നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ഖുദ്ദകനികായേ

ഥേരഗാഥാ-അട്ഠകഥാ

(പഠമോ ഭാഗോ)

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

മഹാകാരുണികം നാഥം, ഞേയ്യസാഗരപാരഗും;

വന്ദേ നിപുണഗമ്ഭീര-വിചിത്രനയദേസനം.

വിജ്ജാചരണസമ്പന്നാ, യേന നിയ്യന്തി ലോകതോ;

വന്ദേ തമുത്തമം ധമ്മം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധപൂജിതം.

സീലാദിഗുണസമ്പന്നോ, ഠിതോ മഗ്ഗഫലേസു യോ;

വന്ദേ അരിയസങ്ഘം തം, പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം.

വന്ദനാജനിതം പുഞ്ഞം, ഇതി യം രതനത്തയേ;

ഹതന്തരായോ സബ്ബത്ഥ, ഹുത്വാഹം തസ്സ തേജസാ.

യാ താ സുഭൂതിആദീഹി, കതകിച്ചേഹി താദിഹി;

ഥേരേഹി ഭാസിതാ ഗാഥാ, ഥേരീഹി ച നിരാമിസാ.

ഉദാനനാദവിധിനാ, ഗമ്ഭീരാ നിപുണാ സുഭാ;

സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്താ, അരിയധമ്മപ്പകാസികാ.

ഥേരഗാഥാതി നാമേന, ഥേരീഗാഥാതി താദിനോ;

യാ ഖുദ്ദകനികായമ്ഹി, സങ്ഗായിംസു മഹേസയോ.

താസം ഗമ്ഭീരഞാണേഹി, ഓഗാഹേതബ്ബഭാവതോ;

കിഞ്ചാപി ദുക്കരാ കാതും, അത്ഥസംവണ്ണനാ മയാ.

സഹസംവണ്ണനം യസ്മാ, ധരതേ സത്ഥു സാസനം;

പുബ്ബാചരിയസീഹാനം, തിട്ഠതേവ വിനിച്ഛയോ.

തസ്മാ തം അവലമ്ബിത്വാ, ഓഗാഹേത്വാന പഞ്ചപി;

നികായേ ഉപനിസ്സായ, പോരാണട്ഠകഥാനയം.

സുവിസുദ്ധം അസംകിണ്ണം, നിപുണത്ഥവിനിച്ഛയം;

മഹാവിഹാരവാസീനം, സമയം അവിലോമയം.

യാസം അത്ഥോ ദുവിഞ്ഞേയ്യോ, അനുപുബ്ബികഥം വിനാ;

താസം തഞ്ച വിഭാവേന്തോ, ദീപയന്തോ വിനിച്ഛയം.

യഥാബലം കരിസ്സാമി, അത്ഥസംവണ്ണനം സുഭം;

സക്കച്ചം ഥേരഗാഥാനം, ഥേരീഗാഥാനമേവ ച.

ഇതി ആകങ്ഖമാനസ്സ, സദ്ധമ്മസ്സ ചിരട്ഠിതിം;

തദത്ഥം വിഭജന്തസ്സ, നിസാമയഥ സാധവോതി.

കാ പനേതാ ഥേരഗാഥാ ഥേരീഗാഥാ ച, കഥഞ്ച പവത്താതി, കാമഞ്ചായമത്ഥോ ഗാഥാസു വുത്തോയേവ പാകടകരണത്ഥം പന പുനപി വുച്ചതേ – തത്ഥ ഥേരഗാഥാ താവ സുഭൂതിത്ഥേരാദീഹി ഭാസിതാ. യാ ഹി തേ അത്തനാ യഥാധിഗതം മഗ്ഗഫലസുഖം പച്ചവേക്ഖിത്വാ കാചി ഉദാനവസേന, കാചി അത്തനോ സമാപത്തിവിഹാരപച്ചവേക്ഖണവസേന, കാചി പുച്ഛാവസേന, കാചി പരിനിബ്ബാനസമയേ സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവവിഭാവനവസേന അഭാസിംസു, താ സബ്ബാ സങ്ഗീതികാലേ ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘ഥേരഗാഥാ’’ഇച്ചേവ ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി സങ്ഗീതാ. ഥേരീഗാഥാ പന ഥേരിയോ ഉദ്ദിസ്സ ദേസിതാ.

താ പന വിനയപിടകം, സുത്തന്തപിടകം അഭിധമ്മപിടകന്തി തീസു പിടകേസു സുത്തന്തപിടകപരിയാപന്നാ. ദീഘനികായോ, മജ്ഝിമനികായോ, സംയുത്തനികായോ, അങ്ഗുത്തരനികായോ, ഖുദ്ദകനികായോതി പഞ്ചസു നികായേസു ഖുദ്ദകനികായപരിയാപന്നാ, സുത്തം, ഗേയ്യം, വേയ്യാകരണം, ഗാഥാ, ഉദാനം, ഇതിവുത്തകം, ജാതകം, അബ്ഭുതധമ്മം, വേദല്ലന്തി നവസു സാസനങ്ഗേസു ഗാഥങ്ഗസങ്ഗഹം ഗതാ.

‘‘ദ്വാസീതി ബുദ്ധതോ ഗണ്ഹിം, ദ്വേസഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോ;

ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, യേ മേ ധമ്മാ പവത്തിനോ’’തി.

ഏവം ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികേന പടിഞ്ഞാതേസു ചതുരാസീതിയാ ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സേസു കതിപയധമ്മക്ഖന്ധസങ്ഗഹം ഗതാ.

തത്ഥ ഥേരഗാഥാ താവ നിപാതതോ ഏകനിപാതോ ഏകുത്തരവസേന യാവ ചുദ്ദസനിപാതാതി ചുദ്ദസനിപാതോ സോളസനിപാതോ വീസതിനിപാതോ തിംസനിപാതോ ചത്താലീസനിപാതോ പഞ്ഞാസനിപാതോ സട്ഠിനിപാതോ സത്തതിനിപാതോതി ഏകവീസതിനിപാതസങ്ഗഹാ. നിപാതനം നിക്ഖിപനന്തി നിപാതോ. ഏകോ ഏകേകോ ഗാഥാനം നിപാതോ നിക്ഖേപോ ഏത്ഥാതി ഏകനിപാതോ. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ഏകനിപാതേ ദ്വാദസ വഗ്ഗാ. ഏകേകസ്മിം വഗ്ഗേ ദസ ദസ കത്വാ വീസുത്തരസതം ഥേരാ, തത്തികാ ഏവ ഗാഥാ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘വീസുത്തരസതം ഥേരാ, കതകിച്ചാ അനാസവാ;

ഏകകമ്ഹി നിപാതമ്ഹി, സുസങ്ഗീതാ മഹേസിഭീ’’തി.

ദുകനിപാതേ ഏകൂനപഞ്ഞാസ ഥേരാ, അട്ഠനവുതി ഗാഥാ; തികനിപാതേ സോളസ ഥേരാ, അട്ഠചത്താലീസ ഗാഥാ; ചതുക്കനിപാതേ തേരസ ഥേരാ, ദ്വേപഞ്ഞാസ ഗാഥാ; പഞ്ചകനിപാതേ ദ്വാദസ ഥേരാ, സട്ഠി ഗാഥാ; ഛക്കനിപാതേ ചുദ്ദസ ഥേരാ, ചതുരാസീതി ഗാഥാ; സത്തകനിപാതേ പഞ്ച ഥേരാ, പഞ്ചതിംസ ഗാഥാ; അട്ഠകനിപാതേ തയോ ഥേരാ, ചതുവീസതി ഗാഥാ; നവകനിപാതേ ഏകോ ഥേരോ, നവ ഗാഥാ; ദസനിപാതേ സത്ത ഥേരാ, സത്തതി ഗാഥാ; ഏകാദസനിപാതേ ഏകോ ഥേരോ, ഏകാദസ ഗാഥാ; ദ്വാദസനിപാതേ ദ്വേ ഥേരാ, ചതുവീസതി ഗാഥാ; തേരസനിപാതേ ഏകോ ഥേരോ, തേരസ ഗാഥാ; ചുദ്ദസനിപാതേ ദ്വേ ഥേരാ, അട്ഠവീസതി ഗാഥാ; പന്നരസനിപാതോ നത്ഥി, സോളസനിപാതേ ദ്വേ ഥേരാ, ദ്വത്തിംസ ഗാഥാ; വീസതിനിപാതേ ദസ ഥേരാ, പഞ്ചചത്താലീസാധികാനി ദ്വേ ഗാഥാസതാനി; തിംസനിപാതേ തയോ ഥേരാ, സതം പഞ്ച ച ഗാഥാ; ചത്താലീസനിപാതേ ഏകോ ഥേരോ, ദ്വേചത്താലീസ ഗാഥാ; പഞ്ഞാസനിപാതേ ഏകോ ഥേരോ, പഞ്ചപഞ്ഞാസ ഗാഥാ; സട്ഠിനിപാതേ ഏകോ ഥേരോ, അട്ഠസട്ഠി ഗാഥാ; സത്തതിനിപാതേ ഏകോ ഥേരോ, ഏകസത്തതി ഗാഥാ. സമ്പിണ്ഡേത്വാ പന ദ്വേസതാനി ചതുസട്ഠി ച ഥേരാ, സഹസ്സം തീണി സതാനി സട്ഠി ച ഗാഥാതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘സഹസ്സം ഹോന്തി താ ഗാഥാ, തീണി സട്ഠി സതാനി ച;

ഥേരാ ച ദ്വേ സതാ സട്ഠി, ചത്താരോ ച പകാസിതാ’’തി.

