൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ

൧. കുമാരകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അഹോ ബുദ്ധാ അഹോ ധമ്മാതി ആയസ്മതോ കുമാരകസ്സപത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പാപുണി. ‘‘കുലഗേഹേ’’തി പന അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൭) വുത്തം. സോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ചിത്തകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം ആകങ്ഖന്തോ പണിധാനം കത്വാ തദനുരൂപാനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സമണധമ്മം കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ സേട്ഠിധീതായ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ കിര കുമാരികാകാലേയേവ പബ്ബജിതുകാമാ ഹുത്വാ മാതാപിതരോ യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജം അലഭമാനാ കുലഘരം ഗതാപി ഗബ്ഭസണ്ഠിതമ്പി അജാനന്തീ സാമികം ആരാധേത്വാ തേന അനുഞ്ഞാതാ ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിതാ. തസ്സാ ഗബ്ഭിനിഭാവം ദിസ്വാ ഭിക്ഖുനിയോ ദേവദത്തം പുച്ഛിംസു. സോ ‘‘അസ്സമണീ’’തി ആഹ. പുന ദസബലം പുച്ഛിംസു. സത്ഥാ ഉപാലിത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസി. ഥേരോ സാവത്ഥിനഗരവാസീനി കുലാനി വിസാഖഞ്ച ഉപാസികം പക്കോസാപേത്വാ സരാജികായ പരിസായ വിനിച്ഛിനന്തോ ‘‘പുരേ ലദ്ധോ ഗബ്ഭോ, പബ്ബജ്ജാ അരോഗാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘സുവിനിച്ഛിതം അധികരണ’’ന്തി ഥേരസ്സ സാധുകാരം അദാസി.

സാ ഭിക്ഖുനീ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസം പുത്തം വിജായി. തം രാജാ പസേനദികോസലോ പോസേസി. ‘‘കസ്സപോ’’തി ചസ്സ നാമം അകംസു. അപരഭാഗേ അലങ്കരിത്വാ സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. കുമാരകാലേ പബ്ബജിതത്താ ഭഗവതാ ‘‘കസ്സപം പക്കോസഥ, ഇദം ഫലം വാ ഖാദനീയം വാ കസ്സപസ്സ ദേഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘കതരകസ്സപസ്സാ’’തി. ‘‘കുമാരകസ്സപസ്സാ’’തി. ഏവം ഗഹിതനാമത്താ രഞ്ഞോ പോസാവനികപുത്തത്താ ച വുഡ്ഢകാലേപി കുമാരകസ്സപോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ.

സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ വിപസ്സനായ ചേവ കമ്മം കരോതി, ബുദ്ധവചനഞ്ച ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥ തേന സദ്ധിം പബ്ബതമത്ഥകേ സമണധമ്മം കത്വാ അനാഗാമീ ഹുത്വാ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തോ മഹാബ്രഹ്മാ ‘‘വിപസ്സനായ മുഖം ദസ്സേത്വാ മഗ്ഗഫലപ്പത്തിയാ ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി പഞ്ചദസ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അന്ധവനേ വസന്തസ്സ ഥേരസ്സ ‘‘ഇമേ പഞ്ഹേ സത്ഥാരം പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി ആചിക്ഖിത്വാ ഗതോ. സോ തേ പഞ്ഹേ ഭഗവന്തം പുച്ഛി. ഭഗവാപിസ്സ ബ്യാകാസി. ഥേരോ സത്ഥാരാ കഥിതനിയാമേനേവ തേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിപസ്സനം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൧൫൦-൧൭൭) –

‘‘ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ;

സബ്ബലോകഹിതോ വീരോ, പദുമുത്തരനാമകോ.

‘‘തദാഹം ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ, വിസ്സുതോ വേദപാരഗൂ;

ദിവാവിഹാരം വിചരം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘ചതുസച്ചം പകാസേന്തം, ബോധയന്തം സദേവകം;

വിചിത്തകഥികാനഗ്ഗം, വണ്ണയന്തം മഹാജനേ.

‘‘തദാ മുദിതചിത്തോഹം, നിമന്തേത്വാ തഥാഗതം;

നാനാരത്തേഹി വത്ഥേഹി, അലങ്കരിത്വാന മണ്ഡപം.

