൪. ചതുക്കനിപാതോ

൧. നാഗസമാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അലങ്കതാതിആദികാ ആയസ്മതോ നാഗസമാലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഗിമ്ഹസമയേ സൂരിയാതപസന്തത്തായ ഭൂമിയാ ഗച്ഛന്തം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഛത്തം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ നാഗസമാലോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ഞാതിസമാഗമേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കിഞ്ചി കാലം ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം നഗരം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ അലങ്കതപടിയത്തം അഞ്ഞതരം നച്ചകിം മഹാപഥേ തൂരിയേസു വജ്ജന്തേസു നച്ചന്തിം ദിസ്വാ, ‘‘അയം ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേന കരജകായസ്സ തഥാ തഥാ പരിവത്തി, അഹോ അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തി ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൩൭-൪൮) –

‘‘അങ്ഗാരജാതാ പഥവീ, കുക്കുളാനുഗതാ മഹീ;

പദുമുത്തരോ ഭഗവാ, അബ്ഭോകാസമ്ഹി ചങ്കമി.

‘‘പണ്ഡരം ഛത്തമാദായ, അദ്ധാനം പടിപജ്ജഹം;

തത്ഥ ദിസ്വാന സമ്ബുദ്ധം, വിത്തി മേ ഉപപജ്ജഥ.

‘‘മരീചിയോത്ഥടാ ഭൂമി, അങ്ഗാരാവ മഹീ അയം;

ഉപഹന്തി മഹാവാതാ, സരീരസ്സാസുഖേപനാ.

‘‘സീതം ഉണ്ഹം വിഹനന്തം, വാതാതപനിവാരണം;

പടിഗ്ഗണ്ഹ ഇമം ഛത്തം, ഫസ്സയിസ്സാമി നിബ്ബുതിം.

‘‘അനുകമ്പകോ കാരുണികോ, പദുമുത്തരോ മഹായസോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, പടിഗ്ഗണ്ഹി തദാ ജിനോ.

‘‘തിംസകപ്പാനി ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സതാനം പഞ്ചക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

അനുഭോമി സകം കമ്മം, പുബ്ബേ സുകതമത്തനോ.

‘‘അയം മേ പച്ഛിമാ ജാതി, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

അജ്ജാപി സേതച്ഛത്തം മേ, സബ്ബകാലം ധരീയതി.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ഛത്തമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഛത്തദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ –

൨൬൭. ‘‘അലങ്കതാ സുവസനാ, മാലിനീ ചന്ദനുസ്സദാ;

മജ്ഝേ മഹാപഥേ നാരീ, തൂരിയേ നച്ചതി നട്ടകീ.

൨൬൮. ‘‘പിണ്ഡികായ പവിട്ഠോഹം, ഗച്ഛന്തോ നം ഉദിക്ഖിസം;

അലങ്കതം സുവസനം, മച്ചുപാസംവ ഓഡ്ഡിതം.

൨൬൯. ‘‘തതോ മേ മനസീകാരോ, യോനിസോ ഉദപജ്ജഥ;

ആദീനവോ പാതുരഹു, നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥ.

൨൭൦. ‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ചതൂഹി ഗാഥാഹി അത്തനോ പടിപത്തികിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

തത്ഥ അലങ്കതാതി ഹത്ഥൂപഗാദിആഭരണേഹി അലങ്കതഗത്താ. സുവസനാതി സുന്ദരവസനാ സോഭനവത്ഥനിവത്ഥാ. മാലിനീതി മാലാധാരിനീ പിളന്ധിതപുപ്ഫമാലാ. ചന്ദനുസ്സദാതി ചന്ദനാനുലേപലിത്തസരീരാ. മജ്ഝേ മഹാപഥേ നാരീ, തൂരിയേ നച്ചതി നട്ടകീതി യഥാവുത്തട്ഠാനേ ഏകാ നാരീ നട്ടകീ നാടകിത്ഥീ നഗരവീഥിയാ മജ്ഝേ പഞ്ചങ്ഗികേ തൂരിയേ വജ്ജന്തേ നച്ചതി, യഥാപട്ഠപിതം നച്ചം കരോതി.

പിണ്ഡികായാതി ഭിക്ഖായ. പവിട്ഠോഹന്തി നഗരം പവിട്ഠോ അഹം. ഗച്ഛന്തോ നം ഉദിക്ഖിസന്തി നഗരവീഥിയം ഗച്ഛന്തോ പരിസ്സയപരിഹരണത്ഥം വീഥിം ഓലോകേന്തോ തം നട്ടകിം ഓലോകേസിം. കിം വിയ? മച്ചുപാസംവ ഓഡ്ഡിതന്തി യഥാ മച്ചുസ്സ മച്ചുരാജസ്സ പാസഭൂതോ രൂപാദികോ ഓഡ്ഡിതോ ലോകേ അനുവിചരിത്വാ ഠിതോ ഏകംസേന സത്താനം അനത്ഥാവഹോ, ഏവം സാപി അപ്പടിസങ്ഖാനേ ഠിതാനം അന്ധപുഥുജ്ജനാനം ഏകംസതോ അനത്ഥാവഹാതി മച്ചുപാസസദിസീ വുത്താ.