ഥേരീഗാഥാ പന ഏകനിപാതോ ഏകുത്തരവസേന യാവ നവനിപാതാതി നവനിപാതോ ഏകാദസനിപാതോ, ദ്വാദസനിപാതോ, സോളസനിപാതോ, വീസതിനിപാതോ, തിംസനിപാതോ, ചത്താലീസനിപാതോ, മഹാനിപാതോതി സോളസനിപാതസങ്ഗഹാ. തത്ഥ ഏകനിപാതേ അട്ഠാരസ ഥേരിയോ, അട്ഠാരസേവ ഗാഥാ; ദുകനിപാതേ ദസ ഥേരിയോ, വീസതി ഗാഥാ; തികനിപാതേ അട്ഠ ഥേരിയോ, ചതുവീസതി ഗാഥാ; ചതുക്കനിപാതേ ഏകാ ഥേരീ, ചതസ്സോ ഗാഥാ; പഞ്ചകനിപാതേ ദ്വാദസ ഥേരിയോ സട്ഠി ഗാഥാ; ഛക്കനിപാതേ അട്ഠ ഥേരിയോ അട്ഠചത്താലീസ ഗാഥാ; സത്തനിപാതേ തിസ്സോ ഥേരിയോ, ഏകവീസതി ഗാഥാ; അട്ഠ നിപാതതോ പട്ഠായ യാവ സോളസനിപാതാ ഏകേകാ ഥേരിയോ തംതംനിപാതപരിമാണാ ഗാഥാ; വീസതിനിപാതേ പഞ്ച ഥേരിയോ, അട്ഠാരസസതഗാഥാ; തിംസനിപാതേ ഏകാ ഥേരീ, ചതുത്തിംസ ഗാഥാ; ചത്താലീസനിപാതേ ഏകാ ഥേരീ, അട്ഠചത്താലീസ ഗാഥാ; മഹാനിപാതേപി ഏകാ ഥേരീ, പഞ്ചസത്തതി ഗാഥാ. ഏവമേത്ഥ നിപാതാനം ഗാഥാവഗ്ഗാനം ഗാഥാനഞ്ച പരിമാണം വേദിതബ്ബം.

നിദാനഗാഥാവണ്ണനാ

ഏവം പരിച്ഛിന്നപരിമാണാസു പനേതാസു ഥേരഗാഥാ ആദി. തത്ഥാപി –

‘‘സീഹാനംവ നദന്താനം, ദാഠീനം ഗിരിഗബ്ഭരേ;

സുണാഥ ഭാവിതത്താനം, ഗാഥാ അത്ഥൂപനായികാ’’തി.

അയം പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന തേസം ഥേരാനം ഥോമനത്ഥം ഭാസിതാ ഗാഥാ ആദി. തത്ഥ സീഹാനന്തി സീഹസദ്ദോ ‘‘സീഹോ, ഭിക്ഖവേ, മിഗരാജാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൩) മിഗരാജേ ആഗതോ. ‘‘അഥ ഖോ സീഹോ സേനാപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൪) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘സീഹോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൯൯; ൧൦.൨൧) തഥാഗതേ. തത്ഥ യഥാ തഥാഗതേ സദിസകപ്പനായ ആഗതോ, ഏവം ഇധാപി സദിസകപ്പനാവസേനേവ വേദിതബ്ബോ, തസ്മാ സീഹാനംവാതി സീഹാനം ഇവ. സന്ധിവസേന സരലോപോ ‘‘ഏവംസ തേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൨) വിയ. തത്ഥ ഇവാതി നിപാതപദം. സുണാഥാതി ആഖ്യാതപദം. ഇതരാനി നാമപദാനി. സീഹാനംവാതി ച സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. കാമഞ്ചേത്ഥ സമ്ബന്ധീ സരൂപതോ ന വുത്തോ, അത്ഥതോ പന വുത്തോവ ഹോതി. യഥാ ഹി ‘‘ഓട്ഠസ്സേവ മുഖം ഏതസ്സാ’’തി വുത്തേ ഓട്ഠസ്സ മുഖം വിയ മുഖം ഏതസ്സാതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഏവ ഹോതി, ഏവമിധാപി ‘‘സീഹാനംവാ’’തി വുത്തേ സീഹാനം നാദോ വിയാതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഏവ ഹോതി. തത്ഥ മുഖസദ്ദസന്നിധാനം ഹോതീതി ചേ, ഇധാപി ‘‘നദന്താന’’ന്തി പദസന്നിധാനതോ, തസ്മാ സീഹാനംവാതി നിദസ്സനവചനം. നദന്താനന്തി തസ്സ നിദസ്സിതബ്ബേന സമ്ബന്ധദസ്സനം. ദാഠീനന്തി തബ്ബിസേസനം. ഗിരിഗബ്ഭരേതി തസ്സ പവത്തിട്ഠാനദസ്സനം. സുണാഥാതി സവനേ നിയോജനം. ഭാവിതത്താനന്തി സോതബ്ബസ്സ പഭവദസ്സനം. ഗാഥാതി സോതബ്ബവത്ഥുദസ്സനം. അത്ഥുപനായികാതി തബ്ബിസേസനം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘സീഹാനം നദന്താനം ദാഠീന’’ന്തി പുല്ലിങ്ഗവസേന ആഗതം, ലിങ്ഗം പന പരിവത്തേത്വാ ‘‘സീഹീന’’ന്തിആദിനാ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേനാപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകസേസവസേന വാ സീഹാ ച സീഹിയോ ച സീഹാ, തേസം സീഹാനന്തിആദിനാ സാധാരണാ ഹേതാ തിസ്സോ നിദാനഗാഥാ ഥേരഗാഥാനം ഥേരീഗാഥാനഞ്ചാതി.

തത്ഥ സഹനതോ ഹനനതോ ച സീഹോ. യഥാ ഹി സീഹസ്സ മിഗരഞ്ഞോ ബലവിസേസയോഗതോ സരഭമിഗമത്തവരവാരണാദിതോപി പരിസ്സയോ നാമ നത്ഥി, വാതാതപാദിപരിസ്സയമ്പി സോ സഹതിയേവ, ഗോചരായ പക്കമന്തോപി തേജുസ്സദതായ മത്തഗന്ധഹത്ഥിവനമഹിംസാദികേ സമാഗന്ത്വാ അഭീരൂ അഛമ്ഭീ അഭിഭവതി, അഭിഭവന്തോ ച തേ അഞ്ഞദത്ഥു ഹന്ത്വാ തത്ഥ മുദുമംസാനി ഭക്ഖയിത്വാ സുഖേനേവ വിഹരതി, ഏവമേതേപി മഹാഥേരാ അരിയബലവിസേസയോഗേന സബ്ബേസമ്പി പരിസ്സയാനം സഹനതോ, രാഗാദിസംകിലേസബലസ്സ അഭിഭവിത്വാ ഹനനതോ പജഹനതോ തേജുസ്സദഭാവേന കുതോചിപി അഭീരൂ അഛമ്ഭീ ഝാനാദിസുഖേന വിഹരന്തീതി സഹനതോ ഹനനതോ ച സീഹാ വിയാതി സീഹാ. സദ്ദത്ഥതോ പന യഥാ കന്തനത്ഥേന ആദിഅന്തവിപല്ലാസതോ തക്കം വുച്ചതി, ഏവം ഹിംസനട്ഠേന സീഹോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ സഹനട്ഠേന. പിസോദരാദിപക്ഖേപേന നിരുത്തിനയേന പന വുച്ചമാനേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

അഥ വാ യഥാ മിഗരാജാ കേസരസീഹോ അത്തനോ തേജുസ്സദതായ ഏകചാരീ വിഹരതി, ന കഞ്ചി സഹായം പച്ചാസീസതി, ഏവമേതേപി തേജുസ്സദതായ വിവേകാഭിരതിയാ ച ഏകചാരിനോതി ഏകചരിയട്ഠേനപി സീഹാ വിയാതി സീഹാ, തേനാഹ – ഭഗവാ ‘‘സീഹംവേകചരം നാഗ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൩൦; സു. നി. ൧൬൮).

അഥ വാ അസന്താസനജവപരക്കമാദിവിസേസയോഗതോ സീഹാ വിയാതി സീഹാ, ഏതേ മഹാഥേരാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അസനിയാ ഫലന്തിയാ ന സന്തസന്തി, കതമേവ ദ്വേ? ഭിക്ഖു ച ഖീണാസവോ സീഹോ ച മിഗരാജാ’’തി (അ. നി. ൨.൬൦).

ജവോപി സീഹസ്സ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോ, തഥാ പരക്കമോ. തഥാ ഹി സോ ഉസഭസതമ്പി ലങ്ഘിത്വാ വനമഹിംസാദീസു നിപതതി, പോതകോപി സമാനോ പഭിന്നമദാനമ്പി മത്തവരവാരണാനം പടിമാനം ഭിന്ദിത്വാ ദന്തകളീരംവ ഖാദതി. ഏതേസം പന അരിയമഗ്ഗജവോ ഇദ്ധിജവോ ച അഞ്ഞേഹി അസാധാരണോ, സമ്മപ്പധാനപരക്കമോ ച നിരതിസയോ. തസ്മാ സീഹാനംവാതി സീഹസദിസാനം വിയ. സീഹസ്സ ചേത്ഥ ഹീനൂപമതാ ദട്ഠബ്ബാ, അച്ചന്തവിസിട്ഠസ്സ സഹനാദിഅത്ഥസ്സ ഥേരേസ്വേവ ലബ്ഭനതോ.

