൬. ഛക്കനിപാതോ

൧. ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഛക്കനിപാതേ ദിസ്വാന പാടിഹീരാനീതിആദികാ ആയസ്മതോ ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ, വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും മഹാപരിസാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ, സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ പണിധാനമകാസി. ഭഗവാ ചസ്സ അനന്തരായതം ദിസ്വാ, ‘‘അനാഗതേ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാസനേ മഹാപരിസാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പമത്ഥകേ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ വേമാതികകനിട്ഠഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഞ്ഞേപിസ്സ ദ്വേ കനിട്ഠഭാതരോ അഹേസും. തേ തയോപി ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം പരമായ പൂജായ പൂജേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ ബാരാണസിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ ഭാതരോ ഹുത്വാ, അനുക്കമേന നിബ്ബത്താ ഗോത്തവസേന തയോപി കസ്സപാ ഏവ നാമ ജാതാ. തേ വയപ്പത്താ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിംസു. തേസം ജേട്ഠഭാതികസ്സ പഞ്ച മാണവകസതാനി പരിവാരോ, മജ്ഝിമസ്സ തീണി, കനിട്ഠസ്സ ദ്വേ. തേ അത്തനോ ഗന്ഥേ സാരം ഓലോകേന്താ ദിട്ഠധമ്മികമേവ അത്ഥം ദിസ്വാ പബ്ബജ്ജം രോചേസും. തേസു ജേട്ഠഭാതാ അത്തനോ പരിവാരേന സദ്ധിം ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഉരുവേലകസ്സപോ നാമ ജാതോ മഹാഗങ്ഗാനദീവങ്കേ പബ്ബജിതോ നദീകസ്സപോ നാമ ജാതോ, ഗയാസീസേ പബ്ബജിതോ ഗയാകസ്സപോ നാമ ജാതോ.

ഏവം തേസു ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ വസന്തേസു ബഹൂനം ദിവസാനം അച്ചയേന അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ, പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ അനുക്കമേന ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ, പഞ്ചവഗ്ഗിയത്ഥേരേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ യസപ്പമുഖേ പഞ്ചപഞ്ഞാസ സഹായകേ വിനേത്വാ സട്ഠി അരഹന്തേ ‘‘ചരഥ, ഭിക്ഖവേ, ചാരിക’’ന്തി വിസ്സജ്ജേത്വാ, ഭദ്ദവഗ്ഗിയേ വിനേത്വാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വസനത്ഥായ അഗ്യാഗാരം പവിസിത്വാ, തത്ഥ കതനാഗദമനം ആദിം കത്വാ അഡ്ഢുഡ്ഢസഹസ്സേഹി പാടിഹാരിയേഹി ഉരുവേലകസ്സപം സപരിസം വിനേത്വാ പബ്ബാജേസി. തസ്സ പബ്ബജിതഭാവം ഞത്വാ ഇതരേപി ദ്വേ ഭാതരോ സപരിസാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിംസു. സബ്ബേവ ഏഹിഭിക്ഖൂ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ അഹേസും.

സത്ഥാ തം സമണസഹസ്സം ആദായ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ പിട്ഠിപാസാണേ നിസിന്നോ ആദിത്തപരിയായദേസനായ സബ്ബേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൨൫൧-൨൯൫) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബലോകവിദൂ മുനി;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി ചക്ഖുമാ.

‘‘ഓവാദകോ വിഞ്ഞാപകോ, താരകോ സബ്ബപാണിനം;

ദേസനാകുസലോ ബുദ്ധോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

‘‘അനുകമ്പകോ കാരുണികോ, ഹിതേസീ സബ്ബപാണിനം;

സമ്പത്തേ തിത്ഥിയേ സബ്ബേ, പഞ്ചസീലേ പതിട്ഠപി.

‘‘ഏവം നിരാകുലം ആസി, സുഞ്ഞതം തിത്ഥിയേഹി ച;

വിചിത്തം അരഹന്തേഹി, വസീഭൂതേഹി താദിഭി.

‘‘രതനാനട്ഠപഞ്ഞാസം, ഉഗ്ഗതോ സോ മഹാമുനി;

കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോ, ബാത്തിംസവരലക്ഖണോ.

