൩. തികനിപാതോ

൧. അങ്ഗണികഭാരദ്വാജത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

തികനിപാതേ അയോനി സുദ്ധിമന്വേസന്തി ആയസ്മതോ അങ്ഗണികഭാരദ്വാജത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗണ്ഹി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഹിമവന്തസമീപേ ഉക്കട്ഠേ നാമ നഗരേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ അങ്ഗണികഭാരദ്വാജോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയതായ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അമരം തപം ചരന്തോ തത്ഥ തത്ഥ വിചരന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ജനപദചാരികം ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ തം മിച്ഛാതപം പഹായ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൨൩.൪൮-൫൧) –

‘‘ഉസഭം പവരം വീരം, വേസ്സഭും വിജിതാവിനം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, ബുദ്ധസേട്ഠമവന്ദഹം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, വന്ദനായ ഇദം ഫലം.

‘‘ചതുവീസതികപ്പമ്ഹി, വികതാനന്ദനാമകോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ വിമുത്തിസുഖേന വിഹരന്തോ ഞാതീനം അനുകമ്പായ അത്തനോ ജാതിഭൂമിം ഗന്ത്വാ ബഹൂ ഞാതകേ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠാപേത്വാ തതോ നിവത്തിത്വാ കുരുരട്ഠേ കുണ്ഡിയസ്സ നാമ നിഗമസ്സ അവിദൂരേ അരഞ്ഞേ വസന്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന ഉഗ്ഗാരാമം ഗതോ ഉത്തരാപഥതോ ആഗതേഹി സന്ദിട്ഠേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി സമാഗതോ തേഹി, ‘‘ഭോ ഭാരദ്വാജ, കിം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണാനം സമയം പഹായ ഇമം സമയം ഗണ്ഹീ’’തി പുച്ഛിതോ തേസം ഇതോ ബുദ്ധസാസനതോ ബഹിദ്ധാ സുദ്ധി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ –

൨൧൯. ‘‘അയോനി സുദ്ധിമന്വേസം, അഗ്ഗിം പരിചരിം വനേ;

സുദ്ധിമഗ്ഗം അജാനന്തോ, അകാസിം അമരം തപ’’ന്തി. – പഠമം ഗാഥമാഹ;

തത്ഥ അയോനീതി അയോനിസോ അനുപായേന. സുദ്ധിന്തി സംസാരസുദ്ധിം ഭവനിസ്സരണം. അന്വേസന്തി ഗവേസന്തോ. അഗ്ഗിം പരിചരിം വനേതി ‘‘അയം സുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി അധിപ്പായേന അരഞ്ഞായതനേ അഗ്ഗിഹുതസാലായം അഗ്യാഗാരം കത്വാ ആഹുതിം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ അഗ്ഗിദേവം പരിചരിം വേദേ വുത്തവിധിനാ പൂജേസിം. സുദ്ധിമഗ്ഗം അജാനന്തോ, അകാസിം അമരം തപന്തി സുദ്ധിയാ നിബ്ബാനസ്സ മഗ്ഗം അജാനന്തോ അഗ്ഗിപരിചരണം വിയ പഞ്ചതപതപ്പനാദിഅത്തകിലമഥാനുയോഗം ‘‘സുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി മഞ്ഞായ അകാസിം അചരിം പടിപജ്ജിം.

ഏവം ഥേരോ അസ്സമതോ അസ്സമം ഗച്ഛന്തോ വിയ വേദേ വുത്തവിധിനാ അഗ്ഗിപരിചരണാദിനാ അനുട്ഠായ സുദ്ധിയാ അപ്പത്തഭാവേന ബഹിദ്ധാ സുദ്ധിയാ അഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ സുദ്ധി ച മയാ അധിഗതാതി ദസ്സേന്തോ –

൨൨൦. ‘‘തം സുഖേന സുഖം ലദ്ധം, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. – ദുതിയഗാഥമാഹ;