തതോതി തസ്മാ മച്ചുപാസസദിസത്താ. മേതി മയ്ഹം. മനസീകാരോ യോനിസോ ഉദപജ്ജഥാതി ‘‘അയം അട്ഠിസങ്ഘാതോ ന്ഹാരുസമ്ബന്ധോ മംസേന അനുപലിത്തോ ഛവിയാ പടിച്ഛന്നോ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ ഈദിസേ വികാരേ ദസ്സേതീ’’തി ഏവം യോനിസോ മനസികാരോ ഉപ്പജ്ജി. ആദീനവോ പാതുരഹൂതി ഏവം കായസ്സ സഭാവൂപധാരണമുഖേന തസ്സ ച തംനിസ്സിതാനഞ്ച ചിത്തചേതസികാനം ഉദയബ്ബയം സരസപഭങ്ഗുതഞ്ച മനസി കരോതോ തേസു ച യക്ഖരക്ഖസാദീസു വിയ ഭയതോ ഉപട്ഠഹന്തേസു തത്ഥ മേ അനേകാകാരആദീനവോ ദോസോ പാതുരഹോസി. തപ്പടിപക്ഖതോ ച നിബ്ബാനേ ആനിസംസോ. നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥാതി നിബ്ബിന്ദനം ആദീനവാനുപസ്സനാനുഭാവസിദ്ധം നിബ്ബിദാഞാണം മമ ഹദയേ സണ്ഠാസി, മുഹുത്തമ്പി തേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഗഹണേ ചിത്തം നാഹോസി, അഞ്ഞദത്ഥു മുഞ്ചിതുകാമതാദിവസേന തത്ഥ ഉദാസീനമേവ ജാതന്തി അത്ഥോ.

തതോതി വിപസ്സനാഞാണതോ പരം. ചിത്തം വിമുച്ചി മേതി ലോകുത്തരഭാവനായ വത്തമാനായ മഗ്ഗപടിപാടിയാ സബ്ബകിലേസേഹി മമ ചിത്തം വിമുത്തം അഹോസി. ഏതേന ഫലുപ്പത്തിം ദസ്സേതി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഹി കിലേസാ വിമുച്ചന്തി നാമ, ഫലക്ഖണേ വിമുത്താതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

നാഗസമാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഭഗുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അഹം മിദ്ധേനാതിആദികാ ആയസ്മതോ ഭഗുത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ധാതുയോ പുപ്ഫേഹി പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന നിമ്മാനരതീസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഭഗൂതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ അനുരുദ്ധകിമിലേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിത്വാ ബാലകലോണകഗാമേ വസന്തോ ഏകദിവസം ഥിനമിദ്ധാഭിഭവം വിനോദേതും വിഹാരതോ നിക്ഖമ്മ ചങ്കമം അഭിരുഹന്തോ പപതിത്വാ തദേവ അങ്കുസം കത്വാ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൪൯-൫൭) –

‘‘പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി, പദുമുത്തരേ മഹായസേ;

പുപ്ഫവടംസകേ കത്വാ, സരീരമഭിരോപയിം.

‘‘തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, നിമ്മാനം അഗമാസഹം;

ദേവലോകഗതോ സന്തോ, പുഞ്ഞകമ്മം സരാമഹം.

‘‘അമ്ബരാ പുപ്ഫവസ്സോ മേ, സബ്ബകാലം പവസ്സതി;

സംസരാമി മനുസ്സേ ചേ, രാജാ ഹോമി മഹായസോ.

‘‘തഹിം കുസുമവസ്സോ മേ, അഭിവസ്സതി സബ്ബദാ;

തസ്സേവ പുപ്ഫപൂജായ, വാഹസാ സബ്ബദസ്സിനോ.

‘‘അയം പച്ഛിമകോ മയ്ഹം, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

അജ്ജാപി പുപ്ഫവസ്സോ മേ, അഭിവസ്സതി സബ്ബദാ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ദേഹപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഫലസുഖേന നിബ്ബാനസുഖേന ച വീതിനാമേന്തോ സത്ഥാരാ ഏകവിഹാരം അനുമോദിതും ഉപഗതേന – ‘‘കച്ചി ത്വം, ഭിക്ഖു, അപ്പമത്തോ വിഹരസീ’’തി പുട്ഠോ അത്തനോ അപ്പമാദവിഹാരം നിവേദേന്തോ –

൨൭൧. ‘‘അഹം മിദ്ധേന പകതോ, വിഹാരാ ഉപനിക്ഖമിം;

ചങ്കമം അഭിരുഹന്തോ, തത്ഥേവ പപതിം ഛമാ.

൨൭൨. ‘‘ഗത്താനി പരിമജ്ജിത്വാ, പുനപാരുയ്ഹ ചങ്കമം;

ചങ്കമേ ചങ്കമിം സോഹം, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതോ.

൨൭൩. ‘‘തതോ മേ മനസീകാരോ, യോനിസോ ഉദപജ്ജഥ;

ആദീനവോ പാതുരഹു, നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥ.

൨൭൪. ‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇമാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ മിദ്ധേന പകതോതി കായാലസിയസങ്ഖാതേന അസത്തിവിഘാതസഭാവേന മിദ്ധേന അഭിഭൂതോ. വിഹാരാതി സേനാസനതോ. ഉപനിക്ഖമിന്തി ചങ്കമിതും നിക്ഖമിം. തത്ഥേവ പപതിം ഛമാതി തത്ഥേവ ചങ്കമസോപാനേ നിദ്ദാഭിഭൂതതായ ഭൂമിയം നിപതിം. ഗത്താനി പരിമജ്ജിത്വാതി ഭൂമിയം പതനേന പംസുകിതാനി അത്തനോ സരീരാവയവാനി അനുമജ്ജിത്വാ. പുനപാരുയ്ഹ ചങ്കമന്തി ‘‘പതിതോ ദാനാഹ’’ന്തി സങ്കോചം അനാപജ്ജിത്വാ പുനപി ചങ്കമട്ഠാനം ആരുഹിത്വാ. അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതോതി ഗോചരജ്ഝത്തേ കമ്മട്ഠാനേ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനേന സുട്ഠു സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ ചങ്കമിന്തി യോജനാ. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇദമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി.

ഭഗുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സഭിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പരേ ചാതിആദികാ ആയസ്മതോ സഭിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിവാവിഹാരായ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഉപാഹനം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപേ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ പതിട്ഠിതേ സുവണ്ണചേതിയേ ഛഹി കുലപുത്തേഹി സദ്ധിം അത്തസത്തമോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ ഇതരേ ആഹ – ‘‘മയം പിണ്ഡപാതായ ഗച്ഛന്തോ ജീവിതേ സാപേക്ഖാ ഹോമ, ജീവിതേ സാപേക്ഖേന ച ന സക്കാ ലോകുത്തരധമ്മം അധിഗന്തും, പുഥുജ്ജനകാലങ്കിരിയാ ച ദുക്ഖാ. ഹന്ദ, മയം നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ പബ്ബതം അഭിരുയ്ഹ കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാ സമണധമ്മം കരോമാ’’തി. തേ തഥാ അകംസു.

അഥ നേസം മഹാഥേരോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നത്താ തദഹേവ ഛളഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ഉപനേസി. ഇതരേ – ‘‘തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, കതകിച്ചാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം സല്ലാപമത്തമ്പി പപഞ്ചോ, സമണധമ്മമേവ മയം കരിസ്സാമ, തുമ്ഹേ അത്തനാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരമനുയുഞ്ജഥാ’’തി വത്വാ പിണ്ഡപാതം പടിക്ഖിപിംസു. ഥേരോ നേ സമ്പടിച്ഛാപേതും അസക്കോന്തോ അഗമാസി.

തതോ നേസം ഏകോ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന അഭിഞ്ഞാപരിവാരം അനാഗാമിഫലം സച്ഛികത്വാ തഥേവ വത്വാ തേഹി പടിക്ഖിത്തോ അഗമാസി. തേസു ഖീണാസവത്ഥേരോ പരിനിബ്ബായി, അനാഗാമീ സുദ്ധാവാസേസു ഉപ്പജ്ജി. ഇതരേ പുഥുജ്ജനകാലങ്കിരിയമേവ കത്വാ ഛസു കാമസഗ്ഗേസു അനുലോമപടിലോമതോ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ഏകോ മല്ലരാജകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഏകോ ഗന്ധാരരാജകുലേ, ഏകോ ബാഹിരരട്ഠേ, ഏകോ രാജഗഹേ ഏകിസ്സാ കുലദാരികായ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ഇതരോ അഞ്ഞതരിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സാ കിര അഞ്ഞതരസ്സ ഖത്തിയസ്സ ധീതാ, നം മാതാപിതരോ – ‘‘അമ്ഹാകം ധീതാ സമയന്തരം ജാനാതൂ’’തി ഏകസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നിയ്യാദയിംസു. അഥേകോ പരിബ്ബാജകോ തായ സദ്ധിം വിപ്പടിപജ്ജി. സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. തം ഗബ്ഭിനിം ദിസ്വാ പരിബ്ബാജകാ നിക്കഡ്ഢിംസു. സാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ സഭായം വിജായി. തേനസ്സ സഭിയോത്വേവ നാമം അകാസി. സോ വഡ്ഢിത്വാ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ നാനാസത്ഥാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ മഹാവാദീ ഹുത്വാ വാദപ്പസുതോ വിചരന്തോ അത്തനാ സദിസം അദിസ്വാ നഗരദ്വാരേ അസ്സമം കാരേത്വാ ഖത്തിയകുമാരാദയോ സിപ്പം സിക്ഖാപേന്തോ വിഹരന്തോ അത്തനോ മാതുയാ ഇത്ഥിഭാവം ജിഗുച്ഛിത്വാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നായ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ദിന്നേ വീസതിപഞ്ഹേ ഗഹേത്വാ തേ തേ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛി. തേ ചസ്സ തേസം പഞ്ഹാനം അത്ഥം ബ്യാകാതും നാസക്ഖിംസു. സഭിയസുത്തവണ്ണനായം (സു. നി. അട്ഠ. ൨. സഭിയസുത്തവണ്ണനാ) പന ‘‘സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാ തേ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അദാസീ’’തി ആഗതം.

യദാ പന ഭഗവാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ആഗന്ത്വാ വേളുവനേ വിഹാസി, തദാ സഭിയോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ തേ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. സത്ഥാ തസ്സ തേ പഞ്ഹേ ബ്യാകാസീതി സബ്ബം സഭിയസുത്തേ (സു. നി. സഭിയസുത്തം) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബം. സഭിയോ പന ഭഗവതാ തേസു പഞ്ഹേസു ബ്യാകതേസു പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൨൭-൩൧) –

‘‘കകുസന്ധസ്സ മുനിനോ, ബ്രാഹ്മണസ്സ വുസീമതോ;

ദിവാവിഹാരം വജതോ, അക്കമനമദാസഹം.

‘‘ഇമസ്മിംയേവ കപ്പമ്ഹി, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, അക്കമനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹാ പന ഹുത്വാ ദേവദത്തേ സങ്ഘഭേദായ പരക്കമന്തേ ദേവദത്തപക്ഖികാനം ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദേന്തോ –

൨൭൫. ‘‘പരേ ച ന വിജാനന്തി, മയമേത്ഥ യമാമസേ;

യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തി, തതോ സമ്മന്തി മേധഗാ.