നദന്താനന്തി ഗജ്ജന്താനം. ഗോചരപരക്കമതുട്ഠിവേലാദീസു ഹി യഥാ സീഹാ അത്തനോ ആസയതോ നിക്ഖമിത്വാ വിജമ്ഭിത്വാ സീഹനാദം അഭീതനാദം നദന്തി, ഏവം ഏതേപി വിസയജ്ഝത്തപച്ചവേക്ഖണഉദാനാദികാലേസു ഇമം അഭീതനാദം നദിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘സീഹാനംവ നദന്താന’’ന്തി. ദാഠീനന്തി ദാഠാവന്താനം. പസട്ഠദാഠീനം, അതിസയദാഠാനന്തി വാ അത്ഥോ. യഥാ ഹി സീഹാ അതിവിയ ദള്ഹാനം തിക്ഖാനഞ്ച ചതുന്നം ദാഠാനം ബലേന പടിപക്ഖം അഭിഭവിത്വാ അത്തനോ മനോരഥം മത്ഥകം പൂരേന്തി, ഏവമേതേപി ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗദാഠാനം ബലേന അനാദിമതി സംസാരേ അനഭിഭൂതപുബ്ബപടിപക്ഖം അഭിഭവിത്വാ അത്തനോ മനോരഥം മത്ഥകം പാപേസും. ഇധാപി ദാഠാ വിയാതി ദാഠാതി സദിസകപ്പനാവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഗിരിഗബ്ഭരേതി പബ്ബതഗുഹായം, സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. ‘‘ഗിരിഗവ്ഹരേ’’തി കേചി പഠന്തി. പബ്ബതേസു വനഗഹനേ വനസണ്ഡേതി അത്ഥോ. ഇദം പന നേസം വിരോചനട്ഠാനദസ്സനഞ്ചേവ സീഹനാദസ്സ യോഗ്യഭൂമിദസ്സനഞ്ച. നദന്താനം ഗിരിഗബ്ഭരേതി യോജനാ. യഥാ ഹി സീഹാ യേഭുയ്യേന ഗിരിഗബ്ഭരേ അഞ്ഞേഹി ദുരാസദതായ ജനവിവിത്തേ വസന്താ അത്തനോ ദസ്സനേന ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഖുദ്ദകമിഗസന്താസസ്സ പരിഹരണത്ഥം ഗോചരഗമനേ സീഹനാദം നദന്തി, ഏവമേതേപി അഞ്ഞേഹി ദുരാസദഗിരിഗബ്ഭരസദിസേവ സുഞ്ഞാഗാരേവസന്താ ഗുണേഹി ഖുദ്ദകാനം പുഥുജ്ജനാനം തണ്ഹാദിട്ഠിപരിത്താസപരിവജ്ജനത്ഥം വക്ഖമാനഗാഥാസങ്ഖാതം അഭീതനാദം നദിംസു. തേന വുത്തം ‘‘സീഹാനംവ നദന്താനം, ദാഠീനം ഗിരിഗബ്ഭരേ’’തി.

സുണാഥാതി സവനാണത്തികവചനം, തേന വക്ഖമാനാനം ഗാഥാനം സന്നിപതിതായ പരിസായ സോതുകാമതം ഉപ്പാദേന്തോ സവനേ ആദരം ജനേതി, ഉസ്സാഹം സമുട്ഠാപേന്തോ ഗാരവം ബഹുമാനഞ്ച ഉപട്ഠപേതി. അഥ വാ ‘‘സീഹാന’’ന്തിആദീനം പദാനം സദിസകപ്പനായ വിനാ മുഖ്യവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ ദള്ഹതിക്ഖഭാവേന പസട്ഠാതിസയദാഠതായ ദാഠീനം ഗിരിഗബ്ഭരേ നദന്താനം സീഹഗജ്ജിതം ഗജ്ജന്താനം സീഹാനം മിഗരാജൂനം വിയ തേസം അഭീതനാദസദിസാ ഗാഥാ സുണാഥാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യഥാ സീഹനാദം നദന്താനം സീഹാനം മിഗരാജൂനം കുതോചിപി ഭയാഭാവതോ സോ അഭീതനാദോ തദഞ്ഞമിഗസന്താസകരോ, ഏവം ഭാവിതത്താനം അപ്പമത്താനം ഥേരാനം സീഹനാദസദിസിയോ സബ്ബസോ ഭയഹേതൂനം സുപ്പഹീനത്താ അഭീതനാദഭൂതാ, പമത്തജനസന്താസകരാ ഗാഥാ സുണാഥാ’’തി.

ഭാവിതത്താനന്തി ഭാവിതചിത്താനം. ചിത്തഞ്ഹി ‘‘അത്താ ഹി കിര ദുദ്ദമോ (ധ. പ. ൧൫൯) യോ വേ ഠിതത്തോ തസരംവ ഉജ്ജൂ’’തി (സു. നി. ൨൧൭) ച ‘‘അത്തസമ്മാപണിധീ’’തി (ഖു. പാ. ൫.൪; സു. നി. ൨൬൩) ച ഏവമാദീസു അത്താതി വുച്ചതി, തസ്മാ അധിചിത്താനുയോഗേന സമഥവിപസ്സനാഭിവഡ്ഢിതചിത്താനം സമഥവിപസ്സനാഭാവനാമത്ഥകം പാപേത്വാ ഠിതാനന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ ഭാവിതത്താനന്തി ഭാവിതസഭാവാനം, സഭാവഭൂതസീലാദിഭാവിതാനന്തി അത്ഥോ. ഗീയതീതി ഗാഥാ, അനുട്ഠുഭാദിവസേന ഇസീഹി പവത്തിതം ചതുപ്പദം ഛപ്പദം വാ വചനം. അഞ്ഞേസമ്പി തംസദിസതായ തഥാ വുച്ചന്തി. അത്തത്ഥാദിഭേദേ അത്ഥേ ഉപനേന്തി തേസു വാ ഉപനിയ്യന്തീതി അത്ഥൂപനായികാ.

അഥ വാ ഭാവിതത്താനന്തി ഭാവിതത്താഭാവാനം, അത്തഭാവോ ഹി ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാതി ‘‘അത്താ’’തി വുച്ചതി, സോ ച തേഹി അപ്പമാദഭാവനായ അനവജ്ജഭാവനായ ഭാവിതോ സമ്മദേവ ഗുണഗന്ധം ഗാഹാപിതോ. തേന തേസം കായഭാവനാ സീലഭാവനാ ചിത്തഭാവനാ പഞ്ഞാഭാവനാതി ചതുന്നമ്പി ഭാവനാനം പരിപുണ്ണഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘ഭാവനാ’’തി ച സമ്ബോധിപടിപദാ ഇധാധിപ്പേതാ. യായം സച്ചസമ്ബോധി അത്ഥി, സാ ദുവിധാ അഭിസമയതോ തദത്ഥതോ ച. സമ്ബോധി പന തിവിധാ സമ്മാസമ്ബോധി പച്ചേകസമ്ബോധി സാവകസമ്ബോധീതി. തത്ഥ സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുജ്ഝനതോ ബോധനതോ ച സമ്മാസമ്ബോധി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം മഗ്ഗഞാണം മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ‘‘സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി വുച്ചതി. തേനാഹ –

‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧).

ബോധനേയ്യബോധനത്ഥോ ഹി ബലേസു വസീഭാവോ. പച്ചേകം സയമേവ ബോധീതി പച്ചേകസമ്ബോധി, അനനുബുദ്ധോ സയമ്ഭൂഞാണേന സച്ചാഭിസമയോതി അത്ഥോ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനഞ്ഹി സയമ്ഭൂഞാണതായ സയമേവ പവത്തമാനോപി സച്ചാഭിസമയോ സാനുബുദ്ധോ അപരിമാണാനം സത്താനം സച്ചാഭിസമയസ്സ ഹേതുഭാവതോ. ഇമേസം പന സോ ഏകസ്സാപി സത്തസ്സ സച്ചാഭിസമയഹേതു ന ഹോതി. സത്ഥു ധമ്മദേസനായ സവനന്തേ ജാതാതി സാവകാ. സാവകാനം സച്ചാഭിസമയോ സാവകസമ്ബോധി. തിവിധാപേസാ തിണ്ണം ബോധിസത്താനം യഥാസകം ആഗമനീയപടിപദായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സതിപട്ഠാനാദീനം സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം ഭാവനാപാരിപൂരീതി വേദിതബ്ബാ ഇതരാഭിസമയാനം തദവിനാഭാവതോ. ന ഹി സച്ഛികിരിയാഭിസമയേന വിനാ ഭാവനാഭിസമയോ സമ്ഭവതി, സതി ച ഭാവനാഭിസമയേ പഹാനാഭിസമയോ പരിഞ്ഞാഭിസമയോ ച സിദ്ധോയേവ ഹോതീതി.