തത്ഥ തന്തി യസ്സത്ഥായ സുദ്ധിം അന്വേസന്തോ തസ്സ മഗ്ഗം അജാനന്തോ അഗ്ഗിം പരിചരിം അമരം തപം അചരിം, തം നിബ്ബാനസുഖം സുഖേന സമഥവിപസ്സനായ സുഖായ പടിപദായ അത്തകിലമഥാനുയോഗം അനുപഗമ്മ മയാ ലദ്ധം പത്തം അധിഗതം. പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതന്തി സത്ഥു സാസനധമ്മസ്സ സുധമ്മതം അവിപരീതനിയ്യാനികധമ്മസഭാവം പസ്സ ജാനാഹീതി ധമ്മാലപനവസേന വദതി, അത്താനം വാ ആലപതി. തസ്സ ലദ്ധഭാവം പന ദസ്സേന്തോ –

‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ആഹ, തം വുത്തത്ഥമേവ. ഏവം സുദ്ധിയാ അധിഗതത്താ ‘‘ഇതോ പട്ഠായാഹം പരമത്ഥതോ ബ്രാഹ്മണോ’’തി ദസ്സേന്തോ –

൨൨൧. ‘‘ബ്രഹ്മബന്ധു പുരേ ആസിം, ഇദാനി ഖോമ്ഹി ബ്രാഹ്മണോ;

തേവിജ്ജോ ന്ഹാതകോചമ്ഹി, സോത്തിയോ ചമ്ഹി വേദഗൂ’’തി. – തതിയം ഗാഥമാഹ;

തസ്സത്ഥോ – ഇതോ പുബ്ബേ ജാതിമത്തേന ബ്രാഹ്മണഭാവതോ ബ്രാഹ്മണാനം സമഞ്ഞായ ബ്രഹ്മബന്ധു നാമ ആസിം. ബാഹിതപാപത്താ പന ഇദാനി ഖോ അരഹത്താധിഗമേന പരമത്ഥതോ ബ്രാഹ്മണോ ച അമ്ഹി. ഇതോ പുബ്ബേ ഭവസഞ്ചയകരാനം തിസ്സന്നം വേദസങ്ഖാതാനം വിജ്ജാനം അജ്ഝയനേന സമഞ്ഞാമത്തേന തേവിജ്ജോ നാമ ഹുത്വാ ഇദാനി ഭവക്ഖയകരായ വിജ്ജായ വസേന തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം അധിഗതത്താ പരമത്ഥതോ തേവിജ്ജോ ച അമ്ഹി. തഥാ ഇതോ പുബ്ബേ ഭവസ്സാദഗധിതായ ന്ഹാതകവതനിപ്ഫത്തിയാ സമഞ്ഞാമത്തേന ന്ഹാതകോ നാമ ഹുത്വാ ഇദാനി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗജലേന സുവിക്ഖാലിതകിലേസമലതായ പരമത്ഥതോ ന്ഹാതകോ ചമ്ഹി. ഇതോ പുബ്ബേ അവിമുത്തഭവസ്സാദമന്തജ്ഝാനേന വോഹാരമത്തതോ സോത്തിയോ നാമ ഹുത്വാ ഇദാനി സുവിമുത്തഭവസ്സാദധമ്മജ്ഝാനേന പരമത്ഥതോ സോത്തിയോ ചമ്ഹി. ഇതോ പുബ്ബേ അപ്പടിനിസ്സട്ഠപാപധമ്മാനം വേദാനം ഗതമത്തേന വേദഗൂ നാമ ഹുത്വാ ഇദാനി വേദസങ്ഖാതേന മഗ്ഗഞാണേന സംസാരമഹോഘസ്സ വേദസ്സ ചതുസച്ചസ്സ ച പാരം ഗതത്താ അധിഗതത്താ ഞാതത്താ പരമത്ഥതോ വേദഗൂ ജാതോതി. തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണാ സാസനേ ഉളാരം പസാദം പവേദേസും.