‘‘വസ്സസതസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയാ, ബ്രാഹ്മണോ സാധുസമ്മതോ;

ഉപേച്ച ലോകപജ്ജോതം, അസ്സോസിം ധമ്മദേസനം.

‘‘തദാ മഹാപരിസതിം, മഹാപരിസസാവകം;

ഠപേന്തം ഏതദഗ്ഗമ്ഹി, സുത്വാന മുദിതോ അഹം.

‘‘മഹതാ പരിവാരേന, നിമന്തേത്വാ മഹാജിനം;

ബ്രാഹ്മണാനം സഹസ്സേന, സഹദാനമദാസഹം.

‘‘മഹാദാനം ദദിത്വാന, അഭിവാദിയ നായകം;

ഏകമന്തം ഠിതോ ഹട്ഠോ, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘തയി സദ്ധായ മേ വീര, അധികാരഗുണേന ച;

പരിസാ മഹതീ ഹോതു, നിബ്ബത്തസ്സ തഹിം തഹിം.

‘‘തദാ അവോച പരിസം, ഗജഗജ്ജിതസുസ്സരോ;

കരവീകരുതോ സത്ഥാ, ഏതം പസ്സഥ ബ്രാഹ്മണം.

‘‘ഹേമവണ്ണം മഹാബാഹും, കമലാനനലോചനം;

ഉദഗ്ഗതനുജം ഹട്ഠം, സദ്ധവന്തം ഗുണേ മമ.

‘‘ഏസ പത്ഥയതേ ഠാനം, സീഹഘോസസ്സ ഭിക്ഖുനോ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ലച്ഛസേ തം മനോരഥം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘ഇതോ ദ്വേനവുതേ കപ്പേ, അഹു സത്ഥാ അനുത്തരോ;

അനൂപമോ അസദിസോ, ഫുസ്സോ ലോകഗ്ഗനായകോ.

‘‘സോ ച സബ്ബം തമം ഹന്ത്വാ, വിജടേത്വാ മഹാജടം;

വസ്സതേ അമതം വുട്ഠിം, തപ്പയന്തോ സദേവകം.

‘‘തദാ ഹി ബാരാണസിയം, രാജാപച്ചാ അഹുമ്ഹസേ;

ഭാതരോമ്ഹ തയോ സബ്ബേ, സംവിസട്ഠാവ രാജിനോ.

‘‘വീരങ്ഗരൂപാ ബലിനോ, സങ്ഗാമേ അപരാജിതാ;

തദാ കുപിതപച്ചന്തോ, അമ്ഹേ ആഹ മഹീപതി.

‘‘ഏഥ ഗന്ത്വാന പച്ചന്തം, സോധേത്വാ അട്ടവീബലം;

ഖേമം വിജിരിതം കത്വാ, പുന ദേഥാതി ഭാസഥ.

‘‘തതോ മയം അവോചുമ്ഹ, യദി ദേയ്യാസി നായകം;

ഉപട്ഠാനായ അമ്ഹാകം, സാധയിസ്സാമ വോ തതോ.

‘‘തതോ മയം ലദ്ധവരാ, ഭൂമിപാലേന പേസിതാ;

നിക്ഖിത്തസത്ഥം പച്ചന്തം, കത്വാ പുനരുപേച്ച തം.

‘‘യാചിത്വാ സത്ഥുപട്ഠാനം, രാജാനം ലോകനായകം;

മുനിവീരം ലഭിത്വാന, യാവജീവം യജിമ്ഹ തം.

‘‘മഹഗ്ഘാനി ച വത്ഥാനി, പണീതാനി രസാനി ച;

സേനാസനാനി രമ്മാനി, ഭേസജ്ജാനി ഹിതാനി ച.

‘‘ദത്വാ സസങ്ഘമുനിനോ, ധമ്മേനുപ്പാദിതാനി നോ;

സീലവന്തോ കാരുണികാ, ഭാവനായുത്തമാനസാ.

‘‘സദ്ധാ പരിചരിത്വാന, മേത്തചിത്തേന നായകം;

നിബ്ബുതേ തമ്ഹി ലോകഗ്ഗേ, പൂജം കത്വാ യഥാബലം.