൨൭൬. ‘‘യദാ ച അവിജാനന്താ, ഇരിയന്ത്യമരാ വിയ;

വിജാനന്തി ച യേ ധമ്മം, ആതുരേസു അനാതുരാ.

൨൭൭. ‘‘യം കിഞ്ചി സിഥിലം കമ്മം, സംകിലിട്ഠഞ്ച യം വതം;

സങ്കസ്സരം ബ്രഹ്മചരിയം, ന തം ഹോതി മഹപ്ഫലം.

൨൭൮. ‘‘യസ്സ സബ്രഹ്മചാരീസു, ഗാരവോ നൂപലബ്ഭതി;

ആരകാ ഹോതി സദ്ധമ്മാ, നഭം പുഥവിയാ യഥാ’’തി. –

ചതൂഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി.

തത്ഥ പരേതി പണ്ഡിതേ ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞേ – ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തി ‘‘ധമ്മം അധമ്മോ’’തിആദിഭേദകരവത്ഥുദീപനവസേന വിവാദപ്പസുതാ പരേ നാമ. തേ തത്ഥ വിവാദം കരോന്താ ‘‘മയം യമാമസേ ഉപരമാമ നസ്സാമ സതതം സമിതം മച്ചുസന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി ന ജാനന്തി. യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തീതി യേ തത്ഥ പണ്ഡിതാ – ‘‘മയം മച്ചുസമീപം ഗച്ഛാമാ’’തി വിജാനന്തി. തതോ സമ്മന്തി മേധഗാതി ഏവഞ്ഹി തേ ജാനന്താ യോനിസോമനസികാരം ഉപ്പാദേത്വാ മേധഗാനം കലഹാനം വൂപസമായ പടിപജ്ജന്തി. അഥ നേസം തായ പടിപത്തിയാ തേ മേധഗാ സമ്മന്തി. അഥ വാ പരേ ചാതി യേ സത്ഥു ഓവാദാനുസാസനിയാ അഗ്ഗഹണേന സാസനതോ ബാഹിരതായ പരേ, തേ യാവ ‘‘മയം മിച്ഛാഗാഹം ഗഹേത്വാ ഏത്ഥ ഇധ ലോകേ സാസനസ്സ പടിനിഗ്ഗാഹേന യമാമസേ വായമാമാ’’തി ന വിജാനന്തി, താവ വിവാദാ ന വൂപസമ്മന്തി, യദാ പന തസ്സ ഗാഹസ്സ വിസ്സജ്ജനവസേന യേ ച തത്ഥ തേസു വിവാദപ്പസുതേസു അധമ്മധമ്മാദികേ അധമ്മധമ്മാദിതോ യഥാഭൂതം വിജാനന്തി, തതോ തേസം സന്തികാ തേ പണ്ഡിതപുരിസേ നിസ്സായ വിവാദസങ്ഖാതാ മേധഗാ സമ്മന്തീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

യദാതി യസ്മിം കാലേ. അവിജാനന്താതി വിവാദസ്സ വൂപസമൂപായം, ധമ്മാധമ്മേ വാ യാഥാവതോ അജാനന്താ. ഇരിയന്ത്യമരാ വിയാതി അമരാ വിയ ജരാമരണം അതിക്കന്താ വിയ ഉദ്ധതാ ഉന്നളാ ചപലാ മുഖരാ വിപ്പകിണ്ണവാചാ ഹുത്വാ വത്തന്തി ചരന്തി വിചരന്തി തദാ വിവാദോ ന വൂപസമ്മതേവ. വിജാനന്തി ച യേ ധമ്മം, ആതുരേസു അനാതുരാതി യേ പന സത്ഥു സാസനധമ്മം യഥാഭൂതം ജാനന്തി, തേ കിലേസരോഗേന ആതുരേസു സത്തേസു അനാതുരാ നിക്കിലേസാ അനീഘാ വിഹരന്തി, തേസം വസേന വിവാദോ അച്ചന്തമേവ വൂപസമ്മതീതി അധിപ്പായോ.

യം കിഞ്ചി സിഥിലം കമ്മന്തി ഓലിയിത്വാ കരണേന സിഥിലഗാഹം കത്വാ സാഥലിഭാവേന കതം യം കിഞ്ചി കുസലകമ്മം. സംകിലിട്ഠന്തി വേസീആദികേ അഗോചരേ ചരണേന, കുഹനാദിമിച്ഛാജീവേന വാ സംകിലിട്ഠം വതസമാദാനം. സങ്കസ്സരന്തി സങ്കാഹി സരിതബ്ബം, വിഹാരേ കിഞ്ചി അസാരുപ്പം സുത്വാ – ‘‘നൂന അസുകേന കത’’ന്തി പരേഹി അസങ്കിതബ്ബം, ഉപോസഥകിച്ചാദീസു അഞ്ഞതരകിച്ചവസേന സന്നിപതിതമ്പി സങ്ഘം ദിസ്വാ, ‘‘അദ്ധാ ഇമേ മമ ചരിയം ഞത്വാ മം ഉക്ഖിപിതുകാമാ സന്നിപതിതാ’’തി ഏവം അത്തനോ വാ ആസങ്കാഹി സരിതം ഉസങ്കിതം പരിസങ്കിതം. ന തം ഹോതീതി തം ഏവരൂപം ബ്രഹ്മചരിയം സമണധമ്മകരണം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മഹപ്ഫലം ന ഹോതി. തസ്സ അമഹപ്ഫലഭാവേനേവ പച്ചയദായകാനമ്പിസ്സ ന മഹപ്ഫലം ഹോതി. തസ്മാ സല്ലേഖവുത്തിനാ ഭവിതബ്ബം. സല്ലേഖവുത്തിനോ ച വിവാദസ്സ അവസരോ ഏവ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ.

