൫. പഞ്ചകനിപാതോ

൧. രാജദത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പഞ്ചകനിപാതേ ഭിക്ഖു സിവഥികം ഗന്ത്വാതിആദികാ ആയസ്മതോ രാജദത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ, തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ, ഇതോ ചതുദ്ദസേ കപ്പേ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ, ഏകദിവസം കേനചിദേവ കരണീയേന വനന്തം ഉപഗതോ തത്ഥ അഞ്ഞതരം പച്ചേകബുദ്ധം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സുപരിസുദ്ധം അമ്ബാടകഫലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സത്ഥവാഹകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ മഹാരാജം വേസ്സവണം ആരാധേത്വാ പടിലദ്ധഭാവതോ മാതാപിതരോ രാജദത്തോതി നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ഭണ്ഡം ആദായ വാണിജ്ജവസേന രാജഗഹം അഗമാസി. തേന ച സമയേന രാജഗഹേ അഞ്ഞതരാ ഗണികാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പരമസോഭഗ്ഗയോഗതോ ദിവസേ ദിവസേ സഹസ്സം ലഭതി. അഥ സോ സത്ഥവാഹപുത്തോ ദിവസേ ദിവസേ തസ്സാ ഗണികായ സഹസ്സം ദത്വാ സംവാസം കപ്പേന്തോ നചിരസ്സേവ സബ്ബം ധനം ഖേപേത്വാ ദുഗ്ഗതോ ഹുത്വാ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി അലഭന്തോ ഇതോ ചിതോ ച പരിബ്ഭമന്തോ സംവേഗപ്പത്തോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വേളുവനം അഗമാസി.

തേന ച സമയേന സത്ഥാ മഹതിയാ പരിസായ പരിവുതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. സോ പരിസപരിയന്തേ നിസീദിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ധുതങ്ഗാനി സമാദിയിത്വാ സുസാനേ വസതി. തദാ അഞ്ഞതരോപി സത്ഥവാഹപുത്തോ സഹസ്സം ദത്വാ തായ ഗണികായ സഹ വസതി. സാ ച ഗണികാ തസ്സ ഹത്ഥേ മഹഗ്ഘരതനം ദിസ്വാ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ അഞ്ഞേഹി ധുത്തപുരിസേഹി തം മാരാപേത്വാ തം രതനം ഗണ്ഹി. അഥ തസ്സ സത്ഥവാഹപുത്തസ്സ മനുസ്സാ തം പവത്തിം സുത്വാ ഓചരകമനുസ്സേ പേസേസും. തേ രത്തിയം തസ്സാ ഗണികായ ഘരം പവിസിത്വാ ഛവിആദീനി അനുപഹച്ചേവ തം മാരേത്വാ സിവഥികായ ഛഡ്ഡേസും. രാജദത്തത്ഥേരോ അസുഭനിമിത്തം ഗഹേതും സുസാനേ വിചരന്തോ തസ്സാ ഗണികായ കളേവരം പടിക്കുലതോ മനസി കാതും ഉപഗതോ കതിപയവാരേ യോനിസോ മനസി കത്വാ അചിരമതഭാവതോ സോണസിങ്ഗാലാദീഹി അനുപഹതഛവിതായ വിസഭാഗവത്ഥുതായ ച അയോനിസോ മനസികരോന്തോ, തത്ഥ കാമരാഗം ഉപ്പാദേത്വാ സംവിഗ്ഗതരമാനസോ അത്തനോ ചിത്തം പരിഭാസിത്വാ മുഹുത്തം ഏകമന്തം അപസക്കിത്വാ ആദിതോ ഉപട്ഠിതം അസുഭനിമിത്തമേവ ഗഹേത്വാ യോനിസോ മനസികരോന്തോ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ തം ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ താവദേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൪.൫൫-൫൯) –

‘‘വിപിനേ ബുദ്ധം ദിസ്വാന, സയമ്ഭും അപരാജിതം;

അമ്ബാടകം ഗഹേത്വാന, സയമ്ഭുസ്സ അദാസഹം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം ഫലമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ –

൩൧൫. ‘‘ഭിക്ഖു സിവഥികം ഗന്ത്വാ, അദ്ദസ ഇത്ഥിമുജ്ഝിതം;

അപവിദ്ധം സുസാനസ്മിം, ഖജ്ജന്തിം കിമിഹീ ഫുടം.