‘‘തതോ ചുതാ സന്തുസിതം, ഗതാ തത്ഥ മഹാസുഖം;

അനുഭൂതാ മയം സബ്ബേ, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘മായാകാരോ യഥാ രങ്ഗേ, ദസ്സേസി വികതിം ബഹും;

തഥാ ഭവേ ഭമന്തോഹം, വിദേഹാധിപതീ അഹും.

‘‘ഗുണാചേലസ്സ വാക്യേന, മിച്ഛാദിട്ഠിഗതാസയോ;

നരകം മഗ്ഗമാരൂള്ഹോ, രുചായ മമ ധീതുയാ.

‘‘ഓവാദം നാദിയിത്വാന, ബ്രഹ്മുനാ നാരദേനഹം;

ബഹുധാ സംസിതോ സന്തോ, ദിട്ഠിം ഹിത്വാന പാപികം.

‘‘പൂരയിത്വാ വിസേസേന, ദസ കമ്മപഥാനിഹം;

ഹിത്വാന ദേഹമഗമിം, സഗ്ഗം സഭവനം യഥാ.

‘‘പച്ഛിമേ ഭവേ സമ്പത്തേ, ബ്രഹ്മബന്ധു അഹോസഹം;

ബാരാണസിയം ഫീതായം, ജാതോ വിപ്പമഹാകുലേ.

‘‘മച്ചുബ്യാധിജരാഭീതോ, ഓഗാഹേത്വാ മഹാവനം;

നിബ്ബാനം പദമേസന്തോ, ജടിലേസു പരിബ്ബജിം.

‘‘തദാ ദ്വേ ഭാതരോ മയ്ഹം, പബ്ബജിംസു മയാ സഹ;

ഉരുവേലായം മാപേത്വാ, അസ്സമം നിവസിം അഹം.

‘‘കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉരുവേലനിവാസികോ;

തതോ മേ ആസി പഞ്ഞത്തി, ഉരുവേലകസ്സപോ ഇതി.

‘‘നദീസകാസേ ഭാതാ മേ, നദീകസ്സപസവ്ഹയോ;

ആസീ സകാസനാമേന, ഗയായം ഗയാകസ്സപോ.

‘‘ദ്വേ സതാനി കനിട്ഠസ്സ, തീണി, മജ്ഝസ്സ ഭാതുനോ;

മമ പഞ്ച സതാനൂനാ, സിസ്സാ സബ്ബേ മമാനുഗാ.

‘‘തദാ ഉപേച്ച മം ബുദ്ധോ, കത്വാന വിവിധാനി മേ;

പാടിഹീരാനി ലോകഗ്ഗോ, വിനേസി നരസാരഥി.

‘‘സഹസ്സപരിവാരേന, അഹോസിം ഏഹിഭിക്ഖുകോ;

തേഹേവ സഹ സബ്ബേഹി, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘തേ ചേവഞ്ഞേ ച ബഹവോ, സിസ്സാ മം പരിവാരയും;

ഭാസിതുഞ്ച സമത്ഥോഹം, തതോ മം ഇസിസത്തമോ.

‘‘മഹാപരിസഭാവസ്മിം, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം;

അഹോ ബുദ്ധേ കതം കാരം, സഫലം മേ അജായഥ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സീഹനാദം നദന്തോ –

൩൭൫. ‘‘ദിസ്വാന പാടിഹീരാനി, ഗോതമസ്സ യസസ്സിനോ;

ന താവാഹം പണിപതിം, ഇസ്സാമാനേന വഞ്ചിതോ.

൩൭൬. ‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, ചോദേസി നരസാരഥി;

തതോ മേ ആസി സംവേഗോ, അബ്ഭുതോ ലോമഹംസനോ.

൩൭൭. ‘‘പുബ്ബേ ജടിലഭൂതസ്സ, യാ മേ സിദ്ധി പരിത്തികാ;

താഹം തദാ നിരാകത്വാ, പബ്ബജിം ജിനസാസനേ.

൩൭൮. ‘‘പുബ്ബേ യഞ്ഞേന സന്തുട്ഠോ, കാമധാതുപുരക്ഖതോ;

പച്ഛാ രാഗഞ്ച ദോസഞ്ച, മോഹഞ്ചാപി സമൂഹനിം.

