി രോസകോ.

‘‘ദദമാനം നിവാരേതി, യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി നിരയം ഘോരം, ജോതിതമപരായനോ.

‘‘അഡ്ഢോ ചേ പുരിസോ രാജ, സദ്ധോ ഹോതി അമച്ഛരീ;

ദദാതി സേട്ഠസങ്കപ്പോ, അബ്യഗ്ഗമനസോ നരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

ഉട്ഠായ അഭിവാദേതി, സമചരിയായ സിക്ഖതി.

‘‘ദദമാനം ന വാരേതി, യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി തിദിവം ഠാനം, ജോതിജോതിപരായനോ’’തി.

൨. അയ്യികാസുത്തം

൧൩൩. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ, കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാദിവസ്സാ’’തി?

‘‘അയ്യികാ മേ, ഭന്തേ, കാലങ്കതാ ജിണ്ണാ വുഡ്ഢാ മഹല്ലികാ അദ്ധഗതാ വയോഅനുപ്പത്താ വീസവസ്സസതികാ ജാതിയാ. അയ്യികാ ഖോ പന മേ, ഭന്തേ, പിയാ ഹോതി മനാപാ. ഹത്ഥിരതനേന ചേപാഹം, ഭന്തേ, ലഭേയ്യം ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി, ഹത്ഥിരതനമ്പാഹം ദദേയ്യം – ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി. അസ്സരതനേന ചേപാഹം, ഭന്തേ, ലഭേയ്യം ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി, അസ്സരതനമ്പാഹം ദദേയ്യം – ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി. ഗാമവരേന ചേപാഹം ഭന്തേ, ലഭേയ്യം ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി, ഗാമവരമ്പാഹം ദദേയ്യം – ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി. ജനപദപദേസേന [ജനപദേന (സീ. സ്യാ. പീ.)] ചേപാഹം, ഭന്തേ, ലഭേയ്യം ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി, ജനപദപദേസമ്പാഹം ദദേയ്യം – ‘മാ മേ അയ്യികാ കാലമകാസീ’തി. ‘സബ്ബേ സത്താ, മഹാരാജ, മരണധമ്മാ മരണപരിയോസാനാ മരണം അനതീതാ’തി. ‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം, ഭന്തേ! യാവസുഭാസിതമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ – സബ്ബേ സത്താ മരണധമ്മാ മരണപരിയോസാനാ മരണം അനതീതാ’’’തി.

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! സബ്ബേ സത്താ മരണധമ്മാ മരണപരിയോസാനാ മരണം അനതീതാ. സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, യാനി കാനിചി കുമ്ഭകാരഭാജനാനി ആമകാനി ചേവ പക്കാനി ച സബ്ബാനി താനി ഭേദനധമ്മാനി ഭേദനപരിയോസാനാനി ഭേദനം അനതീതാനി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സബ്ബേ സത്താ മരണധമ്മാ മരണപരിയോസാനാ മരണം അനതീതാ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘സബ്ബേ സത്താ മരിസ്സന്തി, മരണന്തഞ്ഹി ജീവിതം;

യഥാകമ്മം ഗമിസ്സന്തി, പുഞ്ഞപാപഫലൂപഗാ;

നിരയം പാപകമ്മന്താ, പുഞ്ഞകമ്മാ ച സുഗ്ഗതിം.

‘‘തസ്മാ കരേയ്യ കല്യാണം, നിചയം സമ്പരായികം;

പുഞ്ഞാനി പരലോകസ്മിം, പതിട്ഠാ ഹോന്തി പാണിന’’ന്തി.

൩. ലോകസുത്തം

൧൩൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, ലോകസ്സ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായാ’’തി? ‘‘തയോ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകസ്സ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. കതമേ തയോ? ലോഭോ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകസ്സ ധമ്മോ, ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ദോസോ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകസ്സ ധമ്മോ, ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. മോഹോ ഖോ, മഹാരാജ, ലോകസ്സ ധമ്മോ, ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, തയോ ലോകസ്സ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായാ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ലോഭോ ദോസോ ച മോഹോ ച, പുരിസം പാപചേതസം;

ഹിംസന്തി അത്തസമ്ഭൂതാ, തചസാരംവ സമ്ഫല’’ന്തി.

