൩. കോസലസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. ദഹരസുത്തം

൧൧൨. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭവമ്പി നോ ഗോതമോ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പടിജാനാതീ’’തി? ‘‘യഞ്ഹി തം, മഹാരാജ, സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി, മമേവ [മമം (സബ്ബത്ഥ)] തം സമ്മാ വദമാനോ വദേയ്യ. അഹഞ്ഹി, മഹാരാജ, അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി.

‘‘യേപി തേ, ഭോ ഗോതമ, സമണബ്രാഹ്മണാ സങ്ഘിനോ ഗണിനോ ഗണാചരിയാ ഞാതാ യസസ്സിനോ തിത്ഥകരാ സാധുസമ്മതാ ബഹുജനസ്സ, സേയ്യഥിദം – പൂരണോ കസ്സപോ, മക്ഖലി ഗോസാലോ, നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ, സഞ്ചയോ ബേലട്ഠപുത്തോ, പകുധോ കച്ചായനോ, അജിതോ കേസകമ്ബലോ; തേപി മയാ ‘അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി പടിജാനാഥാ’തി പുട്ഠാ സമാനാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ന പടിജാനന്തി. കിം പന ഭവം ഗോതമോ ദഹരോ ചേവ ജാതിയാ നവോ ച പബ്ബജ്ജായാ’’തി?

‘‘ചത്താരോ ഖോ മേ, മഹാരാജ, ദഹരാതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബാ, ദഹരാതി ന പരിഭോതബ്ബാ. കതമേ ചത്താരോ? ഖത്തിയോ ഖോ, മഹാരാജ, ദഹരോതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോ, ദഹരോതി ന പരിഭോതബ്ബോ. ഉരഗോ ഖോ, മഹാരാജ, ദഹരോതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോ, ദഹരോതി ന പരിഭോതബ്ബോ. അഗ്ഗി ഖോ, മഹാരാജ, ദഹരോതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോ, ദഹരോതി ന പരിഭോതബ്ബോ. ഭിക്ഖു, ഖോ, മഹാരാജ, ദഹരോതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബോ, ദഹരോതി ന പരിഭോതബ്ബോ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ചത്താരോ ദഹരാതി ന ഉഞ്ഞാതബ്ബാ, ദഹരാതി ന പരിഭോതബ്ബാ’’തി.

ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘ഖത്തിയം ജാതിസമ്പന്നം, അഭിജാതം യസസ്സിനം;

ദഹരോതി നാവജാനേയ്യ, ന നം പരിഭവേ നരോ.

‘‘ഠാനഞ്ഹി സോ മനുജിന്ദോ, രജ്ജം ലദ്ധാന ഖത്തിയോ;

സോ കുദ്ധോ രാജദണ്ഡേന, തസ്മിം പക്കമതേ ഭുസം;

തസ്മാ തം പരിവജ്ജേയ്യ, രക്ഖം ജീവിതമത്തനോ.

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാ രഞ്ഞേ, യത്ഥ പസ്സേ ഭുജങ്ഗമം;

ദഹരോതി നാവജാനേയ്യ, ന നം പരിഭവേ നരോ.

‘‘ഉച്ചാവചേഹി വണ്ണേഹി, ഉരഗോ ചരതി തേജസീ [തേജസാ (സീ. ക.), തേജസി (പീ. ക.)];

സോ ആസജ്ജ ഡംസേ ബാലം, നരം നാരിഞ്ച ഏകദാ;

തസ്മാ തം പരിവജ്ജേയ്യ, രക്ഖം ജീവിതമത്തനോ.

‘‘പഹൂതഭക്ഖം ജാലിനം, പാവകം കണ്ഹവത്തനിം;

ദഹരോതി നാവജാനേയ്യ, ന നം പരിഭവേ നരോ.

‘‘ലദ്ധാ ഹി സോ ഉപാദാനം, മഹാ ഹുത്വാന പാവകോ;

സോ ആസജ്ജ ഡഹേ [ദഹേ] ബാലം, നരം നാരിഞ്ച ഏകദാ;

തസ്മാ തം പരിവജ്ജേയ്യ, രക്ഖം ജീവിതമത്തനോ.

