൪. മോഘരാജത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഛവിപാപക ചിത്തഭദ്ദകാതി ആയസ്മതോ മോഘരാജത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം ആകങ്ഖന്തോ പണിധാനം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ ബ്രാഹ്മണമാണവേ വിജ്ജാസിപ്പാനി സിക്ഖാപേന്തോ ഏകദിവസം അത്ഥദസ്സിം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം കത്വാ ‘‘യാവതാ രൂപിനോ സത്താ’’തിആദിനാ ഛഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവിത്വാ ഭാജനം പൂരേത്വാ മധും ഉപനാമേസി. സത്ഥാ മധും പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം അകാസി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കട്ഠവാഹനസ്സ നാമ രഞ്ഞോ അമച്ചോ ഹുത്വാ തേന സത്ഥു ആനയനത്ഥം പുരിസസഹസ്സേന പേസിതോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മോഘരാജാതി ലദ്ധനാമോ ബാവരീബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ സംവേഗജാതോ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ താപസസഹസ്സപരിവാരോ അജിതാദീഹി സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം പേസിതോ തേസം പന്നരസമോ ഹുത്വാ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനപരിയോസാനേ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪.൬൪-൮൩) –

‘‘അത്ഥദസ്സീ തു ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ അപരാജിതോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിബ്യൂള്ഹോ, രഥിയം പടിപജ്ജഥ.

‘‘സിസ്സേഹി സമ്പരിവുതോ, ഘരമ്ഹാ അഭിനിക്ഖമിം;

നിക്ഖമിത്വാനഹം തത്ഥ, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘അഭിവാദിയ സമ്ബുദ്ധം, സിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം;

സകം ചിത്തം പസാദേത്വാ, സന്ഥവിം ലോകനായകം.

‘‘യാവതാ രൂപിനോ സത്താ, അരൂപീ വാ അസഞ്ഞിനോ;

സബ്ബേ തേ തവ ഞാണമ്ഹി, അന്തോ ഹോന്തി സമോഗധാ.

‘‘സുഖുമച്ഛികജാലേന, ഉദകം യോ പരിക്ഖിപേ;

യേ കേചി ഉദകേ പാണാ, അന്തോജാലേ ഭവന്തി തേ.

‘‘യേസഞ്ച ചേതനാ അത്ഥി, രൂപിനോ ച അരൂപിനോ;

സബ്ബേ തേ തവ ഞാണമ്ഹി, അന്തോ ഹോന്തി സമോഗധാ.

‘‘സമുദ്ധരസിമം ലോകം, അന്ധകാരസമാകുലം;

തവ ധമ്മം സുണിത്വാന, കങ്ഖാസോതം തരന്തി തേ.

‘‘അവിജ്ജാനിവുതേ ലോകേ, അന്ധകാരേന ഓത്ഥടേ;

തവ ഞാണമ്ഹി ജോതന്തേ, അന്ധകാരാ പധംസിതാ.

‘‘തുവം ചക്ഖൂസി സബ്ബേസം, മഹാതമപനൂദനോ;

തവ ധമ്മം സുണിത്വാന, നിബ്ബായതി ബഹുജ്ജനോ.

‘‘പുടകം പൂരയിത്വാന, മധുഖുദ്ദമനേളകം;

ഉഭോ ഹത്ഥേഹി പഗ്ഗയ്ഹ, ഉപനേസിം മഹേസിനോ.

‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹി മഹാവീരോ, സഹത്ഥേന മഹാ ഇസി;

ഭുഞ്ജിത്വാ തഞ്ച സബ്ബഞ്ഞൂ, വേഹാസം നഭമുഗ്ഗമി.

‘‘അന്തലിക്ഖേ ഠിതോ സത്ഥാ, അത്ഥദസ്സീ നരാസഭോ;

മമ ചിത്തം പസാദേന്തോ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യേനിദം ഥവിതം ഞാണം, ബുദ്ധസേട്ഠോ ച ഥോമിതോ;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ദുഗ്ഗതിം സോ ന ഗച്ഛതി.

‘‘ചതുദ്ദസഞ്ച ഖത്തും സോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

പഥബ്യാ രജ്ജം അട്ഠസതം, വസുധം ആവസിസ്സതി.

‘‘പഞ്ചേവ സതക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം അസങ്ഖേയ്യം, മഹിയാ കാരയിസ്സതി.

‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിസ്സതി.

‘‘ഗമ്ഭീരം നിപുണം അത്ഥം, ഞാണേന വിചിനിസ്സതി;

മോഘരാജാതി നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘തീഹി വിജ്ജാഹി സമ്പന്നം, കതകിച്ചമനാസവം;

ഗോതമോ സത്ഥവാഹഗ്ഗോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസ്സതി.