൪. ഇസ്സത്തസുത്തം

൧൩൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കത്ഥ നു ഖോ, ഭന്തേ, ദാനം ദാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘യത്ഥ ഖോ, മഹാരാജ, ചിത്തം പസീദതീ’’തി. ‘‘കത്ഥ പന, ഭന്തേ, ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി? ‘‘അഞ്ഞം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, കത്ഥ ദാനം ദാതബ്ബം, അഞ്ഞം പനേതം കത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി? സീലവതോ ഖോ, മഹാരാജ, ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നോ തഥാ ദുസ്സീലേ. തേന ഹി, മഹാരാജ, തഞ്ഞേവേത്ഥ പടിപുച്ഛിസ്സാമി. യഥാ, തേ ഖമേയ്യ, തഥാ നം ബ്യാകരേയ്യാസി. തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ത്യസ്സ യുദ്ധം പച്ചുപട്ഠിതം സങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ [സമൂപബ്ബൂള്ഹോ (സീ.), സമുപബ്ബുള്ഹോ (പീ.)]. അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ഖത്തിയകുമാരോ അസിക്ഖിതോ അകതഹത്ഥോ അകതയോഗ്ഗോ അകതൂപാസനോ ഭീരു ഛമ്ഭീ ഉത്രാസീ പലായീ. ഭരേയ്യാസി തം പുരിസം, അത്ഥോ ച തേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി? ‘‘നാഹം, ഭന്തേ, ഭരേയ്യം തം പുരിസം, ന ച മേ അത്ഥോ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി. ‘‘അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ അസിക്ഖിതോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ വേസ്സകുമാരോ അസിക്ഖിതോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ സുദ്ദകുമാരോ അസിക്ഖിതോ…പേ… ന ച മേ അത്ഥോ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ ത്യസ്സ യുദ്ധം പച്ചുപട്ഠിതം സങ്ഗാമോ സമുപബ്യൂള്ഹോ. അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ഖത്തിയകുമാരോ സുസിക്ഖിതോ കതഹത്ഥോ കതയോഗ്ഗോ കതൂപാസനോ അഭീരു അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ. ഭരേയ്യാസി തം പുരിസം, അത്ഥോ ച തേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി? ‘‘ഭരേയ്യാഹം, ഭന്തേ, തം പുരിസം, അത്ഥോ ച മേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി. ‘‘അഥ ആഗച്ഛേയ്യ ബ്രാഹ്മണകുമാരോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ വേസ്സകുമാരോ…പേ… അഥ ആഗച്ഛേയ്യ സുദ്ദകുമാരോ സുസിക്ഖിതോ കതഹത്ഥോ കതയോഗ്ഗോ കതൂപാസനോ അഭീരു അച്ഛമ്ഭീ അനുത്രാസീ അപലായീ. ഭരേയ്യാസി തം പുരിസം, അത്ഥോ ച തേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി? ‘‘ഭരേയ്യാഹം, ഭന്തേ, തം പുരിസം, അത്ഥോ ച മേ താദിസേന പുരിസേനാ’’തി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യസ്മാ കസ്മാ ചേപി [യസ്മാ ചേപി (സീ. സ്യാ. കം. ക.)] കുലാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ ഹോതി, സോ ച ഹോതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ, തസ്മിം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി. കതമാനി പഞ്ചങ്ഗാനി പഹീനാനി ഹോന്തി? കാമച്ഛന്ദോ പഹീനോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ പഹീനോ ഹോതി, ഥിനമിദ്ധം പഹീനം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീനം ഹോതി, വിചികിച്ഛാ പഹീനാ ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ചങ്ഗാനി പഹീനാനി ഹോന്തി. കതമേഹി പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? അസേക്ഖേന സീലക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന സമാധിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന വിമുത്തിക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അസേക്ഖേന വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇമേഹി പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇതി പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനേ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി. ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘ഇസ്സത്തം [ഇസ്സത്ഥം (സീ. സ്യാ. കം.)] ബലവീരിയഞ്ച [ബലവിരിയഞ്ച (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)], യസ്മിം വിജ്ജേഥ മാണവേ;

തം യുദ്ധത്ഥോ ഭരേ രാജാ, നാസൂരം ജാതിപച്ചയാ.

‘‘തഥേവ ഖന്തിസോരച്ചം, ധമ്മാ യസ്മിം പതിട്ഠിതാ;

അരിയവുത്തിം മേധാവിം, ഹീനജച്ചമ്പി പൂജയേ.

‘‘കാരയേ അസ്സമേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

പപഞ്ച വിവനേ കയിരാ, ദുഗ്ഗേ സങ്കമനാനി ച.