ഗാരവോ നൂപലബ്ഭതീതി അനുസാസനിയാ അപദക്ഖിണഗ്ഗാഹിഭാവേന ഗരുകാതബ്ബേസു സബ്രഹ്മചാരീസു യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഗാരവോ ഗരുകരണം ന വിജ്ജതി. ആരകാ ഹോതി സദ്ധമ്മാതി സോ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ പടിപത്തിസദ്ധമ്മതോപി പടിവേധസദ്ധമ്മതോപി ദൂരേ ഹോതി, ന ഹി തം ഗരൂ സിക്ഖാപേന്തി, അസിക്ഖിയമാനോ അനാദിയന്തോ ന പടിപജ്ജതി, അപ്പടിപജ്ജന്തോ കുതോ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝിസ്സതീതി. തേനാഹ – ‘‘ആരകാ ഹോതി സദ്ധമ്മാ’’തി. യഥാ കിം? ‘‘നഭം പുഥവിയാ യഥാ’’തി യഥാ നഭം ആകാസം പുഥവിയാ പഥവീധാതുയാ സഭാവതോ ദൂരേ. ന കദാചി സമ്മിസ്സഭാവോ. തേനേവാഹ –

‘‘നഭഞ്ച ദൂരേ പഥവീ ച ദൂരേ, പാരം സമുദ്ദസ്സ തദാഹു ദൂരേ;

തതോ ഹവേ ദൂരതരം വദന്തി, സതഞ്ച ധമ്മോ അസതഞ്ച രാജാ’’തി.(ജാ. ൨.൨൧.൪൧൪);

സഭിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നന്ദകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ധിരത്ഥൂതിആദികാ ആയസ്മതോ നന്ദകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാവിഭവോ സേട്ഠി ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനോവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികേന വത്ഥേന ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ പണിധാനമകാസി, സത്ഥു ബോധിരുക്ഖേ പദീപപൂജഞ്ച പവത്തേതി. സോ തതോ പട്ഠായ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കരവികസകുണോ ഹുത്വാ മധുരകൂജിതം കൂജന്തോ സത്ഥാരം പദക്ഖിണം അകാസി. അപരഭാഗേ മയൂരോ ഹുത്വാ അഞ്ഞതരസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ വസനഗുഹായ ദ്വാരേ പസന്നമാനസോ ദിവസേ ദിവസേ തിക്ഖത്തും മധുരവസ്സിതം വസ്സി, ഏവം തത്ഥ തത്ഥ പുഞ്ഞാനി കത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ നന്ദകോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൨൨-൨൬) –

‘‘പദുമുത്തരബുദ്ധസ്സ ബോധിയാ പാദപുത്തമേ;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, തയോ ഉക്കേ അധാരയിം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, സോഹം ഉക്കമധാരയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഉക്കദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹാ പന ഹുത്വാ വിമുത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തോ സത്ഥാരാ ഭിക്ഖുനീനം ഓവാദേ ആണത്തോ ഏകസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ പഞ്ച ഭിക്ഖുനിസതാനി ഏകോവാദേനേവ അരഹത്തം പാപേസി. തേന നം ഭഗവാ ഭിക്ഖുനോവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. അഥേകദിവസം ഥേരം സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരന്തം അഞ്ഞതരാ പുരാണദുതിയികാ ഇത്ഥീ കിലേസവസേന ഓലോകേത്വാ ഹസി. ഥേരോ തസ്സാ തം കിരിയം ദിസ്വാ സരീരസ്സ പടിക്കൂലവിഭാവനമുഖേന ധമ്മം കഥേന്തോ –

൨൭൯. ‘‘ധിരത്ഥു പൂരേ ദുഗ്ഗന്ധേ, മാരപക്ഖേ അവസ്സുതേ;

നവസോതാനി തേ കായേ, യാനി സന്ദന്തി സബ്ബദാ.

൨൮൦. ‘‘മാ പുരാണം അമഞ്ഞിത്ഥോ, മാസാദേസി തഥാഗതേ;

സഗ്ഗേപി തേ ന രജ്ജന്തി, കിമങ്ഗം പന മാനുസേ.

൨൮൧. ‘‘യേ ച ഖോ ബാലാ ദുമ്മേധാ, ദുമ്മന്തീ മോഹപാരുതാ;

താദിസാ തത്ഥ രജ്ജന്തി, മാരഖിത്തമ്ഹി ബന്ധനേ.

൨൮൨. ‘‘യേസം രാഗോ ച ദോസോ ച, അവിജ്ജാ ച വിരാജിതാ;