അങ്ഗണികഭാരദ്വാജത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പച്ചയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പഞ്ചാഹാഹം പബ്ബജിതോതി ആയസ്മതോ പച്ചയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം വിനതായ നാമ നദിയാ തീരേ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ മനുഞ്ഞദസ്സനാനി മഹന്താനി ഉദുമ്ബരഫലാനി ഓചിനിത്വാ ഉപനാമേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ കസ്സപേ ഭഗവതി ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കേ വേനേയ്യജനാനുഗ്ഗഹം കരോന്തേ തസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തോ ഏകദിവസം സംസാരദുക്ഖം ചിന്തേത്വാ

അതിവിയ സഞ്ജാതസംവേഗോ വിഹാരേ നിസിന്നോ ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ ഇതോ ന നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം അധിട്ഠായ വായമന്തോ ഞാണസ്സ അപരിപക്കത്താ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേതും നാസക്ഖി. സോ കാലങ്കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രോഹിതനഗരേ ഖത്തിയകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ പച്ചയോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠിതോ ഏകദിവസം മഹാരാജബലിം കാതും ആരഭി. തത്ഥ മഹാജനോ സന്നിപതി. തസ്മിം സമാഗമേ തസ്സ പസാദഞ്ജനനത്ഥം സത്ഥാ മഹാജനസ്സ പേക്ഖന്തസ്സേവ ആകാസേ വേസ്സവണേന നിമ്മിതേ രതനമയകൂടാഗാരേ രതനമയസീഹാസനേ നിസീദിത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. മഹതോ ജനകായസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തം ധമ്മം സുത്വാ പച്ചയരാജാപി രജ്ജം പഹായ പുരിമഹേതുസഞ്ചോദിതോ പബ്ബജി. സോ യഥാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ പടിഞ്ഞം അകാസി, ഏവം പടിഞ്ഞം കത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ താവദേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൧൫-൨൦) –

‘‘വിനതാനദിയാ തീരേ, വിഹാസി പുരിസുത്തമോ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ഏകഗ്ഗം സുസമാഹിതം.

‘‘തസ്മിം പസന്നമാനസോ, കിലേസമലധോവനേ;

ഉദുമ്ബരഫലം ഗയ്ഹ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ഫലമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, സംവിഗ്ഗമാനമാനസോ;

കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിം അഹം.

‘‘തഥാ പബ്ബജിതോ സന്തോ, ഭാവനം അനുയുഞ്ജിസം;

ന വിഹാരാ നിക്ഖമിസ്സം, ഇതി കത്വാന മാനസം.

‘‘ഉത്തമത്ഥം അസമ്പത്തോ, ന ച പത്തോമ്ഹി താവദേ;

ഇദാനി പന ഞാണസ്സ, പരിപാകേന നിബ്ബുതോ;

പത്തോമ്ഹി അചലം ഠാനം, ഫുസിത്വാ അച്ചുതം പദം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തികിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൨൨൨. ‘‘പഞ്ചാഹാഹം പബ്ബജിതോ, സേഖോ അപ്പത്തമാനസോ;

വിഹാരം മേ പവിട്ഠസ്സ, ചേതസോ പണിധീ അഹു.

൨൨൩. ‘‘നാസിസ്സം ന പിവിസ്സാമി, വിഹാരതോ ന നിക്ഖമേ;

നപി പസ്സം നിപാതേസ്സം, തണ്ഹാസല്ലേ അനൂഹതേ.

൨൨൪. ‘‘തസ്സ മേവം വിഹരതോ, പസ്സ വീരിയപരക്കമം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ പഞ്ചാഹാഹം പബ്ബജിതോതി പഞ്ചാഹോ അഹം, പബ്ബജിതോ ഹുത്വാ പഞ്ചാഹോ, പബ്ബജിതദിവസതോ പഞ്ചമോ അഹോ നിട്ഠിതോതി അത്ഥോ. സേഖോ അപ്പത്തമാനസോതി അധിസീലസിക്ഖാദീനം സിക്ഖനതോ സേഖോ. അനവസേസതോ മാനം സിയതി സമുച്ഛിന്ദതീതി മാനസോ, അഗ്ഗമഗ്ഗോ, തംനിബ്ബത്തിതോ മാനസതോ ആഗതം മാനസം, അരഹത്തം, തം, സോ വാ അപ്പത്തോ ഏതേനാതി അപ്പത്തമാനസോ. വിഹാരം മേ പവിട്ഠസ്സ, ചേതസോ പണിധീ അഹൂതി ഏവം സേഖസ്സ മേ വസനകവിഹാരം ഓവരകം പവിട്ഠസ്സ സതോ ഏവരൂപോ ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരോ ചേതോപണിധി അഹോസി, ഏവം മയാ ചിത്തം പണിഹിതന്തി അത്ഥോ.