൩൧൬. ‘‘യഞ്ഹി ഏകേ ജിഗുച്ഛന്തി, മതം ദിസ്വാന പാപകം;

കാമരാഗോ പാതുരഹു, അന്ധോവ സവതീ അഹും.

൩൧൭. ‘‘ഓരം ഓദനപാകമ്ഹാ, തമ്ഹാ ഠാനാ അപക്കമിം;

സതിമാ സമ്പജാനോഹം, ഏകമന്തം ഉപാവിസിം.

൩൧൮. ‘‘തതോ മേ മനസീകാരോ, യോനിസോ ഉദപജ്ജഥ;

ആദീനവോ പാതുരഹു, നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥ.

൩൧൯. ‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇമാ പഞ്ച ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ഭിക്ഖു സിവഥികം ഗന്ത്വാതി സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനതോ ഭിക്ഖു, അസുഭകമ്മട്ഠാനത്ഥം ആമകസുസാനം ഉപഗന്ത്വാ. ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി ചേതം അത്താനം സന്ധായ ഥേരോ സയം വദതി. ഇത്ഥിന്തി ഥീയതി ഏത്ഥ സുക്കസോണിതം സത്തസന്താനഭാവേന സംഹഞ്ഞതീതി ഥീ, മാതുഗാമോ. ഏവഞ്ച സഭാവനിരുത്തിവസേന ‘‘ഇത്ഥീ’’തിപി വുച്ചതി. വഞ്ഝാദീസു പന തംസദിസതായ തംസഭാവാനതിവത്തനതോ ച തബ്ബോഹാരോ. ‘‘ഇത്ഥീ’’തി ഇത്ഥികളേവരം വദതി. ഉജ്ഝിതന്തി പരിച്ചത്തം ഉജ്ഝനിയത്താ ഏവ അപവിദ്ധം അനപേക്ഖഭാവേന ഖിത്തം. ഖജ്ജന്തിം കിമിഹീ ഫുടന്തി കിമീഹി പൂരിതം ഹുത്വാ ഖജ്ജമാനം.

യഞ്ഹി ഏകേ ജിഗുച്ഛന്തി, മതം ദിസ്വാന പാപകന്തി യം അപഗതായുഉസ്മാവിഞ്ഞാണതായ മതം കളേവരം പാപകം നിഹീനം ലാമകം ഏകേ ചോക്ഖജാതികാ ജിഗുച്ഛന്തി, ഓലോകേതുമ്പി ന ഇച്ഛന്തി. കാമരാഗോ പാതുരഹൂതി തസ്മിം കുണപേ അയോനിസോമനസികാരസ്സ ബലവതായ കാമരാഗോ മയ്ഹം പാതുരഹോസി ഉപ്പജ്ജി. അന്ധോവ സവതീ അഹുന്തി തസ്മിം കളേവരേ നവഹി ദ്വാരേഹി അസുചിം സവതി സന്ദന്തേ അസുചിഭാവസ്സ അദസ്സനേന അന്ധോ വിയ അഹോസിം. തേനാഹ –

‘‘രത്തോ അത്ഥം ന ജാനാതി, രത്തോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം രാഗോ സഹതേ നര’’ന്തി ച.

‘‘കാമച്ഛന്ദോ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, അന്ധകരണോ അചക്ഖുകരണോ’’തി ച ആദി. കേചി പനേത്ഥ തകാരാഗമം കത്വാ ‘‘കിലേസപരിയുട്ഠാനേന അവസവത്തി കിലേസസ്സ വാ വസവത്തീ’’തി അത്ഥം വദന്തി. അപരേ ‘‘അന്ധോവ അസതി അഹു’’ന്തി പാളിം വത്വാ ‘‘കാമരാഗേന അന്ധോ ഏവ ഹുത്വാ സതിരഹിതോ അഹോസി’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി. തദുഭയം പന പാളിയം നത്ഥി.