‘‘നാനാരതനപജ്ജോതം, സസങ്ഘം ഭോജയിം തഹിം;

ഭോജയിത്വാന സത്താഹം, നാനഗ്ഗരസഭോജനം.

‘‘നാനാചിത്തേഹി പുപ്ഫേഹി, പൂജയിത്വാ സസാവകം;

നിപച്ച പാദമൂലമ്ഹി, തം ഠാന പത്ഥയിം അഹം.

‘‘തദാ മുനിവരോ ആഹ, കരുണേകരസാസയോ;

പസ്സഥേതം ദിജവരം, പദുമാനനലോചനം.

‘‘പീതിപാമോജ്ജബഹുലം, സമുഗ്ഗതതനൂരുഹം;

ഹാസമ്ഹിതവിസാലക്ഖം, മമ സാസനലാലസം.

‘‘പതിതം പാദമൂലേ മേ, ഏകാവത്ഥസുമാനസം;

ഏസ പത്ഥേതി തം ഠാനം, വിചിത്തകഥികത്തനം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

കുമാരകസ്സപോ നാമ, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘വിചിത്തപുപ്ഫദുസ്സാനം, രതനാനഞ്ച വാഹസാ;

വിചിത്തകഥികാനം സോ, അഗ്ഗതം പാപുണിസ്സതി.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പരിബ്ഭമം ഭവാഭവേ, രങ്ഗമജ്ഝേ യഥാ നടോ;

സാഖമിഗത്രജോ ഹുത്വാ, മിഗിയാ കുച്ഛിമോക്കമിം.

‘‘തദാ മയി കുച്ഛിഗതേ, വജ്ഝവാരോ ഉപട്ഠിതോ;

സാഖേന ചത്താ മേ മാതാ, നിഗ്രോധം സരണം ഗതാ.

‘‘തേന സാ മിഗരാജേന, മരണാ പരിമോചിതാ;

പരിച്ചജിത്വാ സപാണം, മമേവം ഓവദീ തദാ.

‘‘നിഗ്രോധമേവ സേവേയ്യ, ന സാഖമുപസംവസേ;

നിഗ്രോധസ്മിം മതം സേയ്യോ, യഞ്ചേ സാഖമ്ഹി ജീവിതം.

‘‘തേനാനുസിട്ഠാ മിഗയൂഥപേന, അഹഞ്ച മാതാ ച തഥേതരേ ച;

ആഗമ്മ രമ്മം തുസിതാധിവാസം, ഗതാ പവാസം സഘരം യഥേവ.

‘‘പുനോ കസ്സപവീരസ്സ, അത്ഥമേന്തമ്ഹി സാസനേ;

ആരുയ്ഹ സേലസിഖരം, യുഞ്ജിത്വാ ജിനസാസനം.

‘‘ഇദാനാഹം രാജഗഹേ, ജാതോ സേട്ഠികുലേ അഹും;

ആപന്നസത്താ മേ മാതാ, പബ്ബജി അനഗാരിയം.

‘‘സഗബ്ഭം തം വിദിത്വാന, ദേവദത്തമുപാനയും;

സോ അവോച വിനാസേഥ, പാപികം ഭിക്ഖുനിം ഇമം.

‘‘ഇദാനിപി മുനിന്ദേന, ജിനേന അനുകമ്പിതാ;

സുഖിനീ അജനീ മയ്ഹം, മാതാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ.

‘‘തം വിദിത്വാ മഹീപാലോ, കോസലോ മം അപോസയി;

കുമാരപരിഹാനേന, നാമേനാഹഞ്ച കസ്സപോ.

‘‘മഹാകസ്സപമാഗമ്മ, അഹം കുമാരകസ്സപോ;

വമ്മികസദിസം കായം, സുത്വാ ബുദ്ധേന ദേസിതം.

‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, അനുപാദായ സബ്ബസോ;

പായാസിം ദമയിത്വാഹം, ഏതദഗ്ഗമപാപുണിം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ചിത്തകഥികഭാവേന സത്ഥാരാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ രതനത്തയഗുണവിഭാവനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൨൦൧. ‘‘അഹോ ബുദ്ധാ അഹോ ധമ്മാ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

യത്ഥ ഏതാദിസം ധമ്മം, സാവകോ സച്ഛികാഹിതി.