താദീ തത്ഥ ന രജ്ജന്തി, ഛിന്നസുത്താ അബന്ധനാ’’തി. – ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ ധീതി ജിഗുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ, രത്ഥൂതി ര-കാരോ പദസന്ധികരോ, ധീ അത്ഥു തം ജിഗുച്ഛാമി തവ ധിക്കാരോ ഹോതൂതി അത്ഥോ. പൂരേതിആദീനി തസ്സാ ധിക്കാതബ്ബഭാവദീപനാനി ആമന്തനവചനാനി. പൂരേതി അതിവിയ ജേഗുച്ഛേഹി നാനാകുണപേഹി നാനാവിധഅസുചീഹി സമ്പുണ്ണേ. ദുഗ്ഗന്ധേതി കുണപപൂരിതത്താ ഏവ സഭാവദുഗ്ഗന്ധേ. മാരപക്ഖേതി യസ്മാ വിസഭാഗവത്ഥു അന്ധപുഥുജ്ജനാനം അയോനിസോമനസികാരനിമിത്തതായ കിലേസമാരം വഡ്ഢേതി, ദേവപുത്തമാരസ്സ ച ഓതാരം പവിട്ഠം ദേതി. തസ്മാ മാരസ്സ പക്ഖോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘മാരപക്ഖേ’’തി. അവസ്സുതേതി സബ്ബകാലം കിലേസാവസ്സവനേന തഹിം തഹിം അസുചിനിസ്സന്ദനേന ച അവസ്സുതേ. ഇദാനിസ്സാ നവസോതാനി തേ കായേ, യാനി സന്ദന്തി സബ്ബദാതി ‘‘അക്ഖിമ്ഹാ അക്ഖിഗൂഥകോ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൧൯൯) വുത്തം അസുചിനോ അവസ്സവനട്ഠാനം ദസ്സേതി.

ഏവം പന നവഛിദ്ദം ധുവസ്സവം അസുചിഭരിതം കായം യഥാഭൂതം ജാനന്തീ മാ പുരാണം അമഞ്ഞിത്ഥോതി പുരാണം അജാനനകാലേ പവത്തം ഹസിതലപിതം കീളിതം മാ മഞ്ഞി, ‘‘ഇദാനിപി ഏവം പടിപജ്ജിസ്സതീ’’തി മാ ചിന്തേഹി. മാസാദേസി തഥാഗതേതി യഥാ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ പുരിമകാ ബുദ്ധസാവകാ ആഗതാ, യഥാ വാ തേ സമ്മാപടിപത്തിയാ ഗതാ പടിപന്നാ, യഥാ ച രൂപാരൂപധമ്മാനം തഥലക്ഖണം തഥധമ്മേ ച അരിയസച്ചാനി ആഗതാ അധിഗതാ അവബുദ്ധാ, തഥാ ഇമേപീതി ഏവം തഥാ ആഗമനാദിഅത്ഥേന തഥാഗതേ അരിയസാവകേ പകതിസത്തേ വിയ അവഞ്ഞായ കിലേസവസേന ച ഉപസങ്കമമാനാ മാസാദേസി. അനാസാദേതബ്ബതായ കാരണമാഹ. സഗ്ഗേപി തേ ന രജ്ജന്തി, കിമങ്ഗം പന മാനുസേതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേനാപി അക്ഖാനേന പരിയോസാപേതും അസക്കുണേയ്യസുഖേ സഗ്ഗേപി തേ സാവകബുദ്ധാ ന രജ്ജന്തി, സങ്ഖാരേസു ആദീനവസ്സ സുപരിദിട്ഠത്താ രാഗം ന ജനേന്തി, കിമങ്ഗം പന മീള്ഹരാസിസദിസേ മാനുസേ കാമഗുണേ, തത്ഥ ന രജ്ജന്തീതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

യേ ച ഖോതി യേ പന ബാല്യപ്പയോഗതോ ബാലാ, ധമ്മോജപഞ്ഞായ അഭാവതോ ദുമ്മേധാ, അസുഭേ സുഭാനുപസ്സനേന ദുചിന്തിതചിന്തിതായ ദുമ്മന്തീ, മോഹേന അഞ്ഞാണേന സബ്ബസോ പടിച്ഛാദിതചിത്തതായ മോഹപാരുതാ താദിസാ തഥാരൂപാ അന്ധപുഥുജ്ജനാ, തത്ഥ തസ്മിം ഇത്ഥിസഞ്ഞിതേ, മാരഖിത്തമ്ഹി ബന്ധനേ മാരേന ഓഡ്ഡിതേ മാരപാസേ, രജ്ജന്തി രത്താ ഗിദ്ധാ ഗധിതാ മുച്ഛിതാ അജ്ഝോപന്നാ തിട്ഠന്തി.

വിരാജിതാതി യേസം പന ഖീണാസവാനം തേലഞ്ജനരാഗോ വിയ ദുമ്മോചനീയസഭാവോ രാഗോ സപത്തോ വിയ ലദ്ധോകാസോ ദുസ്സനസഭാവോ ദോസോ അഞ്ഞാണസഭാവാ അവിജ്ജാ ച അരിയമഗ്ഗവിരാഗേന സബ്ബസോ വിരാജിതാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ, താദിസാ അഗ്ഗമഗ്ഗസത്ഥേന ഛിന്നഭവനേത്തിസുത്താ തതോ ഏവ കത്ഥചിപി ബന്ധനാഭാവതോ അബന്ധനാ തത്ഥ തസ്മിം യഥാവുത്തേ മാരപാസേ ന രജ്ജന്തി. ഏവം ഥേരോ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ ധമ്മം കഥേത്വാ ഗതോ.