യദാ ഹി മഹാബോധിസത്തോ പരിപൂരിതബോധിസമ്ഭാരോ ചരിമഭവേ കതപുബ്ബകിച്ചോ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ – ‘‘ന താവിമം പല്ലങ്കം ഭിന്ദിസ്സാമി, യാവ ന മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചിസ്സതീ’’തി പടിഞ്ഞം കത്വാ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ അസമ്പത്തായ ഏവ സഞ്ഝാവേലായ മാരബലം വിധമിത്വാ പുരിമയാമേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന അനേകാകാരവോകാരേ പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധേ അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖുവിസോധനേന ചുതൂപപാതഞാണഅനാഗതംസഞാണാനി അധിഗന്ത്വാ പച്ഛിമയാമേ ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ച, അഥ ച പനിമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം നപ്പജാനാതി ജരാമരണസ്സാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൫൭) ജരാമരണതോ പട്ഠായ പടിച്ചസമുപ്പാദമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസിത്വാ മഹാഗഹനം ഛിന്ദിതും നിസദസിലായം ഫരസും നിസേന്തോ വിയ കിലേസഗഹനം ഛിന്ദിതും ലോകനാഥോ ഞാണഫരസും തേജേന്തോ ബുദ്ധഭാവായ ഹേതുസമ്പത്തിയാ പരിപാകം ഗതത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമായ വിപസ്സനം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേന്തോ അന്തരന്തരാ നാനാസമാപത്തിയോ സമാപജ്ജിത്വാ യഥാവവത്ഥാപിതേ നാമരൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന അനേകാകാരവോകാരസങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ ഛത്തിംസകോടിസതസഹസ്സമുഖേന സമ്മസനവാരം വിത്ഥാരേത്വാ തത്ഥ മഹാവജിരഞാണസങ്ഖാതേ വിപസ്സനാഞാണേ തിക്ഖേ സൂരേ പസന്നേ വുട്ഠാനഗാമിനിഭാവേന പവത്തമാനേ യദാ തം മഗ്ഗേന ഘടേതി, തദാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഖേപേന്തോ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛതി നാമ, അഗ്ഗഫലക്ഖണതോ പട്ഠായ അധിഗതോ നാമ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവതോ ദസബലചതുവേസാരജ്ജാദയോപി തസ്സ തദാ ഹത്ഥഗതായേവ ഹോന്തീതി അയം താവ അഭിസമയതോ സമ്മാസമ്ബോധിപടിപദാ. തദത്ഥതോ പന മഹാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ യാവ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തി, ഏത്ഥന്തരേ പവത്തം ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബാകാരസമ്പന്നം ചരിയാപിടകവണ്ണനായം വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവാതി തത്ഥ വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

പച്ചേകബോധിസത്താപി പച്ചേകബോധിയാ കതാഭിനീഹാരാ അനുപുബ്ബേന സമ്ഭതപച്ചേകസമ്ബോധിസമ്ഭാരാ താദിസേ കാലേ ചരിമത്തഭാവേ ഠിതാ ഞാണസ്സ പരിപാകഗതഭാവേന ഉപട്ഠിതം സംവേഗനിമിത്തം ഗഹേത്വാ സവിസേസം ഭവാദീസു ആദീനവം ദിസ്വാ സയമ്ഭൂഞാണേന പവത്തി പവത്തിഹേതും നിവത്തി നിവത്തിഹേതുഞ്ച പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘സോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യോനിസോ മനസി കരോതീ’’തിആദിനാ ആഗതനയേന ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം പരിബ്രൂഹേന്താ അത്തനോ അഭിനീഹാരാനുരൂപം സങ്ഖാരേ പരിമദ്ദന്താ അനുക്കമേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അഗ്ഗമഗ്ഗം അധിഗച്ഛന്താ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝന്തി നാമ, അഗ്ഗഫലക്ഖണതോ പട്ഠായ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ നാമ ഹുത്വാ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാ ഹോന്തി.

സാവകാ പന സത്ഥു സബ്രഹ്മചാരിനോ വാ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനകഥം സുത്വാ തസ്മിംയേവ ഖണേ കാലന്തരേ വാ തജ്ജം പടിപത്തിം അനുതിട്ഠന്താ ഘടേന്താ വായമന്താ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ, യദി വാ പടിപദായ വഡ്ഢന്തിയാ, സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്താ അത്തനോ അഭിനീഹാരാനുരൂപസിദ്ധിഅഗ്ഗസാവകഭൂമിയാ വാ കേവലം വാ അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ സാവകസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തി നാമ. തതോ പരം സാവകബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാ. ഏവം താവ അഭിസമയതോ പച്ചേകസമ്ബോധി സാവകസമ്ബോധി ച വേദിതബ്ബാ.

തദത്ഥതോ പന യഥാ മഹാബോധിസത്താനം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പാനം സതസഹസ്സഞ്ച ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം ഇച്ഛിതബ്ബം മജ്ഝിമപരിച്ഛേദേന അട്ഠ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പാനം സതസഹസ്സഞ്ച, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന സോളസ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പാനം സതസഹസ്സഞ്ച ഏതേ ച ഭേദാ പഞ്ഞാധികസദ്ധാധികവീരിയാധികവസേന വേദിതബ്ബാ. പഞ്ഞാധികാനഞ്ഹി സദ്ധാ മന്ദാ ഹോതി പഞ്ഞാ തിക്ഖാ, തതോ ച ഉപായകോസല്ലസ്സ വിസദനിപുണഭാവേന നചിരസ്സേവ പാരമിയോ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. സദ്ധാധികാനം പഞ്ഞാ മജ്ഝിമാ ഹോതീതി തേസം നാതിസീഘം നാതിസണികം പാരമിയോ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. വീരിയാധികാനം പന പഞ്ഞാ മന്ദാ ഹോതീതി തേസം ചിരേനേവ പാരമിയോ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. ന ഏവം പച്ചേകബോധിസത്താനം. തേസഞ്ഹി സതിപി പഞ്ഞാധികഭാവേ ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പാനം സതസഹസ്സഞ്ച ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം ഇച്ഛിതബ്ബം, ന തതോ ഓരം. സദ്ധാധികവീരിയാധികാപി വുത്തപരിച്ഛേദതോ പരം കതിപയേ ഏവ കപ്പേ അതിക്കമിത്വാ പച്ചേകസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝന്തി, ന തതിയം അസങ്ഖ്യേയ്യന്തി. സാവകബോധിസത്താനം പന യേസം അഗ്ഗസാവകഭാവായ അഭിനീഹാരോ, തേസം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം കപ്പാനം സതസഹസ്സഞ്ച സമ്ഭാരസമ്ഭരണം ഇച്ഛിതബ്ബം. യേസം മഹാസാവകഭാവായ, തേസം കപ്പാനം സതസഹസ്സമേവ, തഥാ ബുദ്ധസ്സ മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാകസ്സ പുത്തസ്സ ച. തത്ഥ യഥാ –

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോഹാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯) –

ഏവം വുത്തേ അട്ഠ ധമ്മേ സമോധാനേത്വാ കതപണിധാനാനം മഹാബോധിസത്താനം മഹാഭിനീഹാരതോ പഭുതി സവിസേസം ദാനാദീസു യുത്തപ്പയുത്താനം ദിവസേ ദിവസേ വേസ്സന്തരദാനസദിസം മഹാദാനം ദേന്താനം തദനുരൂപസീലാദികേ സബ്ബപാരമിധമ്മേ ആചിനന്താനമ്പി യഥാവുത്തകാലപരിച്ഛേദം അസമ്പത്വാ അന്തരാ ഏവ ബുദ്ധഭാവപ്പത്തി നാമ നത്ഥി. കസ്മാ? ഞാണസ്സ അപരിപച്ചനതോ. പരിച്ഛിന്നകാലേ നിപ്ഫാദിതം വിയ ഹി സസ്സം ബുദ്ധഞാണം യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനേവ വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തം പരിപാകം ഗച്ഛതീതി ഏവം –

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, വിഗതാസവദസ്സനം;

അധികാരോ ഛന്ദതാ ഏതേ, അഭിനീഹാരകാരണാ’’തി. (സു. നി. അട്ഠ. ൧.ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തവണ്ണനാ) –

ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ സമോധാനേത്വാ കതാഭിനീഹാരാനം പച്ചേകബോധിസത്താനം ‘‘അധികാരോ ഛന്ദതാ’’തി ദ്വങ്ഗസമന്നാഗതായ പത്ഥനായ വസേന കതപണിധാനാനം സാവകബോധിസത്താനഞ്ച തത്ഥ തത്ഥ വുത്തകാലപരിച്ഛേദം അസമ്പത്വാ അന്തരാ ഏവ പച്ചേകസമ്ബോധിയാ യഥാവുത്തസാവകസമ്ബോധിയാ ച അധിഗമോ നത്ഥി. കസ്മാ? ഞാണസ്സ അപരിപച്ചനതോ. ഇമേസമ്പി ഹി യഥാ മഹാബോധിസത്താനം ദാനാദിപാരമീഹി പരിബ്രൂഹിതാ പഞ്ഞാപാരമീ അനുക്കമേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ ബുദ്ധഞാണം പരിപൂരേതി, ഏവം ദാനാദീഹി പരിബ്രൂഹിതാ അനുപുബ്ബേന യഥാരഹം ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തീ പരിപാകം ഗച്ഛന്തീ പച്ചേകബോധിഞാണം സാവകബോധിഞാണഞ്ച പരിപൂരേതി. ദാനപരിചയേന ഹേതേ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ അലോഭജ്ഝാസയതായ സബ്ബത്ഥ അസങ്ഗമാനസാ അനപേക്ഖചിത്താ ഹുത്വാ, സീലപരിചയേന സുസംവുതകായവാചതായ സുപരിസുദ്ധകായവചീകമ്മന്താ പരിസുദ്ധാജീവാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോ ഹുത്വാ ജാഗരിയാനുയോഗേന ചിത്തം സമാദഹന്തി, സ്വായം തേസം ജാഗരിയാനുയോഗോ ഗതപച്ചാഗതികവത്തവസേന വേദിതബ്ബോ.