൨൦൨. ‘‘അസങ്ഖേയ്യേസു കപ്പേസു, സക്കായാധിഗതാ അഹൂ;

തേസമയം പച്ഛിമകോ, ചരിമോയം സമുസ്സയോ;

ജാതിമരണസംസാരോ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ അഹോതി അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ. ബുദ്ധാതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാ, ഗാരവവസേന ബഹുവചനം, അഹോ അച്ഛരിയാ സമ്ബുദ്ധാതി അത്ഥോ. ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മേന സദ്ധിം നവ ലോകുത്തരധമ്മാ. അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാതി അമ്ഹാകം സത്ഥു ദസബലസ്സ അഹോ സമ്പത്തിയോ. യത്ഥാതി യസ്മിം സത്ഥരി ബ്രഹ്മചരിയവാസേന. ഏതാദിസം ധമ്മം, സാവകോ സച്ഛികാഹിതീതി ഏതാദിസം ഏവരൂപം സുവിസുദ്ധജ്ഝാനാഭിഞ്ഞാപരിവാരം അനവസേസകിലേസക്ഖയാവഹം സന്തം പണീതം അനുത്തരം ധമ്മം സാവകോപി നാമ സച്ഛികരിസ്സതി, തസ്മാ ഏവംവിധഗുണവിസേസാധിഗമഹേതുഭൂതാ അഹോ അച്ഛരിയാ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ, അച്ഛരിയാ ധമ്മഗുണാ, അച്ഛരിയാ അമ്ഹാകം സത്ഥു സമ്പത്തിയോതി രതനത്തയസ്സ ഗുണാധിമുത്തിം പവേദേസീതി. ധമ്മസമ്പത്തികിത്തനേനേവ ഹി സങ്ഘസുപ്പടിപത്തി കിത്തിതാ ഹോതീതി.

ഏവം സാധാരണവസേന ദസ്സിതം ധമ്മസ്സ സച്ഛികിരിയം ഇദാനി അത്തുപനായികം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസങ്ഖേയ്യേസൂ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ അസങ്ഖേയ്യേസൂതി ഗണനപഥം വീതിവത്തേസു മഹാകപ്പേസു. സക്കായാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. തേ ഹി പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനധമ്മസമൂഹതായ ‘‘സക്കായാ’’തി വുച്ചന്തി. അഹൂതി നിവത്തനൂപായസ്സ അനധിഗതത്താ അനപഗതാ അഹേസും. തേസമയം പച്ഛിമകോ ചരിമോയം സമുസ്സയോതി യസ്മാ അയം സബ്ബപച്ഛിമകോ, തതോ ഏവ ചരിമോ, തസ്മാ ജാതിമരണസഹിതോ ഖന്ധാദിപടിപാടിസഞ്ഞിതോ സംസാരോ ഇദാനി ആയതിം പുനബ്ഭവാഭാവതോ പുനബ്ഭവോ നത്ഥി, അയമന്തിമാ ജാതീതി അത്ഥോ.

കുമാരകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ധമ്മപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യോ ഹവേ ദഹരോ ഭിക്ഖൂതി ആയസ്മതോ ധമ്മപാലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന വനന്തം ഉപഗതോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പിലക്ഖഫലമദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ അവന്തിരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ധമ്മപാലോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സിപ്പം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പടിനിവത്തേന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്മിം വിഹാരേ അഞ്ഞതരം ഥേരം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൨൧-൨൫) –

‘‘വനന്തരേ ബുദ്ധം ദിസ്വാ, അത്ഥദസ്സിം മഹായസം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, പിലക്ഖസ്സാദദിം ഫലം.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം ഫലമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ സമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ഏകദിവസം തസ്മിം വിഹാരേ ദ്വേ സാമണേരേ രുക്ഖഗ്ഗേ പുപ്ഫാനി ഓചിനന്തേ ആരൂള്ഹസാഖായ ഭഗ്ഗായ പതന്തേ ദിസ്വാ ഥേരോ ഇദ്ധാനുഭാവേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അരോഗേയേവ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ തേസം സാമണേരാനം ധമ്മം ദേസേന്തോ –

൨൦൩. ‘‘യോ ഹവേ ദഹരോ ഭിക്ഖു, യുഞ്ജതി ബുദ്ധസാസനേ;

ജാഗരോ സ ഹി സുത്തേസു, അമോഘം തസ്സ ജീവിതം.