നന്ദകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ജമ്ബുകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പഞ്ചപഞ്ഞാസാതിആദികാ ആയസ്മതോ ജമ്ബുകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ തിസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു സമ്മാസമ്ബോധിം സദ്ദഹന്തോ ബോധിരുക്ഖം വന്ദിത്വാ ബീജനേന പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ അഞ്ഞതരേന ഉപാസകേന കാരിതേ ആരാമേ ആവാസികോ ഹുത്വാ വിഹരതി തേന ഉപട്ഠീയമാനോ. അഥേകദിവസം ഏകോ ഖീണാസവത്ഥേരോ ലൂഖചീവരധരോ കേസോഹരണത്ഥം അരഞ്ഞതോ ഗാമാഭിമുഖോ ആഗച്ഛതി, തം ദിസ്വാ സോ ഉപാസകോ ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ കപ്പകേന കേസമസ്സൂനി ഓഹാരാപേത്വാ പണീതഭോജനം ഭോജേത്വാ സുന്ദരാനി ചീവരാനി ദത്വാ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, വസഥാ’’തി വസാപേതി. തം ദിസ്വാ ആവാസികോ ഇസ്സാമച്ഛേരപകതോ ഖീണാസവത്ഥേരം ആഹ – ‘‘വരം തേ, ഭിക്ഖു, ഇമിനാ പാപുപാസകേന ഉപട്ഠീയമാനസ്സ ഏവം ഇധ വസനതോ അങ്ഗുലീഹി കേസേ ലുഞ്ചിത്വാ അചേലസ്സ സതോ ഗൂഥമുത്താഹാരജീവന’’ന്തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ താവദേവ വച്ചകുടിം പവിസിത്വാ പായാസം വഡ്ഢേന്തോ വിയ ഹത്ഥേന ഗൂഥം വഡ്ഢേത്വാ വഡ്ഢേത്വാ യാവദത്ഥം ഖാദി, മുത്തഞ്ച പിവി. ഇമിനാ നിയാമേന യാവതായുകം ഠത്വാ കാലങ്കത്വാ നിരയേ പച്ചിത്വാ പുന ഗൂഥമുത്താഹാരോ വസിത്വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നോപി പഞ്ച ജാതിസതാനി നിഗണ്ഠോ ഹുത്വാ ഗൂഥഭക്ഖോ അഹോസി.

പുന ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മനുസ്സയോനിയം നിബ്ബത്തമാനോപി അരിയൂപവാദബലേന ദുഗ്ഗതകൂലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഥഞ്ഞം വാ ഖീരം വാ സപ്പിം വാ പായമാനോ, തം ഛഡ്ഡേത്വാ മുത്തമേവ പിവതി, ഓദനം ഭോജിയമാനോ, തം ഛഡ്ഡേത്വാ ഗൂഥമേവ ഖാദതി, ഏവം ഗൂഥമുത്തപരിഭോഗേന വഡ്ഢന്തോ വയപ്പത്തോപി തദേവ പരിഭുഞ്ജതി. മനുസ്സാ തതോ വാരേതും അസക്കോന്താ പരിച്ചജിംസു. സോ ഞാതകേഹി പരിച്ചത്തോ നഗ്ഗപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ന ന്ഹായതി, രജോജല്ലധരോ കേസമസ്സൂനി ലുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞേ ഇരിയാപഥേ പടിക്ഖിപിത്വാ ഏകപാദേന തിട്ഠതി, നിമന്തനം ന സാദിയതി, മാസോപവാസം അധിട്ഠായ പുഞ്ഞത്ഥികേഹി ദിന്നം ഭോജനം മാസേ മാസേ ഏകവാരം കുസഗ്ഗേന ഗഹേത്വാ ദിവാ ജിവ്ഹഗ്ഗേന ലേഹതി, രത്തിയം പന ‘‘അല്ലഗൂഥം സപ്പാണക’’ന്തി അഖാദിത്വാ സുക്ഖഗൂഥമേവ ഖാദതി, ഏവം കരോന്തസ്സ പഞ്ചപഞ്ഞാസവസ്സാനി വീതിവത്താനി മഹാജനോ ‘‘മഹാതപോ പരമപ്പിച്ഛോ’’തി മഞ്ഞമാനോ തന്നിന്നോ തപ്പോണോ അഹോസി.

അഥ ഭഗവാ തസ്സ ഹദയബ്ഭന്തരേ ഘടേ പദീപം വിയ അരഹത്തൂപനിസ്സയം പജ്ജലന്തം ദിസ്വാ സയമേവ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ, ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദായ ലദ്ധൂപസമ്പദം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന ധമ്മപദേ ‘‘മാസേ മാസേ കുസഗ്ഗേനാ’’തി ഗാഥാവണ്ണനായ (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.ജമ്ബുകത്ഥേരവത്ഥു) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അരഹത്തേ പന പതിട്ഠിതോ പരിനിബ്ബാനകാലേ ‘‘ആദിതോ മിച്ഛാ പടിപജ്ജിത്വാപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം നിസ്സായ സാവകേന അധിഗന്തബ്ബം മയാ അധിഗത’’ന്തി ദസ്സേന്തോ –

൨൮൩. ‘‘പഞ്ചപഞ്ഞാസവസ്സാനി, രജോജല്ലമധാരയിം;

ഭുഞ്ജന്തോ മാസികം ഭത്തം, കേസമസ്സും അലോചയിം.

൨൮൪. ‘‘ഏകപാദേന അട്ഠാസിം, ആസനം പരിവജ്ജയിം;

സുക്ഖഗൂഥാനി ച ഖാദിം, ഉദ്ദേസഞ്ച ന സാദിയിം.

൨൮൫. ‘‘ഏതാദിസം കരിത്വാന, ബഹും ദുഗ്ഗതിഗാമിനം;

വുയ്ഹമാനോ മഹോഘേന, ബുദ്ധം സരണമാഗമം.