ഏവം പന പടിപജ്ജന്താനം അധികാരസമ്പത്തിയാ അപ്പകസിരേനേവ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ ഛളഭിഞ്ഞാ അധിട്ഠാനഭൂതാ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ ച ഹത്ഥഗതായേവ ഹോന്തി. വീരിയാദയോ പന തദന്തോഗധാ ഏവ. യഞ്ഹി പച്ചേകബോധിയാ സാവകബോധിയാ വാ അത്ഥായ ദാനാദിപുഞ്ഞസമ്ഭരണേ അബ്ഭുസ്സഹനം, ഇദം വീരിയം. യം തദനുപരോധസ്സ സഹനം, അയം ഖന്തി. യം ദാനസീലാദിസമാദാനാവിസംവാദനം, ഇദം സച്ചം. സബ്ബത്ഥമേവ അചലസമാധാനാധിട്ഠാനം, ഇദം അധിട്ഠാനം. യാ ദാനസീലാദീനം പവത്തിട്ഠാനഭൂതേസു സത്തേസു ഹിതേസിതാ, അയം മേത്താ. യം സത്താനം കതവിപ്പകാരേസു അജ്ഝുപേക്ഖനം, അയം ഉപേക്ഖാതി. ഏവം ദാനസീലഭാവനാസു സീലസമാധിപഞ്ഞാസു ച സിജ്ഝമാനാസു വീരിയാദയോ സിദ്ധാ ഏവ ഹോന്തി. സായേവ പച്ചേകബോധിഅത്ഥായ സാവകബോധിഅത്ഥായ ച ദാനാദിപടിപദാ തേസം ബോധിസത്താനം സന്താനസ്സ ഭാവനതോ പരിഭാവനതോ ഭാവനാ നാമ. വിസേസതോ ദാനസീലാദീഹി സ്വാഭിസങ്ഖതേ സന്താനേ പവത്താ സമഥവിപസ്സനാപടിപദാ, യതോ തേ ബോധിസത്താ പുബ്ബയോഗാവചരസമുദാഗമസമ്പന്നാ ഹോന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘പഞ്ചിമേ, ആനന്ദ, ആനിസംസാ പുബ്ബയോഗാവചരേ. കതമേ പഞ്ച? ഇധാനന്ദ, പുബ്ബയോഗാവചരോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, നോ ചേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പടികച്ച അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ മരണകാലേ അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ ദേവപുത്തോ സമാനോ അഞ്ഞം ആരാധേതി, അഥ ബുദ്ധാനം സമ്മുഖീഭാവേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ ഹോതി, അഥ പച്ഛിമേ കാലേ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ ഹോതീ’’തി (സു. നി. അട്ഠ. ൧.ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തവണ്ണനാ).

ഇതി പുബ്ബഭാഗപടിപദാഭൂതായ പാരമിതാപരിഭാവിതായ സമഥവിപസ്സനാഭാവനായ നിരോധഗാമിനിപടിപദാഭൂതായ അഭിസമയസങ്ഖാതായ മഗ്ഗഭാവനായ ച ഭാവിതത്തഭാവാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാ ഭാവിതത്താ നാമ. തേസു ഇധ ബുദ്ധസാവകാ അധിപ്പേതാ.

ഏത്ഥ ച ‘‘സീഹാനംവാ’’തി ഇമിനാ ഥേരാനം സീഹസമാനവുത്തിതാദസ്സനേന അത്തനോ പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭവനീയതം, തേ ച അഭിഭുയ്യ പവത്തിം ദസ്സേതി. ‘‘സീഹാനംവ നദന്താനം…പേ… ഗാഥാ’’തി ഇമിനാ ഥേരഗാഥാനം സീഹനാദസദിസതാദസ്സനേന താസം പരവാദേഹി അനഭിഭവനീയതം, തേ ച അഭിഭവിത്വാ പവത്തിം ദസ്സേതി. ‘‘ഭാവിതത്താന’’ന്തി ഇമിനാ തദുഭയസ്സ കാരണം വിഭാവേതി. ഭാവിതത്തഭാവേന ഥേരാ ഇധ സീഹസദിസാ വുത്താ, തേസഞ്ച ഗാഥാ സീഹനാദസദിസിയോ. ‘‘അത്ഥൂപനായികാ’’തി ഇമിനാ അഭിഭവനേ പയോജനം ദസ്സേതി. തത്ഥ ഥേരാനം പടിപക്ഖോ നാമ സംകിലേസധമ്മോ, തദഭിഭവോ തദങ്ഗിവിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേഹി സദ്ധിം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം. തസ്മിം സതി പടിപസ്സദ്ധീപ്പഹാനം നിസ്സരണപ്പഹാനഞ്ച സിദ്ധമേവ ഹോതി, യതോ തേ ഭാവിതത്താതി വുച്ചന്തി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി അരിയാ അപ്പമാദഭാവനം ഭാവേന്തി നാമ, അഗ്ഗഫലക്ഖണതോ പട്ഠായ ഭാവിതത്താ നാമാതി വുത്തോവായമത്ഥോ.

തേസു തദങ്ഗപ്പഹാനേന നേസം സീലസമ്പദാ ദസ്സിതാ, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന സമാധിസമ്പദാ, സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന പഞ്ഞാസമ്പദാ, ഇതരേന താസം ഫലം ദസ്സിതം. സീലേന ച തേസം പടിപത്തിയാ ആദികല്യാണതാ ദസ്സിതാ, ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം’’ (സം. നി. ൫.൩൬൯), ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ’’ (സം. നി. ൧.൨൩; വിസുദ്ധി. ൧.൧), ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി (ധ. പ. ൧൮൩; ദീ. നി. ൨.൯൦) ച വചനതോ സീലം പടിപത്തിയാ ആദികല്യാണംവ അവിപ്പടിസാരാദിഗുണാവഹത്താ. സമാധിനാ മജ്ഝേകല്യാണതാ ദസ്സിതാ, ‘‘ചിത്തം ഭാവയം’’, ‘‘കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ’’തി ച വചനതോ സമാധിപടിപത്തിയാ മജ്ഝേകല്യാണോവ, ഇദ്ധിവിധാദിഗുണാവഹത്താ. പഞ്ഞായ പരിയോസാനകല്യാണതാ ദസ്സിതാ, ‘‘സചിത്തപരിയോദപനം’’ (ധ. പ. ൧൮൩; ദീ. നി. ൨.൯൦), ‘‘പഞ്ഞം ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩; വിസുദ്ധി. ൧.൧) ച വചനതോ പഞ്ഞാ പടിപത്തിയാ പരിയോസാനംവ, പഞ്ഞുത്തരതോ കുസലാനം ധമ്മാനം സാവ കല്യാണാ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു താദിഭാവാവഹത്താ.

‘‘സേലോ യഥാ ഏകഘനോ, വാതേന ന സമീരതി; (മഹാവ. ൨൪൪);

ഏവം നിന്ദാപസംസാസു, ന സമിഞ്ജന്തി പണ്ഡിതാ’’തി. (ധ. പ. ൮൧) –

ഹി വുത്തം.

തഥാ സീലസമ്പദായ തേവിജ്ജഭാവോ ദസ്സിതോ. സീലസമ്പത്തിഞ്ഹി നിസ്സായ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണന്തി. സമാധിസമ്പദായ ഛളഭിഞ്ഞാഭാവോ. സമാധിസമ്പത്തിഞ്ഹി നിസ്സായ ഛളഭിഞ്ഞാ പാപുണന്തി. പഞ്ഞാസമ്പദായ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാഭാവോ. പഞ്ഞാസമ്പദഞ്ഹി നിസ്സായ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണന്തി. ഇമിനാ തേസം ഥേരാനം കേചി തേവിജ്ജാ, കേചി ഛളഭിഞ്ഞാ, കേചി പടിസമ്ഭിദാപത്താതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

തഥാ സീലസമ്പദായ തേസം കാമസുഖാനുയോഗസങ്ഖാതസ്സ അന്തസ്സ പരിവജ്ജനം ദസ്സേതി. സമാധിസമ്പദായ അത്തകിലമഥാനുയോഗസങ്ഖാതസ്സ, പഞ്ഞാസമ്പദായ മജ്ഝിമായ പടിപദായ സേവനം ദസ്സേതി. തഥാ സീലസമ്പദായ തേസം വീതിക്കമപ്പഹാനം കിലേസാനം ദസ്സേതി. സമാധിസമ്പദായ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം, പഞ്ഞാസമ്പദായ അനുസയപ്പഹാനം ദസ്സേതി. സീലസമ്പദായ വാ ദുച്ചരിതസംകിലേസവിസോധനം, സമാധിസമ്പദായ തണ്ഹാസംകിലേസവിസോധനം, പഞ്ഞാസമ്പദായ ദിട്ഠിസംകിലേസവിസോധനം ദസ്സേതി. തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ നേസം അപായസമതിക്കമോ ദസ്സിതോ. വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന കാമധാതുസമതിക്കമോ, സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന സബ്ബഭവസമതിക്കമോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഭാവിതത്താന’’ന്തി വാ ഏത്ഥ സീലഭാവനാ, ചിത്തഭാവനാ പഞ്ഞാഭാവനാതി തിസ്സോ ഭാവനാ വേദിതബ്ബാ കായഭാവനായ തദന്തോഗധത്താ. സീലഭാവനാ ച പടിപത്തിയാ ആദീതി സബ്ബം പുരിമസദിസം. യഥാ പന സീഹനാദം പരേ മിഗഗണാ ന സഹന്തി, കുതോ അഭിഭവേ, അഞ്ഞദത്ഥു സീഹനാദോവ തേ അഭിഭവതി ഏവമേവ അഞ്ഞതിത്ഥിയവാദാ ഥേരാനം വാദേ ന സഹന്തി, കുതോ അഭിഭവേ, അഞ്ഞദത്ഥു ഥേരവാദാവ തേ അഭിഭവന്തി. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (ധ. പ. ൨൭൭-൨൭൯) ‘‘നിബ്ബാനധാതൂ’’തി ച പവത്തനതോ. ന ഹി ധമ്മതോ സക്കാ കേനചി അഞ്ഞഥാ കാതും അപ്പടിവത്തനീയതോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവിഭവിസ്സതി. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപേനേവ പഠമഗാഥായ അത്ഥവിഭാവനാ വേദിതബ്ബാ.