നാസിസ്സന്തിആദിനാ ചിത്തപണിധിം ദസ്സേതി. തത്ഥ നാസിസ്സന്തി യംകിഞ്ചി ഭോജനം ന ഭുഞ്ജിസ്സം ന ഭുഞ്ജിസ്സാമി തണ്ഹാസല്ലേ മമ ഹദയഗതേ അനൂഹതേ അനുദ്ധതേതി ഏവം സബ്ബപദേസു യോജേതബ്ബം. ന പിവിസ്സാമീതി യംകിഞ്ചി പാതബ്ബം ന പിവിസ്സാമി. വിഹാരതോ ന നിക്ഖമേതി ഇമസ്മാ ഇദാനി മയാ നിസിന്നഗബ്ഭതോ ന നിക്ഖമേയ്യം. നപി പസ്സം നിപാതേസ്സന്തി മമ സരീരസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു ഏകമ്പി പസ്സം കായകിലമഥവിനോദനത്ഥം ന നിപാതേസ്സം, ഏകപസ്സേനപി ന നിപജ്ജിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

തസ്സ മേവം വിഹരതോതി തസ്സ മേ ഏവം ചിത്തം പണിധായ ദള്ഹവീരിയാധിട്ഠാനം കത്വാ വിപസ്സനാനുയോഗവസേന വിഹരതോ. പസ്സ വീരിയപരക്കമന്തി വിധിനാ ഈരയിതബ്ബതോ ‘‘വീരിയം’’ പരം ഠാനം അക്കമനതോ ‘‘പരക്കമോ’’തി ച ലദ്ധനാമം ഉസ്സോള്ഹീഭൂതം വായാമം പസ്സ ജാനാഹി. യസ്സ പനാനുഭാവേന മയാ തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനന്തി വുത്തത്ഥമേവ.

പച്ചയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ബാകുലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യോ പുബ്ബേ കരണീയാനീതി ആയസ്മതോ ബാകുലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി കിര അതീതേ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ മത്ഥകേ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ ‘‘സമ്പരായികത്ഥം ഗവേസിസ്സാമീ’’തി ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പബ്ബതപാദേ വിഹരന്തോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാഅട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സരണേസു പതിട്ഠിതോ സത്ഥു ഉദരാബാധേ ഉപ്പന്നേ അരഞ്ഞതോ ഭേസജ്ജാനി ആഹരിത്വാ തം വൂപസമേത്വാ തത്ഥ പുഞ്ഞം ആരോഗ്യത്ഥായ പരിണാമേത്വാ തതോ ചുതോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും അപ്പാബാധാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയം തം ഠാനന്തരം ആകങ്ഖന്തോ പണിധാനം കത്വാ യാവജീവം കുസലം ഉപചിനിത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ ബന്ധുമതീനഗരേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ പുരിമനയേനേവ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞാലാഭീ ഹുത്വാ പബ്ബതപാദേ വസന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സരണേസു പതിട്ഠിതോ ഭിക്ഖൂനം തിണപുപ്ഫകരോഗേ ഉപ്പന്നേ തം വൂപസമേത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകനവുതികപ്പേ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഘരാവാസം വസന്തോ ഏകം ജിണ്ണം വിനസ്സമാനം മഹാവിഹാരം ദിസ്വാ തത്ഥ ഉപോസഥാഗാരാദികം സബ്ബം ആവസഥം കാരേത്വാ തത്ഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സബ്ബം ഭേസജ്ജം പടിയാദേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ കോസമ്ബിയം സേട്ഠിഗേഹേ നിബ്ബത്തി. സോ അരോഗഭാവായ മഹായമുനായ ന്ഹാപിയമാനോ ധാതിയാ ഹത്ഥതോ മച്ഛേന ഗിലിതോ മച്ഛേ കേവട്ടഹത്ഥഗതേ ബാരാണസിസേട്ഠിഭരിയായ വിക്കിണിത്വാ ഗഹിതേ ഫാലിയമാനേപി പുഞ്ഞബലേന അരോഗോയേവ ഹുത്വാ തായ പുത്തോതി ഗഹേത്വാ പോസിയമാനോ തം പവത്തിം സുത്വാ ജനകേഹി മാതാപിതൂഹി ‘‘അയം അമ്ഹാകം പുത്തോ, ദേഥ നോ പുത്ത’’ന്തി അനുയോഗേ കതേ രഞ്ഞാ ‘‘ഉഭയേസമ്പി സാധാരണോ ഹോതൂ’’തി ദ്വിന്നം കുലാനം ദായാദഭാവേന വിനിച്ഛയം കത്വാ ഠപിതത്താ ബാകുലോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ഹുത്വാ മഹതിം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ആസീതികോ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സത്താഹമേവ പുഥുജ്ജനോ അഹോസി, അട്ഠമേ അരുണേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪൦.൩൮൬-൪൧൧) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, സോഭിതോ നാമ പബ്ബതോ;

അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, സകസിസ്സേഹി മാപിതോ.

‘‘മണ്ഡപാ ച ബഹൂ തത്ഥ, പുപ്ഫിതാ സിന്ധുവാരകാ;

കപിത്ഥാ ച ബഹൂ തത്ഥ, പുപ്ഫിതാ ജീവജീവകാ.

‘‘നിഗ്ഗുണ്ഡിയോ ബഹൂ തത്ഥ, ബദരാമലകാനി ച;

ഫാരുസകാ അലാബൂ ച, പുണ്ഡരീകാ ച പുപ്ഫിതാ.

‘‘ആളകാ ബേലുവാ തത്ഥ, കദലീ മാതുലുങ്ഗകാ;

മഹാനാമാ ബഹൂ തത്ഥ, അജ്ജുനാ ച പിയങ്ഗുകാ.

‘‘കോസമ്ബാ സളലാ നിമ്ബാ, നിഗ്രോധാ ച കപിത്ഥനാ;

ഏദിസോ അസ്സമോ മയ്ഹം, സസിസ്സോഹം തഹിം വസിം.

‘‘അനോമദസ്സീ ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ ലോകനായകോ;

ഗവേസം പടിസല്ലാനം, മമസ്സമമുപാഗമി.

‘‘ഉപേതമ്ഹി മഹാവീരേ, അനോമദസ്സിമഹായസേ;

ഖണേന ലോകനാഥസ്സ, വാതാബാധോ സമുട്ഠഹി.

‘‘വിചരന്തോ അരഞ്ഞമ്ഹി, അദ്ദസം ലോകനായകം;

ഉപഗന്ത്വാന സമ്ബുദ്ധം, ചക്ഖുമന്തം മഹായസം.

‘‘ഇരിയഞ്ചാപി ദിസ്വാന, ഉപലക്ഖേസഹം തദാ;

അസംസയഞ്ഹി ബുദ്ധസ്സ, ബ്യാധി നോ ഉദപജ്ജഥ.

‘‘ഖിപ്പം അസ്സമമാഗഞ്ഛിം, മമ സിസ്സാന സന്തികേ;

ഭേസജ്ജം കത്തുകാമോഹം, സിസ്സേ ആമന്തയിം തദാ.

‘‘പടിസ്സുണിത്വാന മേ വാക്യം, സിസ്സാ സബ്ബേ സഗാരവാ;

ഏകജ്ഝം സന്നിപതിംസു, സത്ഥുഗാരവതാ മമ.

‘‘ഖിപ്പം പബ്ബതമാരുയ്ഹ, സബ്ബോസധമഹാസഹം;

പാനീയയോഗം കത്വാന, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം.