൨൮൬. ‘‘സരണഗമനം പസ്സ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇമാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ പഞ്ചപഞ്ഞാസവസ്സാനി, രജോജല്ലമധാരയിന്തി നഗ്ഗപബ്ബജ്ജൂപഗമനേന ന്ഹാനപടിക്ഖേപതോ പഞ്ചാധികാനി പഞ്ഞാസവസ്സാനി സരീരേ ലഗ്ഗം ആഗന്തുകരേണുസങ്ഖാതം രജോ, സരീരമലസങ്ഖാതം ജല്ലഞ്ച കായേന ധാരേസിം. ഭുഞ്ജന്തോ മാസികം ഭത്തന്തി രത്തിയം ഗൂഥം ഖാദന്തോ ലോകവഞ്ചനത്ഥം മാസോപവാസികോ നാമ ഹുത്വാ പുഞ്ഞത്ഥികേഹി ദിന്നം ഭോജനം മാസേ മാസേ ഏകവാരം ജിവ്ഹഗ്ഗേ പഠനവസേന ഭുഞ്ജന്തോ അലോചയിന്തി താദിസച്ഛാരികാപക്ഖേപേന സിഥിലമൂലം കേസമസ്സും അങ്ഗുലീഹി ലുഞ്ചാപേസിം.

ഏകപാദേന അട്ഠാസിം, ആസനം പരിവജ്ജയിന്തി സബ്ബേന സബ്ബം ആസനം നിസജ്ജം പരിവജ്ജേസിം, തിട്ഠന്തോ ച ഉഭോ ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഏകേനേവ പാദേന അട്ഠാസിം. ഉദ്ദേസന്തി നിമന്തനം. ഉദിസ്സകതന്തി കേചി. ന സാദിയിന്തി ന സമ്പടിച്ഛിം പടിക്ഖിപിന്തി അത്ഥോ.

ഏതാദിസം കരിത്വാന, ബഹും ദുഗ്ഗതിഗാമിനന്തി ഏതാദിസം ഏവരൂപം വിപാകനിബ്ബത്തനകം ദുഗ്ഗതിഗാമിനം ബഹും പാപകമ്മം പുരിമജാതീസു ഇധ ച കത്വാ ഉപ്പാദേത്വാ. വുയ്ഹമാനോ മഹോഘേനാതി കാമോഘാദിനാ മഹതാ ഓഘേന വിസേസതോ ദിട്ഠോഘേന അപായസമുദ്ദം പതിആകഡ്ഢിയമാനോ, ബുദ്ധം സരണമാഗമന്തി താദിസേന പുഞ്ഞകമ്മച്ഛിദ്ദേന കിച്ഛേന മനുസ്സത്തഭാവം ലഭിത്വാ ഇദാനി പുഞ്ഞബലേന ബുദ്ധം ‘‘സരണ’’ന്തി ആഗമാസിം, ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി അവേച്ചപസാദേന സത്ഥരി പസീദിം. സരണഗമനം പസ്സ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതന്തി ആയതനഗതം മമ സരണഗമനം പസ്സ, പസ്സ സാസനധമ്മസ്സ ച സുധമ്മതം യോഹം തഥാമിച്ഛാപടിപന്നോപി ഏകോവാദേനേവ സത്ഥാരാ ഏദിസം സമ്പത്തിം സമ്പാപിതോ. ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ’’തിആദിനാ തം സമ്പത്തിം ദസ്സേതി തേനാഹ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൧൭-൨൧) –

‘‘തിസ്സസ്സാഹം ഭഗവതോ, ബോധിരുക്ഖമവന്ദിയം;

പഗ്ഗയ്ഹ ബീജനിം തത്ഥ, സീഹാസനമബീജഹം.

‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, സീഹാസനമബീജഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബീജനായ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ജമ്ബുകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സേനകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സ്വാഗതം വതാതിആദികാ ആയസ്മതോ സേനകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ മോരഹത്ഥേന ഭഗവന്തം പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരസ്സ ഭഗിനിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, സേനകോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ ഘരാവാസം വസതി. തേന ച സമയേന മഹാജനോ സംവച്ഛരേ സംവച്ഛരേ ഫഗ്ഗുനമാസേ ഉത്തരഫഗ്ഗുനനക്ഖത്തേ ഉസ്സവം അനുഭവന്തോ ഗയായം തിത്ഥാഭിസേകം കരോതി. തേന തം ഉസ്സവം ‘‘ഗയാഫഗ്ഗൂ’’തി വദന്തി. അഥ ഭഗവാ താദിസേ ഉസ്സവദിവസേ വേനേയ്യാനുകമ്പായ ഗയാതിത്ഥസമീപേ വിഹരതി, മഹാജനോപി തിത്ഥാഭിസേകാധിപ്പായേന തതോ തതോ തം ഠാനം ഉപഗച്ഛതി. തസ്മിം ഖണേ സേനകോപി തിത്ഥാഭിസേകത്ഥം തം ഠാനം ഉപഗതോ സത്ഥാരം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൬.൯-൧൬) –

‘‘മോരഹത്ഥം ഗഹേത്വാന, ഉപേസിം ലോകനായകം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, മോരഹത്ഥമദാസഹം.

‘‘ഇമിനാ മോരഹത്ഥേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

നിബ്ബായിംസു തയോ അഗ്ഗീ, ലഭാമി വിപുലം സുഖം.

‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ, അഹോ നോ സത്ഥുസമ്പദാ;

ദത്വാനഹം മോരഹത്ഥം, ലഭാമി വിപുലം സുഖം.

‘‘തിയഗ്ഗീ നിബ്ബുതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവാ പരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, മോരഹത്ഥസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ ഉദാനവസേന –

൨൮൭. ‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, ഗയായം ഗയഫഗ്ഗുയാ;

യം അദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, ദേസേന്തം ധമ്മമുത്തമം.