‘‘വനം യദഗ്ഗി ഡഹതി [ദഹതി (ക.)], പാവകോ കണ്ഹവത്തനീ;

ജായന്തി തത്ഥ പാരോഹാ, അഹോരത്താനമച്ചയേ.

‘‘യഞ്ച ഖോ സീലസമ്പന്നോ, ഭിക്ഖു ഡഹതി തേജസാ;

ന തസ്സ പുത്താ പസവോ, ദായാദാ വിന്ദരേ ധനം;

അനപച്ചാ അദായാദാ, താലാവത്ഥൂ ഭവന്തി തേ.

‘‘തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ;

ഭുജങ്ഗമം പാവകഞ്ച, ഖത്തിയഞ്ച യസസ്സിനം;

ഭിക്ഖുഞ്ച സീലസമ്പന്നം, സമ്മദേവ സമാചരേ’’തി.

ഏവം വുത്തേ, രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ! സേയ്യഥാപി ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം [നികുജ്ജിതം (?)] വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ, മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ – ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി; ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച. ഉപാസകം മം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി.

൨. പുരിസസുത്തം

൧൧൩. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായാ’’തി?

‘‘തയോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. കതമേ തയോ? ലോഭോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ദോസോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. മോഹോ ഖോ, മഹാരാജ, പുരിസസ്സ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായ. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, തയോ പുരിസസ്സ ധമ്മാ അജ്ഝത്തം ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി അഹിതായ ദുക്ഖായ അഫാസുവിഹാരായാ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ലോഭോ ദോസോ ച മോഹോ ച, പുരിസം പാപചേതസം;

ഹിംസന്തി അത്തസമ്ഭൂതാ, തചസാരംവ സമ്ഫല’’ന്തി [സപ്ഫലന്തി (സ്യാ. കം.)].

൩. ജരാമരണസുത്തം

൧൧൪. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, ഭന്തേ, ജാതസ്സ അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ, മഹാരാജ, ജാതസ്സ അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാ. യേപി തേ, മഹാരാജ, ഖത്തിയമഹാസാലാ അഡ്ഢാ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ പഹൂതജാതരൂപരജതാ പഹൂതവിത്തൂപകരണാ പഹൂതധനധഞ്ഞാ, തേസമ്പി ജാതാനം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാ. യേപി തേ, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ…പേ… ഗഹപതിമഹാസാലാ അഡ്ഢാ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ പഹൂതജാതരൂപരജതാ പഹൂതവിത്തൂപകരണാ പഹൂതധനധഞ്ഞാ, തേസമ്പി ജാതാനം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര ജരാമരണാ. യേപി തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്താ, തേസം പായം കായോ ഭേദനധമ്മോ നിക്ഖേപനധമ്മോ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ജീരന്തി വേ രാജരഥാ സുചിത്താ,

അഥോ സരീരമ്പി ജരം ഉപേതി;

സതഞ്ച ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതി,

സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീ’’തി.

൪. പിയസുത്തം

൧൧൫. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘കേസം നു ഖോ പിയോ അത്താ, കേസം അപ്പിയോ അത്താ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘യേ ച ഖോ കേചി കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി; തേസം അപ്പിയോ അത്താ’. കിഞ്ചാപി തേ ഏവം വദേയ്യും – ‘പിയോ നോ അത്താ’തി, അഥ ഖോ തേസം അപ്പിയോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഞ്ഹി അപ്പിയോ അപ്പിയസ്സ കരേയ്യ, തം തേ അത്തനാവ അത്തനോ കരോന്തി; തസ്മാ തേസം അപ്പിയോ അത്താ. യേ ച ഖോ കേചി കായേന സുചരിതം ചരന്തി, വാചായ സുചരിതം ചരന്തി, മനസാ സുചരിതം ചരന്തി; തേസം പിയോ അത്താ. കിഞ്ചാപി തേ ഏവം വദേയ്യും – ‘അപ്പിയോ നോ അത്താ’തി; അഥ ഖോ തേസം പിയോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഞ്ഹി പിയോ പിയസ്സ കരേയ്യ, തം തേ അത്തനാവ അത്തനോ കരോന്തി; തസ്മാ തേസം പിയോ അത്താ’’തി.