൨൦൪. ‘‘തസ്മാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച, പസാദം ധമ്മദസ്സനം;

അനുയുഞ്ജേഥ മേധാവീ, സരം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. – ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ യോതി അനിയമവചനം. ഹവേതി ദള്ഹത്ഥേ നിപാതോ. ദഹരോതി തരുണോ. ഭിക്ഖതീതി ഭിക്ഖു. യുഞ്ജതീതി ഘടതി വായമതി. ജാഗരോതി ജാഗരണധമ്മസമന്നാഗതോ. സുത്തേസൂതി സുപന്തേസു. ഇദം വുത്തം ഹോതി യോ ഭിക്ഖു ദഹരോവ സമാനോ തരുണോ ‘‘തഥാഹം പച്ഛാ വുഡ്ഢകാലേ ജാനിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ ബുദ്ധാനം സാസനേ അപ്പമാദപടിപത്തിയം യുഞ്ജതി സമഥവിപസ്സനാഭാവനായ യോഗം കരോതി, സോ സുത്തേസു അവിജ്ജാനിദ്ദായ സുത്തേസു പമത്തേസു സദ്ധാദിജാഗരധമ്മസമന്നാഗമേന ജാഗരോ, തതോ ഏവ അത്തഹിതപരഹിതപാരിപൂരിയാ അമോഘം അവഞ്ഝം തസ്സ ജീവിതം, യസ്മാ ച ഏതദേവം, തസ്മാ സദ്ധഞ്ച ‘‘അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ’’തിആദിനയപ്പവത്തം കമ്മഫലസദ്ധഞ്ച, സദ്ധൂപനിബന്ധത്താ സീലസ്സ തദുപനിസ്സയം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലഞ്ച, ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’’തി ഏവം പവത്തരതനത്തയപ്പസാദഞ്ച, വിപസ്സനാപഞ്ഞാസഹിതായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പരിഞ്ഞാദിവസേന ചതുസച്ചധമ്മദസ്സനഞ്ച മേധാവീ ധമ്മോജപഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദം അനുസിട്ഠിം അനുസ്സരന്തോ ആദിത്തമ്പി അത്തനോ സീസം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ അനുയുഞ്ജേഥ, തത്ഥ അനുയോഗം ആതപ്പം കരേയ്യാതി അത്ഥോ.

ധമ്മപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ബ്രഹ്മാലിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

കസ്സിന്ദ്രിയാനി സമഥങ്ഗതാനീതി ആയസ്മതോ ബ്രഹ്മാലിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ വന്ദിത്വാ പാദഫലം അദാസി. സത്ഥാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബ്രഹ്മാലീതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ സംസാരേ സഞ്ജാതസംവേഗോ താദിസേന കല്യാണമിത്തസന്നിസ്സയേന ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിത്വാ പതിരൂപകമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ഞാണസ്സ പരിപാകഗതത്താ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൧.൬൩-൬൭) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹം;

രഥിയം പടിപജ്ജന്തം, പാദഫലം അദാസഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ഫലം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ മഗ്ഗസുഖേന ഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ഏകദിവസം പധാനപരിഗ്ഗാഹകേന ഥേരേന തസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ ഭിക്ഖൂ ഉദ്ദിസ്സ വുത്തം പധാനാനുയോഗം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ –

൨൦൫. ‘‘കസ്സിന്ദ്രിയാനി സമഥങ്ഗതാനി, അസ്സാ യഥാ സാരഥിനാ സുദന്താ;

പഹീനമാനസ്സ അനാസവസ്സ, ദേവാപി കസ്സ പിഹയന്തി താദിനോ.

