൧. പുഗ്ഗലസുത്തം

൧൩൨. സാവത്ഥിനിദാനം. അഥ ഖോ രാജാ പസേനദി കോസലോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രാജാനം പസേനദിം കോസലം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ചത്താരോമേ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ ചത്താരോ? തമോതമപരായനോ, തമോജോതിപരായനോ, ജോതിതമപരായനോ, ജോതിജോതിപരായനോ’’.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ പുഗ്ഗലോ തമോതമപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലേ വാ വേനകുലേ [വേണകുലേ (സീ. സ്യാ. കം. പീ.)] വാ നേസാദകുലേ വാ രഥകാരകുലേ വാ പുക്കുസകുലേ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ കസിരവുത്തികേ, യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതി. സോ ച ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ ബവ്ഹാബാധോ [ബഹ്വാബാധോ (ക.)] കാണോ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, ന ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ അന്ധകാരാ വാ അന്ധകാരം ഗച്ഛേയ്യ, തമാ വാ തമം ഗച്ഛേയ്യ, ലോഹിതമലാ വാ ലോഹിതമലം ഗച്ഛേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ തമോതമപരായനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ തമോജോതിപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ നീചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ചണ്ഡാലകുലേ വാ വേനകുലേ വാ നേസാദകുലേ വാ രഥകാരകുലേ വാ പുക്കുസകുലേ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനഭോജനേ കസിരവുത്തികേ, യത്ഥ കസിരേന ഘാസച്ഛാദോ ലബ്ഭതി. സോ ച ഖോ ഹോതി ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ ഓകോടിമകോ ബവ്ഹാബാധോ, കാണോ വാ കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, ന ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന സുചരിതം ചരതി, വാചായ സുചരിതം ചരതി, മനസാ സുചരിതം ചരതി. സോ കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ പഥവിയാ വാ പല്ലങ്കം ആരോഹേയ്യ, പല്ലങ്കാ വാ അസ്സപിട്ഠിം ആരോഹേയ്യ, അസ്സപിട്ഠിയാ വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധം ആരോഹേയ്യ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ വാ പാസാദം ആരോഹേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ തമോജോതിപരായനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിതമപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ, അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ പഹൂതജാതരൂപരജതേ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ പഹൂതധനധഞ്ഞേ. സോ ച ഹോതി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ, പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതി, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരതി, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരതി. സോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ പാസാദാ വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധം ഓരോഹേയ്യ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ വാ അസ്സപിട്ഠിം ഓരോഹേയ്യ, അസ്സപിട്ഠിയാ വാ പല്ലങ്കം ഓരോഹേയ്യ, പല്ലങ്കാ വാ പഥവിം ഓരോഹേയ്യ, പഥവിയാ വാ അന്ധകാരം പവിസേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിതമപരായനോ ഹോതി.

‘‘കഥഞ്ച, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിജോതിപരായനോ ഹോതി? ഇധ, മഹാരാജ, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉച്ചേ കുലേ പച്ചാജാതോ ഹോതി, ഖത്തിയമഹാസാലകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ വാ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ വാ, അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ മഹാഭോഗേ പഹൂതജാതരൂപരജതേ പഹൂതവിത്തൂപകരണേ പഹൂതധനധഞ്ഞേ. സോ ച ഹോതി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ, പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ വത്ഥസ്സ യാനസ്സ മാലാഗന്ധവിലേപനസ്സ സേയ്യാവസഥപദീപേയ്യസ്സ. സോ കായേന സുചരിതം ചരതി, വാചായ സുചരിതം ചരതി, മനസാ സുചരിതം ചരതി. സോ കായേന സുചരിതം ചരിത്വാ വാചായ സുചരിതം ചരിത്വാ മനസാ സുചരിതം ചരിത്വാ, കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, മഹാരാജ, പുരിസോ പല്ലങ്കാ വാ പല്ലങ്കം സങ്കമേയ്യ, അസ്സപിട്ഠിയാ വാ അസ്സപിട്ഠിം സങ്കമേയ്യ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധാ വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധം സങ്കമേയ്യ, പാസാദാ വാ പാസാദം സങ്കമേയ്യ. തഥൂപമാഹം, മഹാരാജ, ഇമം പുഗ്ഗലം വദാമി. ഏവം ഖോ, മഹാരാജ, പുഗ്ഗലോ ജോതിജോതിപരായനോ ഹോതി. ഇമേ ഖോ, മഹാരാജ, ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. ഇദമവോച…പേ…

‘‘ദലിദ്ദോ പുരിസോ രാജ, അസ്സദ്ധോ ഹോതി മച്ഛരീ;

കദരിയോ പാപസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാദിട്ഠി അനാദരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

അക്കോസതി പരിഭാസതി, നത്ഥികോ ഹോതി രോസകോ.

‘‘ദദമാനം നിവാരേതി, യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി നിരയം ഘോരം, തമോതമപരായനോ.

‘‘ദലിദ്ദോ പുരിസോ രാജ, സദ്ധോ ഹോതി അമച്ഛരീ;

ദദാതി സേട്ഠസങ്കപ്പോ, അബ്യഗ്ഗമനസോ നരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

ഉട്ഠായ അഭിവാദേതി, സമചരിയായ സിക്ഖതി.

‘‘ദദമാനം ന വാരേതി [ന നിവാരേതി (സീ.)], യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി തിദിവം ഠാനം, തമോജോതിപരായനോ.

‘‘അഡ്ഢോ ചേ [അഡ്ഢോ വേ (പീ. ക.)] പുരിസോ രാജ, അസ്സദ്ധോ ഹോതി മച്ഛരീ;

കദരിയോ പാപസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാദിട്ഠി അനാദരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

അക്കോസതി പരിഭാസതി, നത്ഥികോ ഹോതി രോസകോ.

‘‘ദദമാനം നിവാരേതി, യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി നിരയം ഘോരം, ജോതിതമപരായനോ.

‘‘അഡ്ഢോ ചേ പുരിസോ രാജ, സദ്ധോ ഹോതി അമച്ഛരീ;

ദദാതി സേട്ഠസങ്കപ്പോ, അബ്യഗ്ഗമനസോ നരോ.

‘‘സമണേ ബ്രാഹ്മണേ വാപി, അഞ്ഞേ വാപി വനിബ്ബകേ;

ഉട്ഠായ അഭിവാദേതി, സമചരിയായ സിക്ഖതി.

‘‘ദദമാനം ന വാരേതി, യാചമാനാന ഭോജനം;

താദിസോ പുരിസോ രാജ, മീയമാനോ ജനാധിപ;

ഉപേതി തിദിവം ഠാനം, ജോതിജോതിപരായനോ’’തി.