ദുതിയഗാഥായം പന അയം സമ്ബന്ധദസ്സനമുഖേന അത്ഥവിഭാവനാ. തത്ഥ യേസം ഥേരാനം ഗാഥാ സാവേതുകാമോ, തേ സാധാരണവസേന നാമതോ ഗോത്തതോ ഗുണതോ ച കിത്തേതും ‘‘യഥാനാമാ’’തിആദി വുത്തം. അസാധാരണതോ പന തത്ഥ തത്ഥ ഗാഥാസ്വേവ ആവിഭവിസ്സതി. തത്ഥ യഥാനാമാതി യംയംനാമാ, സുഭൂതി മഹാകോട്ഠികോതിആദിനാ നയേന നാമധേയ്യേന പഞ്ഞാതാതി അത്ഥോ. യഥാഗോത്താതി യംയംഗോത്താ, ഗോതമോ കസ്സപോതിആദിനാ നയേന കുലപദേസേന യായ യായ ജാതിയാ പഞ്ഞാതാതി അത്ഥോ. യഥാധമ്മവിഹാരിനോതി യാദിസധമ്മവിഹാരിനോ, പരിയത്തിപരമതായം അട്ഠത്വാ യഥാനുരൂപം സമാപത്തിവിഹാരിനോ ഹുത്വാ വിഹരിംസൂതി അത്ഥോ. അഥ വാ യഥാധമ്മവിഹാരിനോതി യഥാധമ്മാ വിഹാരിനോ ച, യാദിസസീലാദിധമ്മാ ദിബ്ബവിഹാരാദീസു അഭിണ്ഹസോ വിഹരമാനാ യാദിസവിഹാരാ ചാതി അത്ഥോ. യഥാധിമുത്താതി യാദിസഅധിമുത്തികാ സദ്ധാധിമുത്തിപഞ്ഞാധിമുത്തീസു യംയംഅധിമുത്തികാ സുഞ്ഞതമുഖാദീസു വാ യഥാ യഥാ നിബ്ബാനം അധിമുത്താതി യഥാധിമുത്താ. ‘‘നിബ്ബാനം അധിമുത്താനം, അത്ഥം ഗച്ഛന്തി ആസവാ’’തി (ധ. പ. ൨൨൬) ഹി വുത്തം. ഉഭയഞ്ചേതം പുബ്ബഭാഗവസേന വേദിതബ്ബം. അരഹത്തപ്പത്തിതോ പുബ്ബേയേവ ഹി യഥാവുത്തമധിമുച്ചനം, ന പരതോ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘അസ്സദ്ധോ അകതഞ്ഞൂ ച, സന്ധിച്ഛേദോ ച യോ നരോ’’തിആദി. (ധ. പ. ൯൭).

‘‘യഥാവിമുത്താ’’തി വാ പാഠോ, പഞ്ഞാവിമുത്തിഉഭതോഭാഗവിമുത്തീസു യംയംവിമുത്തികാതി അത്ഥോ. സപ്പഞ്ഞാതി തിഹേതുകപടിസന്ധിപഞ്ഞായ പാരിഹാരികപഞ്ഞായ ഭാവനാപഞ്ഞായ ചാതി തിവിധായപി പഞ്ഞായ പഞ്ഞവന്തോ. വിഹരിംസൂതി തായ ഏവ സപ്പഞ്ഞതായ യഥാലദ്ധേന ഫാസുവിഹാരേനേവ വസിംസു. അതന്ദിതാതി അനലസാ, അത്തഹിതപടിപത്തിയം യഥാബലം പരഹിതപടിപത്തിയഞ്ച ഉട്ഠാനവന്തോതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച പന നാമഗോത്തഗ്ഗഹണേന തേസം ഥേരാനം പകാസപഞ്ഞാതഭാവം ദസ്സേതി. ധമ്മവിഹാരഗ്ഗഹണേന സീലസമ്പദം സമാധിസമ്പദഞ്ച ദസ്സേതി. ‘‘യഥാധിമുത്താ സപ്പഞ്ഞാ’’തി ഇമിനാ പഞ്ഞാസമ്പദം. ‘‘അതന്ദിതാ’’തി ഇമിനാ സീലസമ്പദാദീനം കാരണഭൂതം വീരിയസമ്പദം ദസ്സേതി. ‘‘യഥാനാമാ’’തി ഇമിനാ തേസം പകാസനനാമതം ദസ്സേതി. ‘‘യഥാഗോത്താ’’തി ഇമിനാ സദ്ധാനുസാരീധമ്മാനുസാരീഗോത്തസമ്പത്തിസമുദാഗമം, ‘‘യഥാധമ്മവിഹാരിനോ’’തിആദിനാ സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനം സമ്പത്തിസമുദാഗമം, ‘‘അതന്ദിതാ’’തി ഇമിനാ ഏവം അത്തഹിതസമ്പത്തിയം ഠിതാനം പരഹിതപടിപത്തിം ദസ്സേതി.

അഥ വാ ‘‘യഥാനാമാ’’തി ഇദം തേസം ഥേരാനം ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യദസ്സനം സമഞ്ഞാമത്തകിത്തനതോ. ‘‘യഥാഗോത്താ’’തി ഇദം കുലപുത്തഭാവദസ്സനം കുലാപദേസ കിത്തനതോ. തേന നേസം സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘യഥാധമ്മവിഹാരിനോ’’തി ഇദം ചരണസമ്പത്തിദസ്സനം സീലസംവരാദീഹി സമങ്ഗീഭാവദീപനതോ. ‘‘യഥാധിമുത്താ സപ്പഞ്ഞാ’’തി ഇദം നേസം വിജ്ജാസമ്പത്തിദസ്സനം ആസവക്ഖയപരിയോസാനായ ഞാണസമ്പത്തിയാ അധിഗമപരിദീപനതോ. ‘‘അതന്ദിതാ’’തി ഇദം വിജ്ജാചരണസമ്പത്തീനം അധിഗമൂപായദസ്സനം. ‘‘യഥാനാമാ’’തി വാ ഇമിനാ തേസം പകാസനനാമതംയേവ ദസ്സേതി. ‘‘യഥാഗോത്താ’’തി പന ഇമിനാ പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. ന ഹി സമ്മാഅപ്പണിഹിതത്തനോ പുബ്ബേ ച അകതപുഞ്ഞസ്സ സദ്ധാനുസാരീധമ്മാനുസാരിനോ ഗോത്തസമ്പത്തിസമുദാഗമോ സമ്ഭവതി. ‘‘യഥാധമ്മവിഹാരിനോ’’തി ഇമിനാ തേസം പുരിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. ന ഹി അപ്പതിരൂപേ ദേസേ വസതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയരഹിതസ്സ ച താദിസാ ഗുണവിസേസാ സമ്ഭവന്തി. ‘‘യഥാധിമുത്താ’’തി ഇമിനാ സദ്ധമ്മസവനസമ്പദാസമായോഗം ദസ്സേതി. ന ഹി പരതോഘോസേന വിനാ സാവകാനം സച്ചസമ്പടിവേധോ സമ്ഭവതി. ‘‘സപ്പഞ്ഞാ അതന്ദിതാ’’തി ഇമിനാ യഥാവുത്തസ്സ ഗുണവിസേസസ്സ അബ്യഭിചാരിഹേതും ദസ്സേതി ഞായാരമ്ഭദസ്സനതോ.

അപരോ നയോ – ‘‘യഥാഗോത്താ’’തി ഏത്ഥ ഗോത്തകിത്തനേന തേസം ഥേരാനം യോനിസോമനസികാരസമ്പദം ദസ്സേതി യഥാവുത്തഗോത്തസമ്പന്നസ്സ യോനിസോമനസികാരസമ്ഭവതോ. ‘‘യഥാധമ്മവിഹാരിനോ’’തി ഏത്ഥ ധമ്മവിഹാരഗ്ഗഹണേന സദ്ധമ്മസവനസമ്പദം ദസ്സേതി സദ്ധമ്മസവനേന വിനാ തദഭാവതോ. ‘‘യഥാധിമുത്താ’’തി ഇമിനാ മത്ഥകപ്പത്തം ധമ്മാനുധമ്മപടിപദം ദസ്സേതി. ‘‘സപ്പഞ്ഞാ’’തി ഇമിനാ സബ്ബത്ഥ സമ്പജാനകാരിതം. ‘‘അതന്ദിതാ’’തി ഇമിനാ വുത്തനയേന അത്തഹിതസമ്പത്തിം പരിപൂരേത്വാ ഠിതാനം പരേസം ഹിതസുഖാവഹായ പടിപത്തിയം അകിലാസുഭാവം ദസ്സേതി. തഥാ ‘‘യഥാഗോത്താ’’തി ഇമിനാ നേസം സരണഗമനസമ്പദാ ദസ്സിതാ സദ്ധാനുസാരീഗോത്തകിത്തനതോ. ‘‘യഥാധമ്മവിഹാരിനോ’’തി ഇമിനാ സീലക്ഖന്ധപുബ്ബങ്ഗമോ സമാധിക്ഖന്ധോ ദസ്സിതോ. ‘‘യഥാധിമുത്താ സപ്പഞ്ഞാ’’തി ഇമിനാ പഞ്ഞക്ഖന്ധാദയോ. സരണഗമനഞ്ച സാവകഗുണാനം ആദി, സമാധി മജ്ഝേ, പഞ്ഞാ പരിയോസാനന്തി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനദസ്സനേന സബ്ബേപി സാവകഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി.