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! യേ ഹി കേചി, മഹാരാജ, കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി; തേസം അപ്പിയോ അത്താ. കിഞ്ചാപി തേ ഏവം വദേയ്യും – ‘പിയോ നോ അത്താ’തി, അഥ ഖോ തേസം അപ്പിയോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഞ്ഹി, മഹാരാജ, അപ്പിയോ അപ്പിയസ്സ കരേയ്യ, തം തേ അത്തനാവ അത്തനോ കരോന്തി; തസ്മാ തേസം അപ്പിയോ അത്താ. യേ ച ഖോ കേചി, മഹാരാജ, കായേന സുചരിതം ചരന്തി, വാചായ സുചരിതം ചരന്തി, മനസാ സുചരിതം ചരന്തി; തേസം പിയോ അത്താ. കിഞ്ചാപി തേ ഏവം വദേയ്യും – ‘അപ്പിയോ നോ അത്താ’തി; അഥ ഖോ തേസം പിയോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഞ്ഹി മഹാരാജ, പിയോ പിയസ്സ കരേയ്യ, തം തേ അത്തനാവ അത്തനോ കരോന്തി; തസ്മാ തേസം പിയോ അത്താ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘അത്താനഞ്ചേ പിയം ജഞ്ഞാ, ന നം പാപേന സംയുജേ;

ന ഹി തം സുലഭം ഹോതി, സുഖം ദുക്കടകാരിനാ.

‘‘അന്തകേനാധിപന്നസ്സ, ജഹതോ മാനുസം ഭവം;

കിഞ്ഹി തസ്സ സകം ഹോതി, കിഞ്ച ആദായ ഗച്ഛതി;

കിഞ്ചസ്സ അനുഗം ഹോതി, ഛായാവ അനപായിനീ [അനുപായിനീ (സ്യാ. കം. ക.)].

‘‘ഉഭോ പുഞ്ഞഞ്ച പാപഞ്ച, യം മച്ചോ കുരുതേ ഇധ;

തഞ്ഹി തസ്സ സകം ഹോതി, തഞ്ച [തംവ (?)] ആദായ ഗച്ഛതി;

തഞ്ചസ്സ [തംവസ്സ (?)] അനുഗം ഹോതി, ഛായാവ അനപായിനീ.

‘‘തസ്മാ കരേയ്യ കല്യാണം, നിചയം സമ്പരായികം;

പുഞ്ഞാനി പരലോകസ്മിം, പതിട്ഠാ ഹോന്തി പാണിന’’ന്തി.

൫. അത്തരക്ഖിതസുത്തം

൧൧൬. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘കേസം നു ഖോ രക്ഖിതോ അത്താ, കേസം അരക്ഖിതോ അത്താ’തി? തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘യേ ഖോ കേചി കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരന്തി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരന്തി; തേസം അരക്ഖിതോ അത്താ. കിഞ്ചാപി തേ ഹത്ഥികായോ വാ രക്ഖേയ്യ, അസ്സകായോ വാ രക്ഖേയ്യ, രഥകായോ വാ രക്ഖേയ്യ, പത്തികായോ വാ രക്ഖേയ്യ; അഥ ഖോ തേസം അരക്ഖിതോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? ബാഹിരാ ഹേസാ രക്ഖാ, നേസാ രക്ഖാ അജ്ഝത്തികാ; തസ്മാ തേസം അരക്ഖിതോ അത്താ. യേ ച ഖോ കേചി കായേന സുചരിതം ചരന്തി, വാചായ സുചരിതം ചരന്തി, മനസാ സുചരിതം ചരന്തി; തേസം രക്ഖിതോ അത്താ. കിഞ്ചാപി തേ നേവ ഹത്ഥികായോ രക്ഖേയ്യ, ന അസ്സകായോ രക്ഖേയ്യ, ന രഥകായോ രക്ഖേയ്യ, ന പത്തികായോ രക്ഖേയ്യ; അഥ ഖോ തേസം രക്ഖിതോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? അജ്ഝത്തികാ ഹേസാ രക്ഖാ, നേസാ രക്ഖാ ബാഹിരാ; തസ്മാ തേസം രക്ഖിതോ അത്താ’’’തി.