‘‘പരിഭുത്തേ മഹാവീരേ, സബ്ബഞ്ഞുലോകനായകേ;

ഖിപ്പം വാതോ വൂപസമി, സുഗതസ്സ മഹേസിനോ.

‘‘പസ്സദ്ധം ദരഥം ദിസ്വാ, അനോമദസ്സീ മഹായസോ;

സകാസനേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ മേ പാദാസി ഭേസജ്ജം, ബ്യാധിഞ്ച സമയീ മമ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

വാദിതേ തൂരിയേ തത്ഥ, മോദിസ്സതി സദാ അയം.

‘‘മനുസ്സലോകമാഗന്ത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

സഹസ്സക്ഖത്തും രാജാ ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘പഞ്ചപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, അനോമോ നാമ ഖത്തിയോ;

ചാതുരന്തോ വിജിതാവീ, ജമ്ബുമണ്ഡസ്സ ഇസ്സരോ.

‘‘സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ;

താവതിംസേപി ഖോഭേത്വാ, ഇസ്സരം കാരയിസ്സതി.

‘‘ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, അപ്പാബാധോ ഭവിസ്സതി;

പരിഗ്ഗഹം വിവജ്ജേത്വാ, ബ്യാധിം ലോകേ തരിസ്സതി.

‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘കിലേസേ ഝാപയിത്വാന, തണ്ഹാസോതം തരിസ്സതി;

ബാകുലോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘ഇദം സബ്ബം അഭിഞ്ഞായ, ഗോതമോ സക്യപുങ്ഗവോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസ്സതി.

‘‘അനോമദസ്സീ ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ ലോകനായകോ;

വിവേകാനുവിലോകേന്തോ, മമസ്സമമുപാഗമി.

‘‘ഉപാഗതം മഹാവീരം, സബ്ബഞ്ഞും ലോകനായകം;

സബ്ബോസധേന തപ്പേസിം, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി.

‘‘തസ്സ മേ സുകതം കമ്മം, സുഖേത്തേ ബീജസമ്പദാ;

ഖേപേതും നേവ സക്കോമി, തദാ ഹി സുകതം മമ.

‘‘ലാഭാ മമ സുലദ്ധം മേ, യോഹം അദ്ദക്ഖി നായകം;

തേന കമ്മാവസേസേന, പത്തോമ്ഹി അചലം പദം.

‘‘സബ്ബമേതം അഭിഞ്ഞായ, ഗോതമോ സക്യപുങ്ഗവോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭേസജ്ജസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥാരാ അത്തനോ സാവകേ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തേന അപ്പാബാധാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതോ സോ പരിനിബ്ബാനസമയേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഭിക്ഖൂനം ഓവാദമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൨൨൫. ‘‘യോ പുബ്ബേ കരണീയാനി, പച്ഛാ സോ കാതുമിച്ഛതി;

സുഖാ സോ ധംസതേ ഠാനാ, പച്ഛാ ച മനുതപ്പതി.

൨൨൬. ‘‘യഞ്ഹി കയിരാ തഞ്ഹി വദേ, യം ന കയിരാ ന തം വദേ;

അകരോന്തം ഭാസമാനം, പരിജാനന്തി പണ്ഡിതാ.

൨൨൭. ‘‘സുസുഖം വത നിബ്ബാനം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതം;

അസോകം വിരജം ഖേമം, യത്ഥ ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതീ’’തി. – ഗാഥാത്തയമഭാസി;