ഓരം ഓദനപാകമ്ഹാതി ഓദനപാകതോ ഓരം, യാവതാ കാലേന സുപരിധോതതിന്തതണ്ഡുലനാളിയാ ഓദനം പചതി, തതോ ഓരമേവ കാലം, തതോപി ലഹുകാലേന രാഗം വിനോദേന്തോ, തമ്ഹാ ഠാനാ അപക്കമിം യസ്മിം ഠാനേ ഠിതസ്സ മേ രാഗോ ഉപ്പജ്ജി, തമ്ഹാ ഠാനാ അപക്കമിം അപസക്കിം. അപക്കന്തോവ സതിമാ സമ്പജാനോഹം സമണസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ സതിപട്ഠാനമനസികാരവസേന സതിമാ, സമ്മദേവ ധമ്മസഭാവജാനനേന സമ്പജാനോ ച ഹുത്വാ ഏകമന്തം ഉപാവിസിം, പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദിം. നിസിന്നസ്സ ച തതോ മേ മനസീകാരോ, യോനിസോ ഉദപജ്ജഥാതിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി.

രാജദത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുഭൂതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അയോഗേതിആദികാ ആയസ്മതോ സുഭൂതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബാരാണസിയം ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നമാനസോ സരണേസു ച സീലേസു ച പതിട്ഠായ മാസേ മാസേ അട്ഠക്ഖത്തും ചതുജ്ജാതിയഗന്ധേന സത്ഥു ഗന്ധകുടിം ഓപുഞ്ജാപേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഗന്ധസരീരോ ഹുത്വാ, ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ സുഭൂതോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ, നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ ഘരാവാസം പഹായ തിത്ഥിയേസു പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ സാരം അലഭന്തോ, സത്ഥു സന്തികേ ഉപതിസ്സകോലിതസേലാദികേ ബഹൂ സമണബ്രാഹ്മണേ പബ്ബജിത്വാ സാമഞ്ഞസുഖം അനുഭവന്തേ ദിസ്വാ സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായേ ആരാധേത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിവേകവാസം വസന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൫.൨൭൨-൩൦൮) –

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘അനുബ്യഞ്ജനസമ്പന്നോ, ബാത്തിംസവരലക്ഖണോ;

ബ്യാമപ്പഭാപരിവുതോ, രംസിജാലസമോത്ഥടോ.

‘‘അസ്സാസേതാ യഥാ ചന്ദോ, സൂരിയോവ പഭങ്കരോ;

നിബ്ബാപേതാ യഥാ മേഘോ, സാഗരോവ ഗുണാകരോ.

‘‘ധരണീരിവ സീലേന, ഹിമവാവ സമാധിനാ;

ആകാസോ വിയ പഞ്ഞായ, അസങ്ഗോ അനിലോ യഥാ.

‘‘തദാഹം ബാരാണസിയം, ഉപപന്നോ മഹാകുലേ;

പഹൂതധനധഞ്ഞസ്മിം, നാനാരതനസഞ്ചയേ.

‘‘മഹതാ പരിവാരേന, നിസിന്നം ലോകനായകം;

ഉപേച്ച ധമ്മമസ്സോസിം, അമതംവ മനോഹരം.

‘‘ദ്വത്തിംസലക്ഖണധരോ, സനക്ഖത്തോവ ചന്ദിമാ;

അനുബ്യഞ്ജനസമ്പന്നോ, സാലരാജാവ ഫുല്ലിതോ.

‘‘രംസിജാലപരിക്ഖിത്തോ, ദിത്തോവ കനകാചലോ;

ബ്യാമപ്പഭാപരിവുതോ, സതരംസീ ദിവാകരോ.

‘‘സോണ്ണാനനോ ജിനവരോ, സമണീവ സിലുച്ചയോ;

കരുണാപുണ്ണഹദയോ, ഗുണേന വിയ സാഗരോ.

‘‘ലോകവിസ്സുതകിത്തി ച, സിനേരൂവ നഗുത്തമോ;

യസസാ വിത്ഥതോ വീരോ, ആകാസസദിസോ മുനി.