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! യേ ഹി കേചി, മഹാരാജ, കായേന ദുച്ചരിതം ചരന്തി…പേ… തേസം അരക്ഖിതോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? ബാഹിരാ ഹേസാ, മഹാരാജ, രക്ഖാ, നേസാ രക്ഖാ അജ്ഝത്തികാ; തസ്മാ തേസം അരക്ഖിതോ അത്താ. യേ ച ഖോ കേചി, മഹാരാജ, കായേന സുചരിതം ചരന്തി, വാചായ സുചരിതം ചരന്തി, മനസാ സുചരിതം ചരന്തി; തേസം രക്ഖിതോ അത്താ. കിഞ്ചാപി തേ നേവ ഹത്ഥികായോ രക്ഖേയ്യ, ന അസ്സകായോ രക്ഖേയ്യ, ന രഥകായോ രക്ഖേയ്യ, ന പത്തികായോ രക്ഖേയ്യ; അഥ ഖോ തേസം രക്ഖിതോ അത്താ. തം കിസ്സ ഹേതു? അജ്ഝത്തികാ ഹേസാ, മഹാരാജ, രക്ഖാ, നേസാ രക്ഖാ ബാഹിരാ; തസ്മാ തേസം രക്ഖിതോ അത്താ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘കായേന സംവരോ സാധു, സാധു വാചായ സംവരോ;

മനസാ സംവരോ സാധു, സാധു സബ്ബത്ഥ സംവരോ;

സബ്ബത്ഥ സംവുതോ ലജ്ജീ, രക്ഖിതോതി പവുച്ചതീ’’തി.

൬. അപ്പകസുത്തം

൧൧൭. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, രഹോഗതസ്സ പടിസല്ലീനസ്സ ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി – ‘അപ്പകാ തേ സത്താ ലോകസ്മിം യേ ഉളാരേ ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ ന ചേവ മജ്ജന്തി, ന ച പമജ്ജന്തി, ന ച കാമേസു ഗേധം ആപജ്ജന്തി, ന ച സത്തേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഏതേവ ബഹുതരാ സത്താ ലോകസ്മിം യേ ഉളാരേ ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ മജ്ജന്തി ചേവ പമജ്ജന്തി, ച കാമേസു ച ഗേധം ആപജ്ജന്തി, സത്തേസു ച വിപ്പടിപജ്ജന്തീ’’’തി.

‘‘ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം, മഹാരാജ! അപ്പകാ തേ, മഹാരാജ, സത്താ ലോകസ്മിം, യേ ഉളാരേ ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ ന ചേവ മജ്ജന്തി, ന ച പമജ്ജന്തി, ന ച കാമേസു ഗേധം ആപജ്ജന്തി, ന ച സത്തേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഏതേവ ബഹുതരാ സത്താ ലോകസ്മിം, യേ ഉളാരേ ഉളാരേ ഭോഗേ ലഭിത്വാ മജ്ജന്തി ചേവ പമജ്ജന്തി ച കാമേസു ച ഗേധം ആപജ്ജന്തി, സത്തേസു ച വിപ്പടിപജ്ജന്തീ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘സാരത്താ കാമഭോഗേസു, ഗിദ്ധാ കാമേസു മുച്ഛിതാ;

അതിസാരം ന ബുജ്ഝന്തി, മിഗാ കൂടംവ ഓഡ്ഡിതം;

പച്ഛാസം കടുകം ഹോതി, വിപാകോ ഹിസ്സ പാപകോ’’തി.