തത്ഥ യോ പുബ്ബേ കരണീയാനി, പച്ഛാ സോ കാതുമിച്ഛതീതി യോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബേ പുരേതരം ജരാരോഗാദീഹി അനഭിഭൂതകാലേയേവ കാതബ്ബാനി അത്തനോ ഹിതസുഖാവഹാനി കമ്മാനി പമാദവസേന അകത്വാ പച്ഛാ സോ കാതബ്ബകാലം അതിക്കമിത്വാ കാതും ഇച്ഛതി. സോതി ച നിപാതമത്തം. തദാ പന ജരാരോഗാദീഹി അഭിഭൂതത്താ കാതും ന സക്കോതി, അസക്കോന്തോ ച സുഖാ സോ ധംസതേ ഠാനാ, പച്ഛാ ച മനുതപ്പതീതി സോ പുഗ്ഗലോ സുഖാ ഠാനാ സഗ്ഗതോ നിബ്ബാനതോ ച തദുപായസ്സ അനുപ്പാദിതത്താ പരിഹായന്തോ ‘‘അകതം മേ കല്യാണ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൪൮; നേത്തി. ൧൨൦) പച്ഛാ ച അനുതപ്പതി വിപ്പടിസാരം ആപജ്ജതി. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. അഹം പന കരണീയം കത്വാ ഏവ തുമ്ഹേ ഏവം വദാമീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഞ്ഹി കയിരാ’’തി ദുതിയം ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ പരിജാനന്തീതി ‘‘ഏത്തകോ അയ’’ന്തി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനന്തി ന ബഹും മഞ്ഞന്തീതി അത്ഥോ. സമ്മാപടിപത്തിവസേന ഹി യഥാവാദീ തഥാകാരീ ഏവ സോഭതി, ന തതോ അഞ്ഞഥാ. കരണീയപരിയായേന സാധാരണതോ വുത്തമത്ഥം ഇദാനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘സുസുഖം വതാ’’തിആദിനാ തതിയം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ദേസിതം സബ്ബസോ സോകഹേതൂനം അഭാവതോ അസോകം വിഗതരാഗാദിരജത്താ വിരജം ചതൂഹി യോഗേഹി അനുപദ്ദുതത്താ ഖേമം നിബ്ബാനം സുട്ഠു സുഖം വത, കസ്മാ? യത്ഥ യസ്മിം നിബ്ബാനേ സകലം വട്ടദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി അച്ചന്തമേവ വൂപസമതീതി.

ബാകുലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ധനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുഖഞ്ചേ ജീവിതും ഇച്ഛേതി ആയസ്മതോ ധനിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ നളമാലായ പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ കുമ്ഭകാരകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ധനിയോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ കുമ്ഭകാരകമ്മേന ജീവതി. തേന ച സമയേന സത്ഥാ ധനിയസ്സ കുമ്ഭകാരസ്സ സാലായം നിസീദിത്വാ പുക്കുസാതിസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഛധാതുവിഭങ്ഗസുത്തം (മ. നി. ൩.൩൪൨ ആദയോ) ദേസേസി. സോ തം സുത്വാ കതകിച്ചോ അഹോസി. ധനിയോ തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം സുത്വാ ‘‘നിയ്യാനികം വത ബുദ്ധസാസനം, യത്ഥ ഏകരത്തിപരിചയേനാപി വട്ടദുക്ഖതോ മുഞ്ചിതും സക്കാ’’തി പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കുടിമണ്ഡനാനുയുത്തോ വിഹരന്തോ കുടികരണം പടിച്ച ഭഗവതാ ഗരഹിതോ സങ്ഘികേ സേനാസനേ വസന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൮.൧-൭) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹം;

വിപിനഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘നളമാലം ഗഹേത്വാന, നിക്ഖമന്തോ ച താവദേ;

തത്ഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, ഓഘതിണ്ണമനാസവം.

‘‘പസന്നചിത്തോ സുമനോ, നളമാലമപൂജയിം;

ദക്ഖിണേയ്യം മഹാവീരം, സബ്ബലോകാനുകമ്പകം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം മാലമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ യേ ഭിക്ഖൂ ധുതങ്ഗസമാധാനേന അത്താനം ഉക്കംസേത്വാ സങ്ഘഭത്താദിം സാദിയന്തേ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ അവജാനന്തി, തേസം ഓവാദദാനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൨൨൮. ‘‘സുഖഞ്ചേ ജീവിതും ഇച്ഛേ, സാമഞ്ഞസ്മിം അപേക്ഖവാ;

സങ്ഘികം നാതിമഞ്ഞേയ്യ, ചീവരം പാനഭോജനം.

൨൨൯. സുഖഞ്ചേ ജീവിതും ഇച്ഛേ, സാമഞ്ഞസ്മിം അപേക്ഖവാ;

അഹി മൂസികസോബ്ഭംവ, സേവേഥ സയനാസനം.

൨൩൦. സുഖഞ്ചേ ജീവിതും ഇച്ഛേ, സാമഞ്ഞസ്മിം അപേക്ഖവാ;

ഇതരീതരേന തുസ്സേയ്യ, ഏകധമ്മഞ്ച ഭാവയേ’’തി. – തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ സുഖഞ്ചേ ജീവിതും ഇച്ഛേ, സാമഞ്ഞസ്മിം അപേക്ഖവാതി സാമഞ്ഞസ്മിം സമണഭാവേ അപേക്ഖവാ സിക്ഖായ തിബ്ബഗാരവോ ഹുത്വാ സുഖം ജീവിതും ഇച്ഛേയ്യ ചേ, അനേസനം പഹായ സാമഞ്ഞസുഖേന സചേ ജീവിതുകാമോതി അത്ഥോ. സങ്ഘികം നാതിമഞ്ഞേയ്യ, ചീവരം പാനഭോജനന്തി സങ്ഘതോ ആഭതം ചീവരം ആഹാരം ന അവമഞ്ഞേയ്യ, സങ്ഘസ്സ ഉപ്പജ്ജനകലാഭോ നാമ പരിസുദ്ധുപ്പാദോ ഹോതീതി തം പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആജീവപാരിസുദ്ധിസമ്ഭവേന സാമഞ്ഞസുഖം ഹത്ഥഗതമേവാതി അധിപ്പായോ. അഹി മൂസികസോബ്ഭംവാതി അഹി വിയ മൂസികായ ഖതബിലം സേവേഥ സേവേയ്യ സേനാസനം. യഥാ നാമ സപ്പോ സയമത്തനോ ആസയം അകത്വാ മൂസികായ അഞ്ഞേന വാ കതേ ആസയേ വസിത്വാ യേന കാമം പക്കമതി, ഏവമേവം ഭിക്ഖു സയം സേനാസനകരണാ സംകിലേസം അനാപജ്ജിത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി വസിത്വാ പക്കമേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി വുത്തേ അവുത്തേ ച പച്ചയേ യഥാലാഭസന്തോസേനേവ സാമഞ്ഞസുഖം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇതരീതരേന തുസ്സേയ്യാ’’തി, യേന കേനചി ഹീനേന വാ പണീതേന വാ യഥാലദ്ധേന പച്ചയേന സന്തോസം ആപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏകധമ്മന്തി അപ്പമാദഭാവം, തഞ്ഹി അനുയുഞ്ജന്തസ്സ അനവജ്ജം സബ്ബം ലോകിയസുഖം ലോകുത്തരസുഖഞ്ച ഹത്ഥഗതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അപ്പമത്തോ ഹി ഝായന്തോ, പപ്പോതി വിപുലം സുഖ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൩൫൨; ധ. പ. ൨൭).

ധനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മാതങ്ഗപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അതിസീതന്തി ആയസ്മതോ മാതങ്ഗപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹിമവന്തസമീപേ മഹതോ ജാതസ്സരസ്സ ഹേട്ഠാ മഹതി നാഗഭവനേ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം നാഗഭവനതോ നിക്ഖമിത്വാ വിചരന്തോ സത്ഥാരം ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അത്തനോ സീസമണിനാ പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരട്ഠേ മാതങ്ഗസ്സ നാമ കുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ മാതങ്ഗപുത്തോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ അലസജാതികോ ഹുത്വാ കിഞ്ചി കമ്മം അകരോന്തോ ഞാതകേഹി അഞ്ഞേഹി ച ഗരഹിതോ ‘‘സുഖജീവിനോ ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ’’തി സുഖജീവിതം ആകങ്ഖന്തോ ഭിക്ഖൂഹി കതപരിചയോ ഹുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ ഇദ്ധിമന്തേ ദിസ്വാ ഇദ്ധിബലം പത്ഥേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൮.൮-൨൯) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;