൩൭൯. ‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

ഇദ്ധിമാ പരചിത്തഞ്ഞൂ, ദിബ്ബസോതഞ്ച പാപുണിം.

൩൮൦. ‘‘യസ്സ ചത്ഥായ പബ്ബജിതോ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ’’തി. –

ഇമാ ഛ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ദിസ്വാന പാടിഹീരാനീതി നാഗരാജദമനാദീനി അഡ്ഢുഡ്ഢസഹസ്സാനി പാടിഹാരിയാനി ദിസ്വാ. ‘‘പാടിഹീരം, പാടിഹേരം, പാടിഹാരിയ’’ന്തി ഹി അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. യസസ്സിനോ’’തി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ സദേവകേ ലോകേ യഥാഭുച്ചം പത്ഥടകിത്തിസദ്ദസ്സ. ന താവാഹം പണിപതിന്തി യാവ മം ഭഗവാ ‘‘നേവ ഖോ ത്വം, കസ്സപ, അരഹാ, നാപി അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നോ, സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി, യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സ, അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി ന തജ്ജേസി, താവ അഹം ന പണിപാതനം അകാസിം. കിംകാരണാ? ഇസ്സാമാനേന വഞ്ചിതോ, ‘‘ഇമസ്സ മയി സാവകത്തം ഉപഗതേ മമ ലാഭസക്കാരോ പരിഹായിസ്സതി, ഇമസ്സ ഏവ വഡ്ഢിസ്സതീ’’തി ഏവം പരസമ്പത്തിഅസഹനലക്ഖണായ ഇസ്സായ ചേവ, ‘‘അഹം ഗണപാമോക്ഖോ ബഹുജനസമ്മതോ’’തി ഏവം അബ്ഭുന്നതിലക്ഖണേന മാനേന ച വഞ്ചിതോ, പലമ്ഭിതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായാതി മയ്ഹം മിച്ഛാസങ്കപ്പം ജാനിത്വാ, യം യം ഭഗവാ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതി, തം തം ദിസ്വാ ‘‘മഹിദ്ധികോ ഖോ മഹാസമണോ മഹാനുഭാവോ’’തി ചിന്തേത്വാപി ‘‘ന ത്വേവ ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി ഏവം പവത്തം മിച്ഛാവിതക്കം ജാനന്തോപി ഞാണപരിപാകം ആഗമേന്തോ അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ പച്ഛാ നേരഞ്ജരായ മജ്ഝേ സമന്തതോ ഉദകം ഉസ്സാരേത്വാ രേണുഹതായ ഭൂമിയാ ചങ്കമിത്വാ തേന ആഭതനാവായ ഠിതോ തദാപി ‘‘മഹിദ്ധികോ’’തിആദികം ചിന്തേത്വാ പുന ‘‘ന ത്വേവ ഖോ അരഹാ യഥാ അഹ’’ന്തി പവത്തിതം മിച്ഛാസങ്കപ്പം ഞത്വാതി അത്ഥോ. ചോദേസി നരസാരഥീതി തദാ മേ ഞാണപരിപാകം ഞത്വാ ‘‘നേവ ഖോ ത്വം അരഹാ’’തിആദിനാ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ മം ചോദേസി നിഗ്ഗണ്ഹി. തതോ മേ ആസി സംവേഗോ, അബ്ഭുതോ ലോമഹംസനോതി തതോ യഥാവുത്തചോദനാഹേതു ഏത്തകം കാലം അഭൂതപുബ്ബതായ അബ്ഭുതോ ലോമഹംസനവസേന പവത്തിയാ ലോമഹംസനോ ‘‘അനരഹാവ സമാനോ ‘അരഹാ’തി മഞ്ഞി’’ന്തി സംവേഗോ സഹോത്തപ്പോ ഞാണുപ്പാദോ മയ്ഹം അഹോസി.