൭. അഡ്ഡകരണസുത്തം

൧൧൮. സാവത്ഥിനിദാനം. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, അഡ്ഡകരണേ [അത്ഥകരണേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] നിസിന്നോ പസ്സാമി ഖത്തിയമഹാസാലേപി ബ്രാഹ്മണമഹാസാലേപി ഗഹപതിമഹാസാലേപി അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ പഹൂതജാതരൂപരജതേ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ പഹൂതധനധഞ്ഞേ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം സമ്പജാനമുസാ ഭാസന്തേ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അലം ദാനി മേ അഡ്ഡകരണേന, ഭദ്രമുഖോ ദാനി അഡ്ഡകരണേന പഞ്ഞായിസ്സതീ’’’തി.

‘‘(ഏവമേതം, മഹാരാജ, ഏവമേതം മഹാരാജ!) [( ) സീ. പീ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] യേപി തേ, മഹാരാജ, ഖത്തിയമഹാസാലാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലാ ഗഹപതിമഹാസാലാ അഡ്ഢാ മഹദ്ധനാ മഹാഭോഗാ പഹൂതജാതരൂപരജതാ പഹൂതവിത്തൂപകരണാ പഹൂതധനധഞ്ഞാ കാമഹേതു കാമനിദാനം കാമാധികരണം സമ്പജാനമുസാ ഭാസന്തി; തേസം തം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായാ’’തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘സാരത്താ കാമഭോഗേസു, ഗിദ്ധാ കാമേസു മുച്ഛിതാ;

അതിസാരം ന ബുജ്ഝന്തി, മച്ഛാ ഖിപ്പംവ ഓഡ്ഡിതം;

പച്ഛാസം കടുകം ഹോതി, വിപാകോ ഹിസ്സ പാപകോ’’തി.

൮. മല്ലികാസുത്തം

൧൧൯. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ മല്ലികായ ദേവിയാ സദ്ധിം ഉപരിപാസാദവരഗതോ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ മല്ലികം ദേവിം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ തേ, മല്ലികേ, കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോ’’തി? ‘‘നത്ഥി ഖോ മേ, മഹാരാജ, കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോ. തുയ്ഹം പന, മഹാരാജ, അത്ഥഞ്ഞോ കോചി അത്തനാ പിയതരോ’’തി? ‘‘മയ്ഹമ്പി ഖോ, മല്ലികേ, നത്ഥഞ്ഞോ കോചി അത്തനാ പിയതരോ’’തി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ പാസാദാ ഓരോഹിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, മല്ലികായ ദേവിയാ സദ്ധിം ഉപരിപാസാദവരഗതോ മല്ലികം ദേവിം ഏതദവോചം – ‘അത്ഥി നു ഖോ തേ, മല്ലികേ, കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോ’തി? ഏവം വുത്തേ, ഭന്തേ, മല്ലികാ ദേവീ മം ഏതദവോച – ‘നത്ഥി ഖോ മേ, മഹാരാജ, കോചഞ്ഞോ അത്തനാ പിയതരോ. തുയ്ഹം പന, മഹാരാജ, അത്ഥഞ്ഞോ കോചി അത്തനാ പിയതരോ’തി? ഏവം വുത്താഹം, ഭന്തേ, മല്ലികം ദേവിം ഏതദവോചം – ‘മയ്ഹമ്പി ഖോ, മല്ലികേ, നത്ഥഞ്ഞോ കോചി അത്തനാ പിയതരോ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘സബ്ബാ ദിസാ അനുപരിഗമ്മ ചേതസാ,

നേവജ്ഝഗാ പിയതരമത്തനാ ക്വചി;

ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസം,

തസ്മാ ന ഹിംസേ പരമത്തകാമോ’’തി.