‘‘അന്നം പാനം ഖാദനീയം, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘യഥാ ഹി മേഘോ ഥനയം, വിജ്ജുമാലീ സതക്കകു;

ഥലം നിന്നഞ്ച പൂരേതി, അഭിവസ്സം വസുന്ധരം.

‘‘തഥേവ സദ്ധോ സുതവാ, അഭിസങ്ഖച്ച ഭോജനം;

വനിബ്ബകേ തപ്പയതി, അന്നപാനേന പണ്ഡിതോ.

‘‘ആമോദമാനോ പകിരേതി, ദേഥ ദേഥാതി ഭാസതി;

തം ഹിസ്സ ഗജ്ജിതം ഹോതി, ദേവസ്സേവ പവസ്സതോ;

സാ പുഞ്ഞധാരാ വിപുലാ, ദാതാരം അഭിവസ്സതീ’’തി.

൫. പബ്ബതൂപമസുത്തം

൧൩൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ, കുതോ നു ത്വം, മഹാരാജ, ആഗച്ഛസി ദിവാ ദിവസ്സാ’’തി? ‘‘യാനി താനി, ഭന്തേ, രഞ്ഞം ഖത്തിയാനം മുദ്ധാവസിത്താനം ഇസ്സരിയമദമത്താനം കാമഗേധപരിയുട്ഠിതാനം ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്താനം മഹന്തം പഥവിമണ്ഡലം അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസന്താനം രാജകരണീയാനി ഭവന്തി, തേസു ഖ്വാഹം, ഏതരഹി ഉസ്സുക്കമാപന്നോ’’തി.

‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, മഹാരാജ, ഇധ തേ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പുരത്ഥിമായ ദിസായ സദ്ധായികോ പച്ചയികോ. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യഗ്ഘേ, മഹാരാജ, ജാനേയ്യാസി, അഹം ആഗച്ഛാമി പുരത്ഥിമായ ദിസായ. തത്ഥദ്ദസം മഹന്തം പബ്ബതം അബ്ഭസമം സബ്ബേ പാണേ നിപ്പോഥേന്തോ ആഗച്ഛതി. യം തേ, മഹാരാജ, കരണീയം, തം കരോഹീ’തി. അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ പച്ഛിമായ ദിസായ…പേ… അഥ തതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉത്തരായ ദിസായ…പേ… അഥ ചതുത്ഥോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ ദക്ഖിണായ ദിസായ സദ്ധായികോ പച്ചയികോ. സോ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദേയ്യ – ‘യഗ്ഘേ മഹാരാജ, ജാനേയ്യാസി, അഹം ആഗച്ഛാമി ദക്ഖിണായ ദിസായ. തത്ഥദ്ദസം മഹന്തം പബ്ബതം അബ്ഭസമം സബ്ബേ പാണേ നിപ്പോഥേന്തോ ആഗച്ഛതി. യം തേ, മഹാരാജ, കരണീയം തം കരോഹീ’തി. ഏവരൂപേ തേ, മഹാരാജ, മഹതി മഹബ്ഭയേ സമുപ്പന്നേ ദാരുണേ മനുസ്സക്ഖയേ [മനുസ്സകായേ (ക.)] ദുല്ലഭേ മനുസ്സത്തേ കിമസ്സ കരണീയ’’ന്തി?

‘‘ഏവരൂപേ മേ, ഭന്തേ, മഹതി മഹബ്ഭയേ സമുപ്പന്നേ ദാരുണേ മനുസ്സക്ഖയേ ദുല്ലഭേ മനുസ്സത്തേ കിമസ്സ കരണീയം അഞ്ഞത്ര ധമ്മചരിയായ അഞ്ഞത്ര സമചരിയായ അഞ്ഞത്ര കുസലകിരിയായ അഞ്ഞത്ര പുഞ്ഞകിരിയായാ’’തി?

‘‘ആരോചേമി ഖോ തേ, മഹാരാജ, പടിവേദേമി ഖോ തേ, മഹാരാജ, അധിവത്തതി ഖോ തം, മഹാരാജ, ജരാമരണം. അധിവത്തമാനേ ചേ തേ, മഹാരാജ, ജരാമരണേ കിമസ്സ കരണീയ’’ന്തി? ‘‘അധിവത്തമാനേ ച മേ, ഭന്തേ, ജരാമരണേ കിമസ്സ കരണീയം അഞ്ഞത്ര ധമ്മചരിയായ സമചരിയായ കുസലകിരിയായ പുഞ്ഞകിരിയായ? യാനി താനി, ഭന്തേ, രഞ്ഞം ഖത്തിയാനം മുദ്ധാവസിത്താനം ഇസ്സരിയമദമത്താനം കാമഗേധപരിയുട്ഠിതാനം ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്താനം മഹന്തം പഥവിമണ്ഡലം അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസന്താനം ഹത്ഥിയുദ്ധാനി ഭവന്തി; തേസമ്പി, ഭന്തേ, ഹത്ഥിയുദ്ധാനം നത്ഥി ഗതി നത്ഥി വിസയോ അധിവത്തമാനേ ജരാമരണേ. യാനിപി താനി, ഭന്തേ, രഞ്ഞം ഖത്തിയാനം മുദ്ധാവസിത്താനം…പേ… അജ്ഝാവസന്താനം അസ്സയുദ്ധാനി ഭവന്തി…പേ… രഥയുദ്ധാനി ഭവന്തി …പേ… പത്തിയുദ്ധാനി ഭവന്തി; തേസമ്പി, ഭന്തേ, പത്തിയുദ്ധാനം നത്ഥി ഗതി നത്ഥി വിസയോ അധിവത്തമാനേ ജരാമരണേ. സന്തി ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം രാജകുലേ മന്തിനോ മഹാമത്താ, യേ പഹോന്തി [യേസം ഹോന്തി (ക.)] ആഗതേ പച്ചത്ഥികേ മന്തേഹി ഭേദയിതും. തേസമ്പി, ഭന്തേ, മന്തയുദ്ധാനം നത്ഥി ഗതി നത്ഥി വിസയോ അധിവത്തമാനേ ജരാമരണേ. സംവിജ്ജതി ഖോ പന, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം രാജകുലേ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഭൂമിഗതഞ്ചേവ വേഹാസട്ഠഞ്ച, യേന മയം പഹോമ ആഗതേ പച്ചത്ഥികേ ധനേന ഉപലാപേതും. തേസമ്പി, ഭന്തേ, ധനയുദ്ധാനം നത്ഥി ഗതി നത്ഥി വിസയോ അധിവത്തമാനേ ജരാമരണേ. അധിവത്തമാനേ ച മേ, ഭന്തേ, ജരാമരണേ കിമസ്സ കരണീയം അഞ്ഞത്ര ധമ്മചരിയായ സമചരിയായ കുസലകിരിയായ പുഞ്ഞകിരിയായാ’’തി?

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! അധിവത്തമാനേ ജരാമരണേ കിമസ്സ കരണീയം അഞ്ഞത്ര ധമ്മചരിയായ സമചരിയായ കുസലകിരിയായ പുഞ്ഞകിരിയായാ’’തി? ഇദമവോച ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ –

‘‘യഥാപി സേലാ വിപുലാ, നഭം ആഹച്ച പബ്ബതാ;

സമന്താനുപരിയായേയ്യും, നിപ്പോഥേന്തോ ചതുദ്ദിസാ.

‘‘ഏവം ജരാ ച മച്ചു ച, അധിവത്തന്തി പാണിനേ [പാണിനോ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)];

ഖത്തിയേ ബ്രാഹ്മണേ വേസ്സേ, സുദ്ദേ ചണ്ഡാലപുക്കുസേ;

ന കിഞ്ചി [ന കഞ്ചി (?)] പരിവജ്ജേതി, സബ്ബമേവാഭിമദ്ദതി.

‘‘ന തത്ഥ ഹത്ഥീനം ഭൂമി, ന രഥാനം ന പത്തിയാ;

ന ചാപി മന്തയുദ്ധേന, സക്കാ ജേതും ധനേന വാ.

‘‘തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ;

ബുദ്ധേ ധമ്മേ ച സങ്ഘേ ച, ധീരോ സദ്ധം നിവേസയേ.

‘‘യോ ധമ്മം ചരി [ധമ്മചാരീ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] കായേന, വാചായ ഉദ ചേതസാ;

ഇധേവ നം പസംസന്തി, പേച്ച സഗ്ഗേ പമോദതീ’’തി.

തതിയോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

പുഗ്ഗലോ അയ്യികാ ലോകോ, ഇസ്സത്തം [ഇസ്സത്ഥം (സീ. സ്യാ. കം.)] പബ്ബതൂപമാ;

ദേസിതം ബുദ്ധസേട്ഠേന, ഇമം കോസലപഞ്ചകന്തി.

കോസലസംയുത്തം സമത്തം.