‘‘ഹിത്വാ മാനുസകം യോഗം, ഛേത്വാന ഭവബന്ധനം;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥലൂഖം സുത്തലൂഖം രജനലൂഖന്തി വിസേസേന തിവിധേനപി ലൂഖേന സമന്നാഗതം പംസുകൂലം ധാരേസി. തേന നം സത്ഥാ ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. അപരഭാഗേ പുരിമകമ്മപ്പച്ചയാ പരിഹാരസ്സ അകരണതോ ഥേരസ്സ സരീരേ ദദ്ദുപീളകാദീനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ വഡ്ഢിംസു. സോ ‘‘സേനാസനം ദുസ്സതീ’’തി ഹേമന്തേപി മഗധക്ഖേത്തേസു പലാലസന്ഥാരാനി അത്ഥരിത്വാ സേതി. തം ഏകദിവസം ഉപട്ഠാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നം സത്ഥാ പടിസന്ഥാരവസേന ‘‘ഛവിപാപകാ’’തിആദിനാ പഠമഗാഥായ പുച്ഛി.

൨൦൭. തത്ഥ ഛവിപാപകാതി ദദ്ദുകച്ഛുപീളകാഹി ഭിന്നച്ഛവിഭാവതോ ഹീനച്ഛവിക ദുട്ഠച്ഛവിക. ചിത്തഭദ്ദകാതി അനവസേസകിലേസപ്പഹാനേന ബ്രഹ്മവിഹാരസേവനായ ച ഭദ്ദചിത്ത സുന്ദരചിത്ത. മോഘരാജാതി തസ്സ ആലപനം. സതതം സമാഹിതോതി അഗ്ഗഫലസമാധിനാ നിച്ചകാലം അഭിണ്ഹം സമാഹിതമാനസോ. ഹേമന്തികസീതകാലരത്തിയോതി ഹേമന്തസമയേ സീതകാലരത്തിയോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ‘‘ഹേമന്തികാ സീതകാലരത്തിയോ’’തിപി പാളി. തത്ഥ ഹേമന്തികാതി ഹേമന്തോഗധാ ഹേമന്തപരിയാപന്നാതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖു ത്വം സീതി ഭിക്ഖു കോ ത്വം അസി, ഏവംഭൂതോ പരേസു തവ സേനാസനം കത്വാ അദേന്തേസു സങ്ഘികഞ്ച സേനാസനം അപവിസന്തോ. കഥം കരിസ്സസീതി യഥാവുത്തേ സീതകാലേ കഥം അത്തഭാവം പവത്തേസീതി സത്ഥാ പുച്ഛി. ഏവം പന പുട്ഠോ ഥേരോ സത്ഥു തമത്ഥം കഥേന്തോ –

൨൦൮. ‘‘സമ്പന്നസസ്സാ മഗധാ, കേവലാ ഇതി മേ സുതം;

പലാലച്ഛന്നകോ സേയ്യം, യഥഞ്ഞേ സുഖജീവിനോ’’തി. – ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ സമ്പന്നസസ്സാതി നിപ്ഫന്നസസ്സാ. മഗധാതി മഗധരട്ഠം വദതി. മഗധാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘മഗധാ’’ത്വേവ ബഹുവചനേന വുച്ചതി. കേവലാതി അനവസേസാ. ഇതി മേ സുതന്തി ഏവം മയാ സുതം. തത്ഥ യോ അദിട്ഠോ പദേസോ, തസ്സ വസേന സുതന്തി വുത്തം. തേന ഏദിസേ കാലേ മഗധേസു യത്ഥ കത്ഥചി മയാ വസിതും സക്കാതി ദസ്സേതി. പലാലച്ഛന്നകോ സേയ്യം, യഥഞ്ഞേ സുഖജീവിനോതി യഥാ അഞ്ഞേ സുഖജീവിനോ ഭിക്ഖൂ സേനാസനസപ്പായം ലദ്ധാ സുന്ദരേഹി അത്ഥരണപാവുരണേഹി സുഖേന സയന്തി, ഏവം അഹമ്പി പലാലസന്ഥാരമേവ ഹേട്ഠാ സന്ഥരിത്വാ ഉപരി തിരിയഞ്ച പലാലച്ഛദനേനേവ ഛാദിതസരീരതായ പലാലച്ഛന്നകോ സേയ്യം സയിം, സേയ്യം കപ്പേസിന്തി അത്തനോ യഥാലാഭസന്തോസം വിഭാവേതി.

മോഘരാജത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.