൨൦൬. ‘‘മയ്ഹിന്ദ്രിയാനി സമഥങ്ഗതാനി, അസ്സാ യഥാ സാരഥിനാ സുദന്താ;

പഹീനമാനസ്സ അനാസവസ്സ, ദേവാപി മയ്ഹം പിഹയന്തി താദിനോ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – ഇമസ്മിം അരഞ്ഞായതനേ വസന്തേസു ഭിക്ഖൂസു കസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഥേരസ്സ വാ നവസ്സ വാ മജ്ഝിമസ്സ വാ ഛേകേന സാരഥിനാ സുദന്താ അസ്സാ വിയ മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി സമഥം ദന്തഭാവം നിബ്ബിസേവനഭാവം ഗതാനി. കസ്സ നവവിധമ്പി മാനം പഹായ ഠിതത്താ പഹീനമാനസ്സ ചതുന്നമ്പി ആസവാനം അഭാവേന അനാസവസ്സ ഇട്ഠാദീസു താദിലക്ഖണപ്പത്തിയാ താദിനോ ദേവാപി പിഹയന്തി മനുസ്സാപി സമ്മാപടിപത്തിദസ്സനാദിനാ ച ആദരേന പത്ഥേന്തീതി.

തത്ഥ ച ഗാഥായം പുരിമഡ്ഢേന അനാഗാമിമഗ്ഗാധിഗമോ പുട്ഠോ, അനാഗാമിനോപി ഹി ഇന്ദ്രിയാനി പഹീനകാമരാഗബ്യാപാദതായ സമഥം നിബ്ബിസേവനതം ഗതാനി ഹോന്തി. ഇതരേന അരഹത്തമഗ്ഗപടിലാഭോ, അരഹാ ഹി ‘‘പഹീനമാനോ അനാസവോ താദീ’’തി ച വുച്ചതി.

അഥായസ്മാ ബ്രഹ്മാലി പധാനപരിഗ്ഗാഹകേന വുത്തം ‘‘കസ്സിന്ദ്രിയാനീ’’തി ഗാഥം പച്ചനുഭാസി. തദത്ഥം അത്തൂപനായികവസേന വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘മയ്ഹിന്ദ്രിയാനീ’’തിആദികായ ദുതിയഗാഥായ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി, തത്ഥ മയ്ഹിന്ദ്രിയാനീതി മമ ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി. സേസം വുത്തനയമേവ.

ബ്രഹ്മാലിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മോഘരാജത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഛവിപാപക ചിത്തഭദ്ദകാതി ആയസ്മതോ മോഘരാജത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം ആകങ്ഖന്തോ പണിധാനം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ ബ്രാഹ്മണമാണവേ വിജ്ജാസിപ്പാനി സിക്ഖാപേന്തോ ഏകദിവസം അത്ഥദസ്സിം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം കത്വാ ‘‘യാവതാ രൂപിനോ സത്താ’’തിആദിനാ ഛഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവിത്വാ ഭാജനം പൂരേത്വാ മധും ഉപനാമേസി. സത്ഥാ മധും പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം അകാസി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കട്ഠവാഹനസ്സ നാമ രഞ്ഞോ അമച്ചോ ഹുത്വാ തേന സത്ഥു ആനയനത്ഥം പുരിസസഹസ്സേന പേസിതോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മോഘരാജാതി ലദ്ധനാമോ ബാവരീബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ സംവേഗജാതോ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ താപസസഹസ്സപരിവാരോ അജിതാദീഹി സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം പേസിതോ തേസം പന്നരസമോ ഹുത്വാ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനപരിയോസാനേ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪.൬൪-൮൩) –

‘‘അത്ഥദസ്സീ തു ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ അപരാജിതോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിബ്യൂള്ഹോ, രഥിയം പടിപജ്ജഥ.

‘‘സിസ്സേഹി സമ്പരിവുതോ, ഘരമ്ഹാ അഭിനിക്ഖമിം;

നിക്ഖമിത്വാനഹം തത്ഥ, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘അഭിവാദിയ സമ്ബുദ്ധം, സിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം;

സകം ചിത്തം പസാദേത്വാ, സന്ഥവിം ലോകനായകം.

‘‘യാവതാ രൂപിനോ സത്താ, അരൂപീ വാ അസഞ്ഞിനോ;

സബ്ബേ തേ തവ ഞാണമ്ഹി, അന്തോ ഹോന്തി സമോഗധാ.