‘‘അസങ്ഗചിത്തോ സബ്ബത്ഥ, അനിലോ വിയ നായകോ;

പതിട്ഠാ സബ്ബഭൂതാനം, മഹീവ മുനിസത്തമോ.

‘‘അനുപലിത്തോ ലോകേന, തോയേന പദുമം യഥാ;

കുവാദഗച്ഛദഹനോ, അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ സോഭതി.

‘‘അഗദോ വിയ സബ്ബത്ഥ, കിലേസവിസനാസകോ;

ഗന്ധമാദനസേലോവ, ഗുണഗന്ധവിഭൂസിതോ.

‘‘ഗുണാനം ആകരോ വീരോ, രതനാനംവ സാഗരോ;

സിന്ധൂവ വനരാജീനം, കിലേസമലഹാരകോ.

‘‘വിജയീവ മഹായോധോ, മാരസേനാവമദ്ദനോ;

ചക്കവത്തീവ സോ രാജാ, ബോജ്ഝങ്ഗരതനിസ്സരോ.

‘‘മഹാഭിസക്കസങ്കാസോ, ദോസബ്യാധിതികിച്ഛകോ;

സല്ലകത്തോ യഥാ വേജ്ജോ, ദിട്ഠിഗണ്ഡവിഫാലകോ.

‘‘സോ തദാ ലോകപജ്ജോതോ, സനരാമരസക്കതോ;

പരിസാസു നരാദിച്ചോ, ധമ്മം ദേസയതേ ജിനോ.

‘‘ദാനം ദത്വാ മഹാഭോഗോ, സീലേന സുഗതൂപഗോ;

ഭാവനായ ച നിബ്ബാതി, ഇച്ചേവമനുസാസഥ.

‘‘ദേസനം തം മഹസ്സാദം, ആദിമജ്ഝന്തസോഭനം;

സുണന്തി പരിസാ സബ്ബാ, അമതംവ മഹാരസം.

‘‘സുത്വാ സുമധുരം ധമ്മം, പസന്നോ ജിനസാസനേ;

സുഗതം സരണം ഗന്ത്വാ, യാവജീവം നമസ്സഹം.

‘‘മുനിനോ ഗന്ധകുടിയാ, ഓപുഞ്ജേസിം തദാ മഹിം;

ചതുജ്ജാതേന ഗന്ധേന, മാസേ അട്ഠ ദിനേസ്വഹം.

‘‘പണിധായ സുഗന്ധത്തം, സരീരവിസ്സഗന്ധിനോ;

തദാ ജിനോ വിയാകാസി, സുഗന്ധതനുലാഭിതം.

‘‘യോ യം ഗന്ധകുടിഭൂമിം, ഗന്ധേനോപുഞ്ജതേ സകിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, ഉപപന്നോ തഹിം തഹിം.

‘‘സുഗന്ധദേഹോ സബ്ബത്ഥ, ഭവിസ്സതി അയം നരോ;

ഗുണഗന്ധയുത്തോ ഹുത്വാ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, ജാതോ വിപ്പകുലേ അഹം;

ഗബ്ഭം മേ വസതോ മാതാ, ദേഹേനാസി സുഗന്ധിതാ.

‘‘യദാ ച മാതുകുച്ഛിമ്ഹാ, നിക്ഖമാമി തദാ പുരീ;

സാവത്ഥി സബ്ബഗന്ധേഹി, വാസിതാ വിയ വായഥ.

‘‘പുപ്ഫവസ്സഞ്ച സുരഭി, ദിബ്ബഗന്ധം മനോരമം;

ധൂപാനി ച മഹഗ്ഘാനി, ഉപവായിംസു താവദേ.

‘‘ദേവാ ച സബ്ബഗന്ധേഹി, ധൂപപുപ്ഫേഹി തം ഘരം;

വാസയിംസു സുഗന്ധേന, യസ്മിം ജാതോ അഹം ഘരേ.

‘‘യദാ ച തരുണോ ഭദ്ദോ, പഠമേ യോബ്ബനേ ഠിതോ;

തദാ സേലം സപരിസം, വിനേത്വാ നരസാരഥി.

‘‘തേഹി സബ്ബേഹി പരിവുതോ, സാവത്ഥിപുരമാഗതോ;

തദാ ബുദ്ധാനുഭാവം തം, ദിസ്വാ പബ്ബജിതോ അഹം.