ഈദിസീ പന ഗുണവിഭൂതി യായ സമ്മാപടിപത്തിയാ തേഹി അധിഗതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു തേസു അരഞ്ഞരുക്ഖമൂലപബ്ബതാദീസു വിവിത്തസേനാസനേസു. തത്ഥ തത്ഥാതി വാ തസ്മിം തസ്മിം ഉദാനാദികാലേ. വിപസ്സിത്വാതി സമ്പസ്സിത്വാ. നാമരൂപവവത്ഥാപനപച്ചയപരിഗ്ഗഹേഹി ദിട്ഠിവിസുദ്ധികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയോ സമ്പാദേത്വാ കലാപസമ്മസനാദിക്കമേന പഞ്ചമം വിസുദ്ധിം അധിഗന്ത്വാ പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിയാ മത്ഥകം പാപനവസേന വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഫുസിത്വാതി പത്വാ സച്ഛികത്വാ. അച്ചുതം പദന്തി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി സയം അചവനധമ്മത്താ അധിഗതാനം അച്ചുതിഹേതുഭാവതോ ച നത്ഥി ഏത്ഥ ചുതീതി ‘‘അച്ചുതം’’. സങ്ഖതധമ്മേഹി അസമ്മിസ്സഭാവതായ തദത്ഥികേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബതായ ച ‘‘പദ’’ന്തി ച വുച്ചതി. കതന്തന്തി കതസ്സ അന്തം. യോ ഹി തേഹി അധിഗതോ അരിയമഗ്ഗോ, സോ അത്തനോ പച്ചയേഹി ഉപ്പാദിതത്താ കതോ നാമ. തസ്സ പന പരിയോസാനഭൂതം ഫലം കതന്തോതി അധിപ്പേതം. തം കതന്തം അഗ്ഗഫലം. അഥ വാ പച്ചയേഹി കതത്താ നിപ്ഫാദിതത്താ കതാ നാമ സങ്ഖതധമ്മാ, തന്നിസ്സരണഭാവതോ കതന്തോ നിബ്ബാനം. തം കതന്തം. പച്ചവേക്ഖന്താതി ‘‘അധിഗതം വത മയാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന ഇദം അരിയഫലം, അധിഗതാ അസങ്ഖതാ ധാതൂ’’തി അരിയഫലനിബ്ബാനാനി വിമുത്തിഞാണദസ്സനേന പടിപത്തിം അവേക്ഖമാനാ. അഥ വാ സച്ചസമ്പടിവേധവസേന യം അരിയേന കരണീയം പരിഞ്ഞാദിസോളസവിധം കിച്ചം അഗ്ഗഫലേ ഠിതേന നിപ്ഫാദിതത്താ പരിയോസാപിതത്താ കതം നാമ, ഏവം കതം തം പച്ചവേക്ഖന്താ. ഏതേന പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണം ദസ്സിതം. പുരിമനയേന പന ഇതരപച്ചവേക്ഖണാനീതി ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തി.

ഇമമത്ഥന്തി ഏത്ഥ ഇമന്തി സകലോ ഥേരഥേരീഗാഥാനം അത്ഥോ അത്തനോ ഇതരേസഞ്ച തത്ഥ സന്നിപതിതാനം ധമ്മസങ്ഗാഹകമഹാഥേരാനം ബുദ്ധിയം വിപരിവത്തമാനതായ ആസന്നോ പച്ചക്ഖോതി ച കത്വാ വുത്തം. അത്ഥന്തി ‘‘ഛന്നാ മേ കുടികാ’’തിആദീഹി ഗാഥാഹി വുച്ചമാനം അത്തൂപനായികം പരൂപനായികം ലോകിയലോകുത്തരപടിസംയുത്തം അത്ഥം. അഭാസിസുന്തി ഗാഥാബന്ധവസേന കഥേസും, തംദീപനിയോ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനാ തേസം ഭാവിതത്താനം ഗാഥാ അത്തൂപനായികാ സുണാഥാതി യോജനാ. തേ ച മഹാഥേരാ ഏവം കഥേന്താ അത്തനോ സമ്മാപടിപത്തിപകാസനീഹി ഗാഥാഹി സാസനസ്സ ഏകന്തനിയ്യാനികവിഭാവനേന പരേപി തത്ഥ സമ്മാപടിപത്തിയം നിയോജേന്തീതി ഏതമത്ഥം ദീപേതി ആയസ്മാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ, തഥാ ദീപേന്തോ ച ഇമാഹി ഗാഥാഹി തേസം ഥോമനം താസഞ്ച തേസം വചനസ്സ നിദാനഭാവേന ഠപനം ഠാനഗതമേവാതി ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

നിദാനഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧. ഏകകനിപാതോ

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. സുഭൂതിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി ഛന്നാ മേ കുടികാതിആദിനയപ്പവത്താനം ഥേരഗാഥാനം അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി. സാ പനായം അത്ഥവണ്ണനാ യസ്മാ താസം താസം ഗാഥാനം അട്ഠുപ്പത്തിം പകാസേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതി സുവിഞ്ഞേയ്യാ ച. തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ അട്ഠുപ്പത്തിം പകാസേത്വാ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമാതി.

തത്ഥ ഛന്നാ മേ കുടികാതിഗാഥായ കാ ഉപ്പത്തി? വുച്ചതേ – ഇതോ കിര കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ അനുപ്പന്നേയേവ പദുമുത്തരേ ഭഗവതി ലോകനാഥേ ഹംസവതീനാമകേ നഗരേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ ഏകോ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജി. തസ്സ ‘‘നന്ദമാണവോ’’തി നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ അത്തനോ പരിവാരഭൂതേഹി ചതുചത്താലീസായ മാണവകസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പബ്ബതപാദേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേസി. അന്തേവാസികാനമ്പി കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. തേപി ന ചിരേനേവ ഝാനലാഭിനോ അഹേസും.

തേന ച സമയേന പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹംസവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ നന്ദതാപസസ്സ അന്തേവാസികജടിലാനം അരഹത്തൂപനിസ്സയം നന്ദതാപസസ്സ ച ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ സാവകട്ഠാനന്തരസ്സ പത്ഥനം ദിസ്വാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പത്തചീവരമാദായ അഞ്ഞം കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ സീഹോ വിയ ഏകചരോ നന്ദതാപസസ്സ അന്തേവാസികേസു ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേസു ‘‘ബുദ്ധഭാവം മേ ജാനാതൂ’’തി പസ്സന്തസ്സേവ നന്ദതാപസസ്സ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. നന്ദതാപസോ ബുദ്ധാനുഭാവഞ്ചേവ ലക്ഖണപാരിപൂരിഞ്ച ദിസ്വാ ലക്ഖണമന്തേ സമ്മസിത്വാ ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ നാമ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ, പബ്ബജന്തോ ലോകേ വിവടച്ഛദോ സബ്ബഞ്ഞൂ ബുദ്ധോ ഹോതി. അയം പുരിസാജാനീയോ നിസ്സംസയം ബുദ്ധോതി ഞത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ, പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നന്ദതാപസോപി അത്തനോ അനുച്ഛവികം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ ചതുചത്താലീസസഹസ്സജടിലാ പണീതപണീതാനി ഓജവന്താനി ഫലാഫലാനി ഗഹേത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം സമ്പത്താ ബുദ്ധാനഞ്ചേവ ആചരിയസ്സ ച നിസിന്നാസനം ഓലോകേന്താ ആഹംസു – ‘‘ആചരിയ, മയം ‘ഇമസ്മിം ലോകേ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ നത്ഥീ’തി വിചരാമ, അയം പന പുരിസോ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ മഞ്ഞേ’’തി. നന്ദതാപസോ, ‘‘താതാ, കിം വദേഥ, സാസപേന സദ്ധിം അട്ഠസട്ഠിസതസഹസ്സയോജനുബ്ബേധം സിനേരും ഉപമേതും ഇച്ഛഥ, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന സദ്ധിം മാ മം ഉപമിത്ഥാ’’തി ആഹ. അഥ തേ താപസാ ‘‘സചേ അയം ഓരകോ അഭവിസ്സ, ന അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഏവം ഉപമം ആഹരേയ്യ, യാവ മഹാ വതായം പുരിസാജാനീയോ’’തി പാദേസു നിപതിത്വാ സിരസാ വന്ദിംസു. അഥ തേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘താതാ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥി, ഭഗവാ ച ഭിക്ഖാചാരവേലായം ഇധാഗതോ, തസ്മാ മയം യഥാബലം ദേയ്യധമ്മം ദസ്സാമ, തുമ്ഹേ യം യം പണീതം ഫലാഫലം ആനീതം, തം തം ആഹരഥാ’’തി വത്വാ ആഹരാപേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ സയം തഥാഗതസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാരാ ഫലാഫലേ പടിഗ്ഗഹിതമത്തേ ദേവതാ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. താപസോ ഉദകമ്പി സയമേവ പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ ഭോജനകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ നിസിന്നേ സത്ഥരി സബ്ബേ അന്തേവാസികേ പക്കോസിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയം കഥം കഥേന്തോ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. ഭിക്ഖൂ സത്ഥു ചിത്തം ഞത്വാ സതസഹസ്സമത്താ ഖീണാസവാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു.