‘‘സുഖുമച്ഛികജാലേന, ഉദകം യോ പരിക്ഖിപേ;

യേ കേചി ഉദകേ പാണാ, അന്തോജാലേ ഭവന്തി തേ.

‘‘യേസഞ്ച ചേതനാ അത്ഥി, രൂപിനോ ച അരൂപിനോ;

സബ്ബേ തേ തവ ഞാണമ്ഹി, അന്തോ ഹോന്തി സമോഗധാ.

‘‘സമുദ്ധരസിമം ലോകം, അന്ധകാരസമാകുലം;

തവ ധമ്മം സുണിത്വാന, കങ്ഖാസോതം തരന്തി തേ.

‘‘അവിജ്ജാനിവുതേ ലോകേ, അന്ധകാരേന ഓത്ഥടേ;

തവ ഞാണമ്ഹി ജോതന്തേ, അന്ധകാരാ പധംസിതാ.

‘‘തുവം ചക്ഖൂസി സബ്ബേസം, മഹാതമപനൂദനോ;

തവ ധമ്മം സുണിത്വാന, നിബ്ബായതി ബഹുജ്ജനോ.

‘‘പുടകം പൂരയിത്വാന, മധുഖുദ്ദമനേളകം;

ഉഭോ ഹത്ഥേഹി പഗ്ഗയ്ഹ, ഉപനേസിം മഹേസിനോ.

‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹി മഹാവീരോ, സഹത്ഥേന മഹാ ഇസി;

ഭുഞ്ജിത്വാ തഞ്ച സബ്ബഞ്ഞൂ, വേഹാസം നഭമുഗ്ഗമി.

‘‘അന്തലിക്ഖേ ഠിതോ സത്ഥാ, അത്ഥദസ്സീ നരാസഭോ;

മമ ചിത്തം പസാദേന്തോ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യേനിദം ഥവിതം ഞാണം, ബുദ്ധസേട്ഠോ ച ഥോമിതോ;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ദുഗ്ഗതിം സോ ന ഗച്ഛതി.

‘‘ചതുദ്ദസഞ്ച ഖത്തും സോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

പഥബ്യാ രജ്ജം അട്ഠസതം, വസുധം ആവസിസ്സതി.

‘‘പഞ്ചേവ സതക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം അസങ്ഖേയ്യം, മഹിയാ കാരയിസ്സതി.

‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിസ്സതി.

‘‘ഗമ്ഭീരം നിപുണം അത്ഥം, ഞാണേന വിചിനിസ്സതി;

മോഘരാജാതി നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘തീഹി വിജ്ജാഹി സമ്പന്നം, കതകിച്ചമനാസവം;

ഗോതമോ സത്ഥവാഹഗ്ഗോ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസ്സതി.

‘‘ഹിത്വാ മാനുസകം യോഗം, ഛേത്വാന ഭവബന്ധനം;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥലൂഖം സുത്തലൂഖം രജനലൂഖന്തി വിസേസേന തിവിധേനപി ലൂഖേന സമന്നാഗതം പംസുകൂലം ധാരേസി. തേന നം സത്ഥാ ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. അപരഭാഗേ പുരിമകമ്മപ്പച്ചയാ പരിഹാരസ്സ അകരണതോ ഥേരസ്സ സരീരേ ദദ്ദുപീളകാദീനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ വഡ്ഢിംസു. സോ ‘‘സേനാസനം ദുസ്സതീ’’തി ഹേമന്തേപി മഗധക്ഖേത്തേസു പലാലസന്ഥാരാനി അത്ഥരിത്വാ സേതി. തം ഏകദിവസം ഉപട്ഠാനം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നം സത്ഥാ പടിസന്ഥാരവസേന ‘‘ഛവിപാപകാ’’തിആദിനാ പഠമഗാഥായ പുച്ഛി.