‘‘സീലം സമാധിപഞ്ഞഞ്ച, വിമുത്തിഞ്ച അനുത്തരം;

ഭാവേത്വാ ചതുരോ ധമ്മേ, പാപുണിം ആസവക്ഖയം.

‘‘യദാ പബ്ബജിതോ ചാഹം, യദാ ച അരഹാ അഹും;

നിബ്ബായിസ്സം യദാ ചാഹം, ഗന്ധവസ്സോ തദാ അഹു.

‘‘സരീരഗന്ധോ ച സദാതിസേതി മേ, മഹാരഹം ചന്ദനചമ്പകുപ്പലം;

തഥേവ ഗന്ധേ ഇതരേ ച സബ്ബസോ, പസയ്ഹ വായാമി തതോ തഹിം തഹിം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ തിത്ഥിയേസു പബ്ബജിത്വാ അത്തനോ പത്തം അത്തകിലമഥാനുയോഗം ദുക്ഖം, സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പത്തം ഝാനാദിസുഖഞ്ച ചിന്തേത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിപച്ചവേക്ഖണമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൩൨൦. ‘‘അയോഗേ യുഞ്ജമത്താനം, പുരിസോ കിച്ചമിച്ഛകോ;

ചരം ചേ നാധിഗച്ഛേയ്യ, തം മേ ദുബ്ഭഗലക്ഖണം.

൩൨൧. ‘‘അബ്ബൂള്ഹം അഘഗതം വിജിതം, ഏകഞ്ചേ ഓസ്സജേയ്യ കലീവ സിയാ;

സബ്ബാനിപി ചേ ഓസ്സജേയ്യ അന്ധോവ സിയാ, സമവിസമസ്സ അദസ്സനതോ.

൩൨൨. ‘‘യഞ്ഹി കയിരാ തഞ്ഹി വദേ, യം ന കയിരാ ന തം വദേ;

അകരോന്തം ഭാസമാനം, പരിജാനന്തി പണ്ഡിതാ.

൩൨൩. ‘‘യഥാപി രുചിരം പുപ്ഫം, വണ്ണവന്തം അഗന്ധകം;

ഏവം സുഭാസിതാ വാചാ, അഫലാ ഹോതി അകുബ്ബതോ.

൩൨൪. ‘‘യഥാപി രുചിരം പുപ്ഫം, വണ്ണവന്തം സുഗന്ധകം;

ഏവം സുഭാസിതാ വാചാ, സഫലാ ഹോതി കുബ്ബതോ’’തി. –

ഇമാ പഞ്ച ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ അയോഗേതി അയുഞ്ജിതബ്ബേ അസേവിതബ്ബേ അന്തദ്വയേ. ഇധ പന അത്തകിലമഥാനുയോഗവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യുഞ്ജന്തി തസ്മിം അത്താനം യുഞ്ജന്തോ യോജേന്തോ തഥാ പടിപജ്ജന്തോ. കിച്ചമിച്ഛകോതി ഉഭയഹിതാവഹം കിച്ചം ഇച്ഛന്തോ, തപ്പടിപക്ഖതോ അയോഗേ ചരം ചരന്തോ ചേ ഭവേയ്യ. നാധിഗച്ഛേയ്യാതി യഥാധിപ്പേതം ഹിതസുഖം ന പാപുണേയ്യാതി ഞായോ. തസ്മാ യം അഹം തിത്ഥിയമതവഞ്ചിതോ അയോഗേ യുഞ്ജിം, തം മേ ദുബ്ഭഗലക്ഖണം അപുഞ്ഞസഭാവോ. ‘‘പുരിമകമ്മബ്യാമോഹിതോ അയോഗേ യുഞ്ജി’’ന്തി ദസ്സേതി.