നന്ദതാപസോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, ബുദ്ധാനം നിസിന്നാസനമ്പി നീചം, സമണസതസഹസ്സസ്സപി ആസനം നത്ഥി, തുമ്ഹേഹി അജ്ജ ഉളാരം ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സക്കാരം കാതും വട്ടതി, പബ്ബതപാദതോ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരഥാ’’തി. അചിന്തേയ്യത്താ ഇദ്ധിവിസയസ്സ മുഹുത്തേനേവ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ ബുദ്ധാനം യോജനപ്പമാണം പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും. അഗ്ഗസാവകാനം തിഗാവുതം, സേസഭിക്ഖൂനം അഡ്ഢയോജനികാദിഭേദം, സങ്ഘനവകസ്സ ഉസഭമത്തം അഹോസി. ഏവം പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു നന്ദതാപസോ തഥാഗതസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഇമം പുപ്ഫാസനം അഭിരുഹഥാ’’തി ആഹ. നിസീദി ഭഗവാ പുപ്ഫാസനേ. ഏവം നിസിന്നേ സത്ഥരി സത്ഥു ആകാരം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിംസു. നന്ദതാപസോ മഹന്തം പുപ്ഫഛത്തം ഗഹേത്വാ തഥാഗതസ്സ മത്ഥകേ ധാരേന്തോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ‘‘താപസാനം അയം സക്കാരോ മഹപ്ഫലോ ഹോതൂ’’തി നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജി. സത്ഥു സമാപന്നഭാവം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂപി സമാപജ്ജിംസു. തഥാഗതേ സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖാചാരകാലേ സമ്പത്തേ വനമൂലഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേസകാലേ ബുദ്ധാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തി. നന്ദതാപസോ പന ഭിക്ഖാചാരമ്പി അഗന്ത്വാ പുപ്ഫഛത്തം ധാരേന്തോ സത്താഹം പീതിസുഖേനേവ വീതിനാമേതി.

സത്ഥാ നിരോധതോ വുട്ഠായ അരണവിഹാരിഅങ്ഗേന ദക്ഖിണേയ്യങ്ഗേന ചാതി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഏകം സാവകം ‘‘ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി ആണാപേസി. സോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ സന്തികാ പടിലദ്ധമഹാലാഭോ മഹായോധോ വിയ തുട്ഠമാനസോ അത്തനോ വിസയേ ഠത്വാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ അനുമോദനം അകാസി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ സയം ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേ ചതുചത്താലീസസഹസ്സതാപസാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേസം താവദേവ കേസമസ്സു അന്തരധായി. അട്ഠ പരിക്ഖാരാ കായേ പടിമുക്കാവ അഹേസും സട്ഠിവസ്സത്ഥേരാ വിയ സത്ഥാരം പരിവാരയിംസു. നന്ദതാപസോ പന വിക്ഖിത്തചിത്തതായ വിസേസം നാധിഗച്ഛി. തസ്സ കിര അരണവിഹാരിത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സോതും ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഇമിനാ സാവകേന ലദ്ധധുരം ലഭേയ്യ’’ന്തി ചിത്തം ഉദപാദി. സോ തേന പരിവിതക്കേന മഗ്ഗഫലപടിവേധം കാതും നാസക്ഖി. തഥാഗതം പന വന്ദിത്വാ സമ്മുഖേ ഠത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, യേന ഭിക്ഖുനാ ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനാ കതാ, കോ നാമായം തുമ്ഹാകം സാസനേ’’തി. ‘‘അരണവിഹാരിഅങ്ഗേ ദക്ഖിണേയ്യഅങ്ഗേ ച ഏതദഗ്ഗം പത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖൂ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, യ്വായം മയാ സത്താഹം പുപ്ഫഛത്തം ധാരേന്തേന സക്കാരോ കതോ, തേന അധികാരേന ന അഞ്ഞം സമ്പത്തിം പത്ഥേമി, അനാഗതേ പന ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അയം ഥേരോ വിയ ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനമകാസി.

സത്ഥാ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതി നു, ഖോ ഇമസ്സ താപസസ്സ പത്ഥനാ’’തി അനാഗതംസഞാണം പേസേത്വാ ഓലോകേന്തോ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ സമിജ്ഝനകഭാവം ദിസ്വാ നന്ദതാപസം ആഹ – ‘‘ന തേ അയം പത്ഥനാ മോഘാ ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി വത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ആകാസം പക്ഖന്ദി. നന്ദതാപസോ യാവ ചക്ഖുപഥസമതിക്കമാ സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സോ അപരഭാഗേ കാലേന കാലം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണി. അപരിഹീനജ്ഝാനോവ കാലങ്കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. തതോ പന ചുതോ അപരാനിപി പഞ്ച ജാതിസതാനി പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകോ അഹോസി. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേപി പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകോ ഹുത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേസി. ഏതം കിര വത്തം അപരിപൂരേത്വാ മഹാസാവകഭാവം പാപുണന്താ നാമ നത്ഥി. ഗതപച്ചാഗതവത്തം പന ആഗമട്ഠകഥാസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സോ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ കാലങ്കത്വാ കാമാവചരദേവലോകേ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩.൧൫൧) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, നിസഭോ നാമ പബ്ബതോ;

അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, പണ്ണസാലാ സുമാപിതാ.

‘‘കോസിയോ നാമ നാമേന, ജടിലോ ഉഗ്ഗതാപനോ;

ഏകാകിയോ അദുതിയോ, വസാമി നിസഭേ തദാ.

‘‘ഫലം മൂലഞ്ച പണ്ണഞ്ച, ന ഭുഞ്ജാമി അഹം തദാ;

പവത്തംവ സുപാതാഹം, ഉപജീവാമി താവദേ.

‘‘നാഹം കോപേമി ആജീവം, ചജമാനോപി ജീവിതം;

ആരാധേമി സകം ചിത്തം, വിവജ്ജേമി അനേസനം.

‘‘രാഗൂപസംഹിതം ചിത്തം, യദാ ഉപ്പജ്ജതേ മമ;

സയംവ പച്ചവേക്ഖാമി, ഏകഗ്ഗോ തം ദമേമഹം.

‘‘രജ്ജസേ രജ്ജനീയേ ച, ദുസ്സനീയേ ച ദുസ്സസേ;

മുയ്ഹസേ മോഹനീയേ ച, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘വിസുദ്ധാനം അയം വാസോ, നിമ്മലാനം തപസ്സിനം;

മാ ഖോ വിസുദ്ധം ദൂസേസി, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘അഗാരികോ ഭവിത്വാന, യദാ പുത്തം ലഭിസ്സസി;

ഉഭോപി മാ വിരാധേസി, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘ഛവാലാതം യഥാ കട്ഠം, ന ക്വചി കിച്ചകാരകം;

നേവ ഗാമേ അരഞ്ഞേ വാ, ന ഹി തം കട്ഠസമ്മതം.

‘‘ഛവാലാതൂപമോ ത്വം സി, ന ഗിഹീ നാപി സഞ്ഞതോ;

ഉഭതോ മുത്തകോ അജ്ജ, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘സിയാ നു ഖോ തവ ഏതം, കോ പജാനാതി തേ ഇദം;

സദ്ധാധുരം വഹിസി മേ, കോസജ്ജബഹുലായ ച.

‘‘ജിഗുച്ഛിസ്സന്തി തം വിഞ്ഞൂ, അസുചിം നാഗരികോ യഥാ;

ആകഡ്ഢിത്വാന ഇസയോ, ചോദയിസ്സന്തി തം സദാ.

‘‘തം വിഞ്ഞൂ പവദിസ്സന്തി, സമതിക്കന്തസാസനം;

സംവാസം അലഭന്തോ ഹി, കഥം ജീവിഹിസി തുവം.

‘‘തിധാപഭിന്നം മാതങ്ഗം, കുഞ്ജരം സട്ഠിഹായനം;

ബലീ നാഗോ ഉപഗന്ത്വാ, യൂഥാ നീഹരതേ ഗജം.

‘‘യൂഥാ വിനിസ്സടോ സന്തോ, സുഖം സാതം ന വിന്ദതി;

ദുക്ഖിതോ വിമനോ ഹോതി, പജ്ഝായന്തോ പവേധതി.

‘‘തഥേവ ജടിലാ തമ്പി, നീഹരിസ്സന്തി ദുമ്മതിം;

തേഹി ത്വം നിസ്സടോ സന്തോ, സുഖം സാതം ന ലച്ഛസി.

‘‘ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, സോകസല്ലസമപ്പിതോ;

ദയ്ഹതി പരിളാഹേന, ഗജോ യൂഥാവ നിസ്സടോ.

‘‘ജാതരൂപം യഥാ കൂടം, നേവ ഝായതി കത്ഥചി;

തഥാ സീലവീഹിനോ ത്വം, ന ഝായിസ്സസി കത്ഥചി.

‘‘അഗാരം വസമാനോപി, കഥം ജീവിഹിസി തുവം;

മത്തികം പേത്തികഞ്ചാപി, നത്ഥി തേ നിഹിതം ധനം.

‘‘സയം കമ്മം കരിത്വാന, ഗത്തേ സേദം പമോചയം;

ഏവം ജീവിഹിസി ഗേഹേ, സാധു തേ തം ന രുച്ചതി.

‘‘ഏവാഹം തത്ഥ വാരേമി, സംകിലേസഗതം മനം;

നാനാധമ്മകഥം കത്വാ, പാപാ ചിത്തം നിവാരയിം.

‘‘ഏവം മേ വിഹരന്തസ്സ, അപ്പമാദവിഹാരിനോ;

തിംസവസ്സസഹസ്സാനി, വിപിനേ മേ അതിക്കമും.

‘‘അപ്പമാദരതം ദിസ്വാ, ഉത്തമത്ഥം ഗവേസകം;

പദുമുത്തരസമ്ബുദ്ധോ, ആഗച്ഛി മമ സന്തികം.