൨൦൭. തത്ഥ ഛവിപാപകാതി ദദ്ദുകച്ഛുപീളകാഹി ഭിന്നച്ഛവിഭാവതോ ഹീനച്ഛവിക ദുട്ഠച്ഛവിക. ചിത്തഭദ്ദകാതി അനവസേസകിലേസപ്പഹാനേന ബ്രഹ്മവിഹാരസേവനായ ച ഭദ്ദചിത്ത സുന്ദരചിത്ത. മോഘരാജാതി തസ്സ ആലപനം. സതതം സമാഹിതോതി അഗ്ഗഫലസമാധിനാ നിച്ചകാലം അഭിണ്ഹം സമാഹിതമാനസോ. ഹേമന്തികസീതകാലരത്തിയോതി ഹേമന്തസമയേ സീതകാലരത്തിയോ. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. ‘‘ഹേമന്തികാ സീതകാലരത്തിയോ’’തിപി പാളി. തത്ഥ ഹേമന്തികാതി ഹേമന്തോഗധാ ഹേമന്തപരിയാപന്നാതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖു ത്വം സീതി ഭിക്ഖു കോ ത്വം അസി, ഏവംഭൂതോ പരേസു തവ സേനാസനം കത്വാ അദേന്തേസു സങ്ഘികഞ്ച സേനാസനം അപവിസന്തോ. കഥം കരിസ്സസീതി യഥാവുത്തേ സീതകാലേ കഥം അത്തഭാവം പവത്തേസീതി സത്ഥാ പുച്ഛി. ഏവം പന പുട്ഠോ ഥേരോ സത്ഥു തമത്ഥം കഥേന്തോ –

൨൦൮. ‘‘സമ്പന്നസസ്സാ മഗധാ, കേവലാ ഇതി മേ സുതം;

പലാലച്ഛന്നകോ സേയ്യം, യഥഞ്ഞേ സുഖജീവിനോ’’തി. – ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ സമ്പന്നസസ്സാതി നിപ്ഫന്നസസ്സാ. മഗധാതി മഗധരട്ഠം വദതി. മഗധാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘മഗധാ’’ത്വേവ ബഹുവചനേന വുച്ചതി. കേവലാതി അനവസേസാ. ഇതി മേ സുതന്തി ഏവം മയാ സുതം. തത്ഥ യോ അദിട്ഠോ പദേസോ, തസ്സ വസേന സുതന്തി വുത്തം. തേന ഏദിസേ കാലേ മഗധേസു യത്ഥ കത്ഥചി മയാ വസിതും സക്കാതി ദസ്സേതി. പലാലച്ഛന്നകോ സേയ്യം, യഥഞ്ഞേ സുഖജീവിനോതി യഥാ അഞ്ഞേ സുഖജീവിനോ ഭിക്ഖൂ സേനാസനസപ്പായം ലദ്ധാ സുന്ദരേഹി അത്ഥരണപാവുരണേഹി സുഖേന സയന്തി, ഏവം അഹമ്പി പലാലസന്ഥാരമേവ ഹേട്ഠാ സന്ഥരിത്വാ ഉപരി തിരിയഞ്ച പലാലച്ഛദനേനേവ ഛാദിതസരീരതായ പലാലച്ഛന്നകോ സേയ്യം സയിം, സേയ്യം കപ്പേസിന്തി അത്തനോ യഥാലാഭസന്തോസം വിഭാവേതി.

മോഘരാജത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. വിസാഖപഞ്ചാലപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ന ഉക്ഖിപേ നോ ച പരിക്ഖിപേ പരേതി ആയസ്മതോ വിസാഖസ്സ പഞ്ചാലപുത്തസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചുദ്ദസേ കപ്പേ പച്ചന്തഗാമേ ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഫലപരിയേസനം ചരന്തേഹി തസ്മിം ഗാമേ മനുസ്സേഹി സദ്ധിം അരഞ്ഞം ഗതോ തത്ഥ ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ വല്ലിഫലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ മണ്ഡലികരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിസാഖോതി ലദ്ധനാമോ പഞ്ചാലരാജധീതുയാ പുത്തഭാവതോ പച്ഛാ പഞ്ചാലപുത്തോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ പിതരി മതേ രജ്ജം കാരേന്തോ സത്ഥരി അത്തനോ ഗാമസമീപഗതേ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം സാവത്ഥിം ഗതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൩൧-൩൬) –

‘‘സബ്ബേ ജനാ സമാഗമ്മ, അഗമിംസു വനം തദാ;

ഫലമന്വേസമാനാ തേ, അലഭിംസു ഫലം തദാ.

‘‘തത്ഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, സയമ്ഭും അപരാജിതം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, വല്ലിഫലമദാസഹം.