അബ്ബൂള്ഹം അഘഗതം വിജിതന്തി വിബാധനസഭാവതായ അഘാ നാമ രാഗാദയോ, അഘാനി ഏവ അഘഗതം, അഘഗതാനം വിജിതം സംസാരപ്പവത്തി, തേസം വിജയോ കുസലധമ്മാഭിഭവോ. ‘‘അഘഗതം വിജിത’’ന്തി അനുനാസികലോപം അകത്വാ വുത്തം. തം അബ്ബൂള്ഹം അനുദ്ധതം യേന, തം അബ്ബൂള്ഹാഘഗതം വിജിതം കത്വാ ഏവംഭൂതോ ഹുത്വാ, കിലേസേ അസമുച്ഛിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. ഏകഞ്ചേ ഓസ്സജേയ്യാതി അദുതിയതായ പധാനതായ ച ഏകം അപ്പമാദം സമ്മാപയോഗമേവ വാ ഓസ്സജേയ്യ പരിച്ചജേയ്യ ചേ. കലീവ സോ പുഗ്ഗലോ കാളകണ്ണീ വിയ സിയാ. സബ്ബാനിപി ചേ ഓസ്സജേയ്യാതി സബ്ബാനിപി വിമുത്തിയാ പരിപാചകാനി സദ്ധാവീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി ഓസ്സജേയ്യ ചേ, അഭാവനായ ഛഡ്ഡേയ്യ ചേ, അന്ധോവ സിയാ സമവിസമസ്സ അദസ്സനതോ.

യഥാതി ഓപമ്മസമ്പടിപാദനത്ഥേ നിപാതോ. രുചിരന്തി സോഭനം. വണ്ണവന്തന്തി വണ്ണസണ്ഠാനസമ്പന്നം. അഗന്ധകന്തി ഗന്ധരഹിതം പാലിഭദ്ദകഗിരികണ്ണികജയസുമനാദിഭേദം. ഏവം സുഭാസിതാ വാചാതി സുഭാസിതാ വാചാ നാമ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം വണ്ണസണ്ഠാനസമ്പന്നപുപ്ഫസദിസം. യഥാ ഹി അഗന്ധകം പുപ്ഫം ധാരേന്തസ്സ സരീരേ ഗന്ധോ ന ഫരതി, ഏവം ഏതമ്പി യോ സക്കച്ചസവനാദീഹി ച സമാചരതി, തസ്സ സക്കച്ചം അസമാചരന്തസ്സ യം തത്ഥ കത്തബ്ബം, തം അകുബ്ബതോ സുതഗന്ധം പടിപത്തിഗന്ധഞ്ച ന ആവഹതി അഫലാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം സുഭാസിതാ വാചാ, അഫലാ ഹോതി അകുബ്ബതോ’’തി.

സുഗന്ധകന്തി സുമനചമ്പകനീലുപ്പലപുപ്ഫാദിഭേദം. ഏവന്തി യഥാ തം പുപ്ഫം ധാരേന്തസ്സ സരീരേ ഗന്ധോ ഫരതി, ഏവം തേപിടകബുദ്ധവചനസങ്ഖാതാ സുഭാസിതാ വാചാപി യോ സക്കച്ചസവനാദീഹി തത്ഥ കത്തബ്ബം കരോതി, അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സഫലാ ഹോതി, സുതഗന്ധപടിപത്തിഗന്ധാനം ആവഹനതോ മഹപ്ഫലാ ഹോതി മഹാനിസംസാ. തസ്മാ യഥോവാദം പടിപജ്ജേയ്യ, യഥാകാരീ തഥാവാദീ ച ഭവേയ്യാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

സുഭൂതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഗിരിമാനന്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

വസ്സതി ദേവോതിആദികാ ആയസ്മതോ ഗിരിമാനന്ദത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഘരാവാസം വസന്തോ അത്തനോ ഭരിയായ പുത്തേ ച കാലങ്കതേ സോകസല്ലസമപ്പിതോ അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ സത്ഥാരാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മം കഥേത്വാ സോകസല്ലേ അബ്ബൂള്ഹേ പസന്നമാനസോ സുഗന്ധപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ സിരസി അഞ്ജലിം കത്വാ അഭിത്ഥവി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ പുരോഹിതസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഗിരിമാനന്ദോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു രാജഗഹഗമനേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ കതിപയം ദിവസം ഗാമകാവാസേ വസിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിതും രാജഗഹം അഗമാസി. ബിമ്ബിസാരമഹാരാജാ തസ്സ ആഗമനം സുത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, വസഥ, അഹം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹാമീ’’തി സമ്പവാരേത്വാ ഗതോ ബഹുകിച്ചതായ ന സരി. ‘‘ഥേരോ അബ്ഭോകാസേ വസതീ’’തി ദേവതാ ഥേരസ്സ തേമനഭയേന വസ്സം വാരേസും. രാജാ അവസ്സനകാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ ഥേരസ്സ കുടികം കാരാപേസി. ഥേരോ കുടികായം വസന്തോ സേനാസനസപ്പായലാഭേന സമാധാനം ലഭിത്വാ വീരിയസമതം യോജേത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪൦.൪൧൯-൪൪൮) –