ജടിലഭൂതസ്സാതി താപസഭൂതസ്സ. സിദ്ധീതി ലാഭസക്കാരസമിദ്ധി. പരിത്തികാതി അപ്പമത്തികാ. താഹന്തി തം അഹം. തദാതി ഭഗവതോ ചോദനായ സംവേഗുപ്പത്തികാലേ. നിരാകത്വാതി അപനേത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ, അനപേക്ഖോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഇദ്ധീതി ഭാവനാമയഇദ്ധീ’’തി വദന്തി. തദയുത്തം തദാ തസ്സ അഝാനലാഭീഭാവതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കാമധാതുപുരക്ഖതോ’’തി.

യഞ്ഞേന സന്തുട്ഠോതി ‘‘യഞ്ഞം യജിത്വാ സഗ്ഗസുഖം അനുഭവിസ്സാമി, അലമേത്താവതാ’’തി യഞ്ഞയജനേന സന്തുട്ഠോ നിട്ഠിതകിച്ചസഞ്ഞീ. കാമധാതുപുരക്ഖതോതി കാമസുഗതിം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നതണ്ഹോ യഞ്ഞയജനേന കാമലോകം പുരക്ഖത്വാ ഠിതോ. സോ ചേ യഞ്ഞോ പാണാതിപാതപടിസംയുത്തോ ഹോതി, ന തേന സുഗതിം സക്കാ ലദ്ധും. ന ഹി അകുസലസ്സ ഇട്ഠോ കന്തോ വിപാകോ നിബ്ബത്തതി. യാ പന തത്ഥ ദാനാദികുസലചേതനാ, തായ സതി പച്ചയസമവായേ സുഗതിം ഗച്ഛേയ്യ. പച്ഛാതി താപസപബ്ബജ്ജാതോ പച്ഛാ സത്ഥു ഓവാദേന താപസലദ്ധിം പഹായ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനാനുയോഗകാലേ. സമൂഹനിന്തി വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ രാഗഞ്ച ദോസഞ്ച മോഹഞ്ച അനവസേസതോ സമുഗ്ഘാതേസിം.

യസ്മാ പനായം ഥേരോ അരിയമഗ്ഗേന രാഗാദയോ സമൂഹനന്തോയേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി, തസ്മാ തം അത്തനോ ഛളഭിഞ്ഞഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമീതി അത്തനോ പരേസഞ്ച പുബ്ബേനിവാസം അതീതാസു ജാതീസു നിബ്ബത്തക്ഖന്ധേ ഖന്ധപടിബദ്ധേ ച പുബ്ബേനിവാസഞാണേന ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ പച്ചക്ഖതോ ജാനാമി ബുജ്ഝാമി. ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം വിസോധിതം, പകതിചക്ഖുനാ ആപാഥഗതം പകതിരൂപം വിയ ദിബ്ബം മാനുസമ്പി ദൂരം തിരോട്ഠിതം അതിസുഖുമഞ്ച രൂപം വിഭാവേതും സമത്ഥഞാണം ഭാവനായ മയാ വിസുദ്ധം കത്വാ പടിലദ്ധന്തി അത്ഥോ. ഇദ്ധിമാതി അധിട്ഠാനിദ്ധിവികുബ്ബനിദ്ധിആദീഹി ഇദ്ധീഹി ഇദ്ധിമാ, ഇദ്ധിവിധഞാണലാഭീതി അത്ഥോ. സരാഗാദിഭേദസ്സ പരേസം ചിത്തസ്സ ജാനനതോ പരചിത്തഞ്ഞൂ, ചേതോപരിയഞാണലാഭീതി വുത്തം ഹോതി. ദിബ്ബസോതഞ്ച പാപുണിന്തി ദിബ്ബസോതഞാണഞ്ച പടിലഭിം.

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോതി യോ സബ്ബേസം സംയോജനാനം ഖയഭൂതോ ഖയേന വാ ലദ്ധബ്ബോ, സോ സദത്ഥോ പരമത്ഥോ ച മയാ അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന അധിഗതോതി. ഏവമേതായ ഗാഥായ ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസീതി വേദിതബ്ബോ.

ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. തേകിച്ഛകാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അതിഹിതാ വീഹീതിആദികാ ആയസ്മതോ തേകിച്ഛകാരിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്വാ വേജ്ജസത്ഥേ നിപ്ഫത്തിം ഗതോ. വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകം അസോകം നാമ ഥേരം ബ്യാധിതം അരോഗമകാസി, അഞ്ഞേസഞ്ച സത്താനം രോഗാഭിഭൂതാനം അനുകമ്പായ ഭേസജ്ജം സംവിദഹി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സുബുദ്ധസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ തികിച്ഛകേഹി ഗബ്ഭകാലേ പരിസ്സയം അപഹരിത്വാ പരിപാലിതതായ തേകിച്ഛകാരീതി നാമം അകംസു. സോ അത്തനോ കുലാനുരൂപാനി വിജ്ജാട്ഠാനാനി സിപ്പാനി ച സിക്ഖന്തോ വഡ്ഢതി. തദാ ചാണക്കോ സുബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയം കിരിയാസു ഉപായകോസല്ലഞ്ച ദിസ്വാ, ‘‘അയം ഇമസ്മിം രാജകുലേ പതിട്ഠം ലഭന്തോ മം അഭിഭവേയ്യാ’’തി ഇസ്സാപകതോ രഞ്ഞാ ചന്ദഗുത്തേന തം ബന്ധനാഗാരേ ഖിപാപേസി. തേകിച്ഛകാരീ പിതു ബന്ധനാഗാരപ്പവേസനം സുത്വാ ഭീതോ പലായിത്വാ സാണവാസിത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്തനോ സംവേഗകാരണം ഥേരസ്സ കഥേത്വാ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അബ്ഭോകാസികോ നേസജ്ജികോ ച ഹുത്വാ വിഹരതി, സീതുണ്ഹം അഗണേന്തോ സമണധമ്മമേവ കരോതി, വിസേസതോ ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനമനുയുഞ്ജതി. തം ദിസ്വാ മാരോ പാപിമാ ‘‘ന ഇമസ്സ മമ വിസയം അതിക്കമിതും ദസ്സാമീ’’തി വിക്ഖേപം കാതുകാമോ സസ്സാനം നിപ്ഫത്തികാലേ ഖേത്തഗോപകവണ്ണേന ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം നിപ്പണ്ഡേന്തോ –

൩൮൧. ‘‘അതിഹിതാ വീഹി, ഖലഗതാ സാലീ;

ന ച ലഭേ പിണ്ഡം, കഥമഹം കസ്സ’’ന്തി. – ആഹ; തം സുത്വാ ഥേരോ –

൩൮൨. ‘‘ബുദ്ധമപ്പമേയ്യം അനുസ്സര പസന്നോ, പീതിയാ ഫുടസരീരോ ഹോഹിസി സതതമുദഗ്ഗോ.

൩൮൩. ‘‘ധമ്മമപ്പമേയ്യം …പേ… സതതമുദഗ്ഗോ.

൩൮൪. ‘‘സങ്ഘമപ്പമേയ്യം…പേ… സതതമുദഗ്ഗോ’’തി. – ആഹ; തം സുത്വാ മാരോ –

൩൮൫. ‘‘അബ്ഭോകാസേ വിഹരസി, സീതാ ഹേമന്തികാ ഇമാ രത്യോ;

മാ സീതേന പരേതോ വിഹഞ്ഞിത്ഥോ, പവിസ ത്വം വിഹാരം ഫുസിതഗ്ഗള’’ന്തി. –

ആഹ. അഥ ഥേരോ –

൩൮൬. ‘‘ഫുസിസ്സം ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ, താഹി ച സുഖിതോ വിഹരിസ്സം;

നാഹം സീതേന വിഹഞ്ഞിസ്സം, അനിഞ്ജിതോ വിഹരന്തോ’’തി. – ആഹ;

തത്ഥ അതിഹിതാ വീഹീതി വീഹയോ കോട്ഠാഗാരം അതിനേത്വാ ഠപിതാ, തത്ഥ പടിസാമിതാ ഖലതോ വാ ഘരം ഉപനീതാതി അത്ഥോ. വീഹിഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഇതരമ്പി ധഞ്ഞം സങ്ഗണ്ഹാതി. സാലീ പന യേഭുയ്യേന വീഹിതോ പച്ഛാ പച്ചന്തീതി ആഹ. ഖലഗതാ സാലീതി ഖലം ധഞ്ഞകരണട്ഠാനം ഗതാ, തത്ഥ രാസിവസേന മദ്ദനചാവനാദിവസേന ഠിതാതി അത്ഥോ. പധാനധഞ്ഞഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേത്ഥ സാലീനം വിസും ഗഹണം, ഉഭയേനപി ഗാമേ, ഗാമതോ ബഹി ച ധഞ്ഞം പരിപുണ്ണം ഠിതന്തി ദസ്സേതി. ന ച ലഭേ പിണ്ഡന്തി ഏവം സുലഭധഞ്ഞേ സുഭിക്ഖകാലേ അഹം പിണ്ഡമത്തമ്പി ന ലഭാമി. ഇദാനി കഥമഹം കസ്സന്തി അഹം കഥം കരിസ്സാമി, കഥം ജീവിസ്സാമീതി പരിഹാസകേളിം അകാസി.

തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘അയം വരാകോ അത്തനാ അത്തനോ പവത്തിം മയ്ഹം പകാസേസി, മയാ പന അത്തനാവ അത്താ ഓവദിതബ്ബോ, ന മയാ കിഞ്ചി കഥേതബ്ബ’’ന്തി വത്ഥുത്തയാനുസ്സതിയം അത്താനം നിയോജേന്തോ ‘‘ബുദ്ധമപ്പമേയ്യ’’ന്തിആദിനാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി. തത്ഥ ബുദ്ധമപ്പമേയ്യം അനുസ്സര പസന്നോതി സവാസനായ അവിജ്ജാനിദ്ദായ അച്ചന്തവിഗമേന, ബുദ്ധിയാ ച വികസിതഭാവേന ബുദ്ധം ഭഗവന്തം പമാണകരാനം രാഗാദികിലേസാനം അഭാവാ അപരിമാണഗുണസമങ്ഗിതായ അപ്പമേയ്യപുഞ്ഞക്ഖേത്തതായ ച അപ്പമേയ്യം. ഓകപ്പനലക്ഖണേന അഭിപ്പസാദേന പസന്നോ, പസന്നമാനസോ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൭൪; സം. നി. ൫.൯൯൭) അനുസ്സര അനു അനു ബുദ്ധാരമ്മണം സതിം പവത്തേഹി, പീതിയാ ഫുടസരീരോ ഹോഹിസി. സതതമുദഗ്ഗോതി അനുസ്സരന്തോവ ഫരണലക്ഖണായ പീതിയാ സതതം സബ്ബദാ ഫുടസരീരോ പീതിസമുട്ഠാനപണീതരൂപേഹി അജ്ഝോത്ഥടസരീരോ ഉബ്ബേഗപീതിയാ ഉദഗ്ഗോ കായം ഉദഗ്ഗം കത്വാ ആകാസം ലങ്ഘിതും സമത്ഥോ ച ഭവേയ്യാസി, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ബുദ്ധാരമ്മണം ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേയ്യാസി. യതോ സീതുണ്ഹേഹി വിയ ജിഘച്ഛാപിപാസാഹിപി അനഭിഭൂതോ ഹോഹിസീതി അത്ഥോ.

ധമ്മന്തി അരിയം ലോകുത്തരധമ്മം. സങ്ഘന്തി അരിയം പരമത്ഥസങ്ഘം. സേസം വുത്തനയമേവ. അനുസ്സരാതി പനേത്ഥ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ ധമ്മം, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ സങ്ഘം അനുസ്സരാതി യോജേതബ്ബം.

ഏവം ഥേരേന രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേ നിയോജനവസേന അത്തനി ഓവദിതേ പുന മാരോ വിവേകവാസതോ നം വിവേചേതുകാമോ ഹിതേസീഭാവം വിയ ദസ്സേന്തോ ‘‘അബ്ഭോകാസേ വിഹരസീ’’തി പഞ്ചമം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ത്വം, ഭിക്ഖു, അബ്ഭോകാസേ കേനചി അപടിച്ഛന്നേ വിവടങ്ഗണേ വിഹരസി ഇരിയാപഥേ കപ്പേസി. ഹേമന്തികാ ഹിമപാതസമയേ പരിയാപന്നാ ഇമാ സീതാ രത്തിയോ വത്തന്തി. തസ്മാ സീതേന പരേതോ അഭിഭൂതോ ഹുത്വാ മാ വിഹഞ്ഞിത്ഥോ വിഘാതം മാ ആപജ്ജി മാ കിലമി. ഫുസിതഗ്ഗളം പിഹിതകവാടം സേനാസനം പവിസ, ഏവം തേ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതീതി.

തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘ന മയ്ഹം സേനാസനപരിയേസനായ പയോജനം, ഏത്ഥേവാഹം സുഖവിഹാരീ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഫുസിസ്സ’’ന്തിആദിനാ ഛട്ഠം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഫുസിസ്സം ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോതി അപ്പമാണഗോചരതായ ‘‘അപ്പമഞ്ഞാ’’തി ലദ്ധവോഹാരേ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഫുസിസ്സം ഫുസിസ്സാമി, കാലേന കാലം സമാപജ്ജിസ്സാമി. താഹി ച സുഖിതോ വിഹരിസ്സന്തി താഹി അപ്പമഞ്ഞാഹി സുഖിതോ സഞ്ജാതസുഖോ ഹുത്വാ വിഹരിസ്സം ചത്താരോപി ഇരിയാപഥേ കപ്പേസ്സാമീതി. തേന മയ്ഹം സബ്ബകാലേ സുഖമേവ, ന ദുക്ഖം. യതോ നാഹം സീതേന വിഹഞ്ഞിസ്സം അന്തരട്ഠകേപി ഹിമപാതസമയേ അഹം സീതേന ന കിലമിസ്സാമി, തസ്മാ അനിഞ്ജിതോ വിഹരന്തോ ചിത്തസ്സ ഇഞ്ജിതകാരണാനം ബ്യാപാദാദീനം സുപ്പഹീനത്താ പച്ചയുപ്പന്നിഞ്ജനായ ച അഭാവതോ സമാപത്തിസുഖേനേവ സുഖിതോ വിഹരിസ്സാമീതി. ഏവം ഥേരോ ഇമം ഗാഥം വദന്തോയേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൮.൩൯-൪൪) –

‘‘നഗരേ ബന്ധുമതിയാ, വേജ്ജോ ആസിം സുസിക്ഖിതോ;

ആതുരാനം സദുക്ഖാനം, മഹാജനസുഖാവഹോ.

‘‘ബ്യാധിതം സമണം ദിസ്വാ, സീലവന്തം മഹാജുതിം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, ഭേസജ്ജമദദിം തദാ.

‘‘അരോഗോ ആസി തേനേവ, സമണോ സംവുതിന്ദ്രിയോ;

അസോകോ നാമ നാമേന, ഉപട്ഠാകോ വിപസ്സിനോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ഓസധമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭേസജ്ജസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘ഇതോ ച അട്ഠമേ കപ്പേ, സബ്ബോസധസനാമകോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹപ്ഫലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ബിന്ദുസാരരഞ്ഞോ കാലേ ഇമസ്സ ഥേരസ്സ ഉപ്പന്നത്താ തതിയസങ്ഗീതിയം ഇമാ ഗാഥാ സങ്ഗീതാതി വേദിതബ്ബാ.

തേകിച്ഛകാരിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാനാഗത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യസ്സ സബ്രഹ്മചാരീസൂതിആദികാ ആയസ്മതോ മഹാനാഗത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം കകുസന്ധം ഭഗവന്തം അരഞ്ഞം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ഝാനസുഖേന നിസിന്നം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ തസ്സ ദാളിമഫലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാകേതേ മധുവാസേട്ഠസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, മഹാനാഗോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി സാകേതേ അഞ്ജനവനേ വിഹരന്തേ ആയസ്മതോ ഗവമ്പതിത്ഥേരസ്സ പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ ഥേരസ്സേവ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തസ്സോവാദേ ഠത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൫.൧-൭) –

‘‘കകുസന്ധോ മഹാവീരോ, സബ്ബധമ്മാന പാരഗൂ;

ഗണമ്ഹാ വൂപകട്ഠോ സോ, അഗമാസി വനന്തരം.

‘‘ബീജമിഞ്ജം ഗഹേത്വാന, ലതായ ആവുണിം അഹം;

ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, ഝായതേ പബ്ബതന്തരേ.

‘‘ദിസ്വാനഹം ദേവദേവം, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;