൯. യഞ്ഞസുത്തം

൧൨൦. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, പഞ്ച ച ഉസഭസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരിസതാനി പഞ്ച ച അജസതാനി പഞ്ച ച ഉരബ്ഭസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ, തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ മഹായഞ്ഞോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, പഞ്ച ച ഉസഭസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരസതാനി പഞ്ച ച വച്ഛതരിസതാനി പഞ്ച ച അജസതാനി പഞ്ച ച ഉരബ്ഭസതാനി ഥൂണൂപനീതാനി ഹോന്തി യഞ്ഞത്ഥായ. യേപിസ്സ തേ ഹോന്തി ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ, തേപി ദണ്ഡതജ്ജിതാ ഭയതജ്ജിതാ അസ്സുമുഖാ രുദമാനാ പരികമ്മാനി കരോന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘അസ്സമേധം പുരിസമേധം, സമ്മാപാസം വാജപേയ്യം നിരഗ്ഗള്ഹം;

മഹായഞ്ഞാ മഹാരമ്ഭാ [വാജപേയ്യും; നിരഗ്ഗളം മഹാരമ്ഭാ (ക.)], ന തേ ഹോന്തി മഹപ്ഫലാ.

‘‘അജേളകാ ച ഗാവോ ച, വിവിധാ യത്ഥ ഹഞ്ഞരേ;

ന തം സമ്മഗ്ഗതാ യഞ്ഞം, ഉപയന്തി മഹേസിനോ.

‘‘യേ ച യഞ്ഞാ നിരാരമ്ഭാ, യജന്തി അനുകുലം സദാ;

അജേളകാ ച ഗാവോ ച, വിവിധാ നേത്ഥ ഹഞ്ഞരേ;

ഏതം സമ്മഗ്ഗതാ യഞ്ഞം, ഉപയന്തി മഹേസിനോ.

‘‘ഏതം യജേഥ മേധാവീ, ഏസോ യഞ്ഞോ മഹപ്ഫലോ;

ഏതഞ്ഹി യജമാനസ്സ, സേയ്യോ ഹോതി ന പാപിയോ;

യഞ്ഞോ ച വിപുലോ ഹോതി, പസീദന്തി ച ദേവതാ’’തി.

൧൦. ബന്ധനസുത്തം

൧൨൧. തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന മഹാജനകായോ ബന്ധാപിതോ ഹോതി, അപ്പേകച്ചേ രജ്ജൂഹി അപ്പേകച്ചേ അന്ദൂഹി അപ്പേകച്ചേ സങ്ഖലികാഹി.

അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിംസു. സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന മഹാജനകായോ ബന്ധാപിതോ, അപ്പേകച്ചേ രജ്ജൂഹി അപ്പേകച്ചേ അന്ദൂഹി അപ്പേകച്ചേ സങ്ഖലികാഹീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ന തം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ,

യദായസം ദാരുജം പബ്ബജഞ്ച;

സാരത്തരത്താ മണികുണ്ഡലേസു,

പുത്തേസു ദാരേസു ച യാ അപേക്ഖാ.

‘‘ഏതം ദള്ഹം ബന്ധനമാഹു ധീരാ,

ഓഹാരിനം സിഥിലം ദുപ്പമുഞ്ചം;

ഏതമ്പി ഛേത്വാന പരിബ്ബജന്തി,

അനപേക്ഖിനോ കാമസുഖം പഹായാ’’തി.

പഠമോ വഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ദഹരോ പുരിസോ ജരാ, പിയം അത്താനരക്ഖിതോ;

അപ്പകാ അഡ്ഡകരണം, മല്ലികാ യഞ്ഞബന്ധനന്തി.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തജടിലസുത്തം

൧൨൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തേന ഖോ പന സമയേന സത്ത ച ജടിലാ സത്ത ച നിഗണ്ഠാ സത്ത ച അചേലകാ സത്ത ച ഏകസാടകാ സത്ത ച പരിബ്ബാജകാ പരൂള്ഹകച്ഛനഖലോമാ ഖാരിവിവിധമാദായ [ഖാരിവിധം ആദായ (പീ.) ദീ. നി. ൧.൨൮൦ തദട്ഠകഥാപി ഓലോകേതബ്ബാ] ഭഗവതോ അവിദൂരേ അതിക്കമന്തി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം പഥവിയം നിഹന്ത്വാ യേന തേ സത്ത ച ജടിലാ സത്ത ച നിഗണ്ഠാ സത്ത ച അചേലകാ സത്ത ച ഏകസാടകാ സത്ത ച പരിബ്ബാജകാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ തിക്ഖത്തും നാമം സാവേസി – ‘‘രാജാഹം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ…പേ… രാജാഹം, ഭന്തേ, പസേനദി കോസലോ’’തി.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ അചിരപക്കന്തേസു തേസു സത്തസു ച ജടിലേസു സത്തസു ച നിഗണ്ഠേസു സത്തസു ച അചേലകേസു സത്തസു ച ഏകസാടകേസു സത്തസു ച പരിബ്ബാജകേസു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യേ തേ, ഭന്തേ, ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ ഏതേ തേസം അഞ്ഞതരാ’’തി.

‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, തയാ ഗിഹിനാ കാമഭോഗിനാ പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തേന കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തേന മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയന്തേന ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തേന – ‘ഇമേ വാ അരഹന്തോ, ഇമേ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നാ’’’തി.

‘‘സംവാസേന ഖോ, മഹാരാജ, സീലം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സംവോഹാരേന ഖോ, മഹാരാജ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സാകച്ഛായ, ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’’തി.

‘‘അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം ഭന്തേ! യാവ സുഭാസിതമിദം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ – ‘ദുജ്ജാനം ഖോ ഏതം, മഹാരാജ, തയാ ഗിഹിനാ കാമഭോഗിനാ പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസന്തേന കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോന്തേന മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയന്തേന ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തേന – ഇമേ വാ അരഹന്തോ, ഇമേ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നാ’തി. സംവാസേന ഖോ, മഹാരാജ, സീലം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സംവോഹാരേന ഖോ മഹാരാജ, സോചേയ്യം വേദിതബ്ബം. തഞ്ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേന. സാകച്ഛായ ഖോ, മഹാരാജ, പഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. സാ ച ഖോ ദീഘേന അദ്ധുനാ, ന ഇത്തരം; മനസികരോതാ, നോ അമനസികരോതാ; പഞ്ഞവതാ, നോ ദുപ്പഞ്ഞേനാ’’തി.

‘‘ഏതേ, ഭന്തേ, മമ പുരിസാ ചരാ ഓചരകാ ജനപദം ഓചരിത്വാ ആഗച്ഛന്തി. തേഹി പഠമം ഓചിണ്ണം അഹം പച്ഛാ ഓസാപയിസ്സാമി [ഓയായിസ്സാമി (സീ.), ഓഹയിസ്സാമി (സ്യാ. കം.)]. ഇദാനി തേ, ഭന്തേ, തം രജോജല്ലം പവാഹേത്വാ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ഓദാതവത്ഥാ [ഓദാതവത്ഥവസനാ (സീ.)] പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേസ്സന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി –

‘‘ന വണ്ണരൂപേന നരോ സുജാനോ,

ന വിസ്സസേ ഇത്തരദസ്സനേന;

സുസഞ്ഞതാനഞ്ഹി വിയഞ്ജനേന,

അസഞ്ഞതാ ലോകമിമം ചരന്തി.

‘‘പതിരൂപകോ മത്തികാകുണ്ഡലോവ,

ലോഹഡ്ഢമാസോവ സുവണ്ണഛന്നോ;

ചരന്തി ലോകേ [ഏകേ (സീ. പീ.)] പരിവാരഛന്നാ,

അന്തോ അസുദ്ധാ ബഹി സോഭമാനാ’’തി.

൨. പഞ്ചരാജസുത്തം

൧൨൩. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന പഞ്ചന്നം രാജൂനം പസേനദിപമുഖാനം പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാനം സമങ്ഗീഭൂതാനം പരിചാരയമാനാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘കിം നു ഖോ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി? തത്രേകച്ചേ [തത്രേകേ (സീ. പീ.)] ഏവമാഹംസു – ‘‘രൂപാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘സദ്ദാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഗന്ധാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘രസാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഫോട്ഠബ്ബാ കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി. യതോ ഖോ തേ രാജാനോ നാസക്ഖിംസു അഞ്ഞമഞ്ഞം സഞ്ഞാപേതും.

അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ തേ രാജാനോ ഏതദവോച – ‘‘ആയാമ, മാരിസാ, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിസ്സാമ; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതമത്ഥം പടിപുച്ഛിസ്സാമ. യഥാ നോ ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി തഥാ നം ധാരേസ്സാമാ’’തി [ധാരേയ്യാമാതി (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)]. ‘‘ഏവം, മാരിസാ’’തി ഖോ തേ രാജാനോ രഞ്ഞോ പസേനദിസ്സ കോസലസ്സ പച്ചസ്സോസും.

അഥ ഖോ തേ പഞ്ച രാജാനോ പസേനദിപമുഖാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പഞ്ചന്നം രാജൂനം പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാനം സമങ്ഗീഭൂതാനം പരിചാരയമാനാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘കിം നു ഖോ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി? ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘രൂപാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘സദ്ദാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഗന്ധാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘രസാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. ഏകച്ചേ ഏവമാഹംസു – ‘ഫോട്ഠബ്ബാ കാമാനം അഗ്ഗ’ന്തി. കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, കാമാനം അഗ്ഗ’’ന്തി?

‘‘മനാപപരിയന്തം ഖ്വാഹം, മഹാരാജ, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു അഗ്ഗന്തി വദാമി. തേവ [തേ ച (സീ. പീ. ക.), യേ ച (സ്യാ. കം.)], മഹാരാജ, രൂപാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ [തേ ച (സീ. പീ. ക.)] രൂപാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ രൂപേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി രൂപേഹി അഞ്ഞം രൂപം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ രൂപാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ രൂപാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, സദ്ദാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ സദ്ദാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ സദ്ദേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി സദ്ദേഹി അഞ്ഞം സദ്ദം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ സദ്ദാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ സദ്ദാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, ഗന്ധാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ ഗന്ധാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ ഗന്ധേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി ഗന്ധേഹി അഞ്ഞം ഗന്ധം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ ഗന്ധാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ ഗന്ധാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, രസാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ രസാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ രസേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി രസേഹി അഞ്ഞം രസം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ രസാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ രസാ അനുത്തരാ ഹോന്തി.

‘‘തേവ, മഹാരാജ, ഫോട്ഠബ്ബാ ഏകച്ചസ്സ മനാപാ ഹോന്തി, തേവ ഫോട്ഠബ്ബാ ഏകച്ചസ്സ അമനാപാ ഹോന്തി. യേഹി ച യോ ഫോട്ഠബ്ബേഹി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ, സോ തേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹി അഞ്ഞം ഫോട്ഠബ്ബം ഉത്തരിതരം വാ പണീതതരം വാ ന പത്ഥേതി. തേ തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബാ പരമാ ഹോന്തി. തേ തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബാ അനുത്തരാ ഹോന്തീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പടിഭാതി മം ഭഗവാ, പടിഭാതി മം സുഗതാ’’തി. ‘‘പടിഭാതു തം ചന്ദനങ്ഗലികാ’’തി ഭഗവാ അവോച.

അഥ ഖോ ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ തദനുരൂപായ ഗാഥായ അഭിത്ഥവി –

‘‘പദുമം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം,

പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം,

തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേ’’തി.

അഥ ഖോ തേ പഞ്ച രാജാനോ ചന്ദനങ്ഗലികം ഉപാസകം പഞ്ചഹി ഉത്തരാസങ്ഗേഹി അച്ഛാദേസും. അഥ ഖോ ചന്ദനങ്ഗലികോ ഉപാസകോ തേഹി പഞ്ചഹി ഉത്തരാസങ്ഗേഹി ഭഗവന്തം അച്ഛാദേസീതി.

൩. ദോണപാകസുത്തം

൧൨൪. സാവത്ഥിനിദാനം. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ പസേനദി കോസലോ ദോണപാകകുരം [ദോണപാകസുദം (സീ.), ദോണപാകം സുദം (പീ.)] ഭുഞ്ജതി. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ ഭുത്താവീ മഹസ്സാസീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭുത്താവിം മഹസ്സാസിം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ,

മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;