‘‘ഭരിയാ മേ കാലങ്കതാ, പുത്തോ സിവഥികം ഗതോ;

മാതാ പിതാ മതാ ഭാതാ, ഏകചിതമ്ഹി ഡയ്ഹരേ.

‘‘തേന സോകേന സന്തത്തോ, കിസോ പണ്ഡു അഹോസഹം;

ചിത്തക്ഖേപോ ച മേ ആസി, തേന സോകേന അട്ടിതോ.

‘‘സോകസല്ലപരേതോഹം, വനന്തമുപസങ്കമിം;

പവത്തഫലം ഭുഞ്ജിത്വാ, രുക്ഖമൂലേ വസാമഹം.

‘‘സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ജിനോ;

മമുദ്ധരിതുകാമോ സോ, ആഗഞ്ഛി മമ സന്തികം.

‘‘പദസദ്ദം സുണിത്വാന, സുമേധസ്സ മഹേസിനോ;

പഗ്ഗഹേത്വാനഹം സീസം, ഉല്ലോകേസിം മഹാമുനിം.

‘‘ഉപാഗതേ മഹാവീരേ, പീതി മേ ഉദപജ്ജഥ;

തദാസിമേകഗ്ഗമനോ, ദിസ്വാ തം ലോകനായകം.

‘‘സതിം പടിലഭിത്വാന, പണ്ണമുട്ഠിമദാസഹം;

നിസീദി ഭഗവാ തത്ഥ, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ.

‘‘നിസജ്ജ തത്ഥ ഭഗവാ, സുമേധോ ലോകനായകോ;

ധമ്മം മേ കഥയീ ബുദ്ധോ, സോകസല്ലവിനോദനം.

‘‘അനവ്ഹിതാ തതോ ആഗും, അനനുഞ്ഞാതാ ഇതോ ഗതാ;

യഥാഗതാ തഥാ ഗതാ, തത്ഥ കാ പരിദേവനാ.

‘‘യഥാപി പഥികാ സത്താ, വസ്സമാനായ വുട്ഠിയാ;

സഭണ്ഡാ ഉപഗച്ഛന്തി, വസ്സസ്സാപതനായ തേ.

‘‘വസ്സേ ച തേ ഓരമിതേ, സമ്പയന്തി യദിച്ഛകം;

ഏവം മാതാ പിതാ തുയ്ഹം, തത്ഥ കാ പരിദേവനാ.

‘‘ആഗന്തുകാ പാഹുനകാ, ചലിതേരിതകമ്പിതാ;

ഏവം മാതാ പിതാ തുയ്ഹം, തത്ഥ കാ പരിദേവനാ.

‘‘യഥാപി ഉരഗോ ജിണ്ണം, ഹിത്വാ ഗച്ഛതി സം തചം;

ഏവം മാതാ പിതാ തുയ്ഹം, സം തനും ഇധ ഹീയരേ.

‘‘ബുദ്ധസ്സ ഗിരമഞ്ഞായ, സോകസല്ലം വിവജ്ജയിം;

പാമോജ്ജം ജനയിത്വാന, ബുദ്ധസേട്ഠം അവന്ദഹം.

‘‘വന്ദിത്വാന മഹാനാഗം, പൂജയിം ഗിരിമഞ്ജരിം;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്തം, സുമേധം ലോകനായകം.

‘‘പൂജയിത്വാന സമ്ബുദ്ധം, സിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം;