൭. സത്തകനിപാതോ

൧. സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സത്തകനിപാതേ അലങ്കതാതിആദികാ ആയസ്മതോ സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ അഞ്ഞതരസ്സ മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സമുദ്ദോതിസ്സ നാമം അഹോസി. രൂപസമ്പത്തിയാ പന സുന്ദരസമുദ്ദോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ പഠമവയേ ഠിതോ ഭഗവതോ രാജഗഹപ്പവേസേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ, പടിലദ്ധസദ്ധോ നിസ്സരണജ്ഝാസയതായ പബ്ബജിത്വാ, ലദ്ധൂപസമ്പദോ സമാദിന്നധുതധമ്മോ രാജഗഹതോ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ, കല്യാണമിത്തസ്സ സന്തികേ വിപസ്സനാചാരം ഉഗ്ഗഹേത്വാ, കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തോ വിഹരതി. തസ്സ മാതാ രാജഗഹേ ഉസ്സവദിവസേ അഞ്ഞേ സേട്ഠിപുത്തേ സപജാപതികേ അലങ്കതപടിയത്തേ ഉസ്സവകീളം കീളന്തേ ദിസ്വാ, പുത്തം അനുസ്സരിത്വാ രോദതി. തം ദിസ്വാ അഞ്ഞതരാ ഗണികാ രോദനകാരണം പുച്ഛി. സാ തസ്സാ തം കാരണം കഥേസി. തം സുത്വാ ഗണികാ ‘‘അഹം തം ആനേസ്സാമി, പസ്സ താവ മമ ഇത്ഥിഭാവ’’ന്തി വത്വാ ‘‘യദി ഏവം തംയേവ തസ്സ പജാപതിം കത്വാ ഇമസ്സ കുലസ്സ സാമിനിം കരിസ്സാമീ’’തി തായ ബഹും ധനം ദത്വാ, വിസ്സജ്ജിതാ മഹതാ പരിവാരേന സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ, ഥേരസ്സ പിണ്ഡായ വിചരണട്ഠാനേ ഏകസ്മിം ഗേഹേ വസമാനാ ദിവസേ ദിവസേ അഞ്ഞേഹി ഥേരസ്സ സക്കച്ചം പിണ്ഡപാതം ദാപേസി. അലങ്കതപടിയത്താ ച ഹുത്വാ സുവണ്ണപാദുകാ ആരുയ്ഹ അത്താനം ദസ്സേസി. അഥേകദിവസം ഗേഹദ്വാരേന ഗച്ഛന്തം ഥേരം ദിസ്വാ, സുവണ്ണപാദുകാ ഓമുഞ്ചിത്വാ, അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ പുരതോ ഗച്ഛന്തീ നാനപ്പകാരം ഥേരം കാമനിമന്തനായ നിമന്തേസി. തം സുത്വാ ഥേരോ ‘‘പുഥുജ്ജനചിത്തം നാമ ചഞ്ചലം, യംനൂന മയാ ഇദാനേവ ഉസ്സാഹോ കരണീയോ’’തി തത്ഥേവ ഠിതോ ഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം –

൪൫൯. ‘‘അലങ്കതാ സുവസനാ, മാലധാരീ വിഭൂസിതാ;

അലത്തകകതാപാദാ, പാദുകാരുയ്ഹ വേസികാ.

൪൬൦. ‘‘പാദുകാ ഓരുഹിത്വാന, പുരതോ പഞ്ജലീകതാ;

സാ മം സണ്ഹേന മുദുനാ, മ്ഹിതപുബ്ബം അഭാസഥ.

൪൬൧. ‘‘‘യുവാസി ത്വം പബ്ബജിതോ, തിട്ഠാഹി മമ സാസനേ;

ഭുഞ്ജ മാനുസകേ കാമേ, അഹം വിത്തം ദദാമി തേ;

സച്ചം തേ പടിജാനാമി, അഗ്ഗിം വാ തേ ഹരാമഹം.

൪൬൨. ‘‘‘യദാ ജിണ്ണാ ഭവിസ്സാമ, ഉഭോ ദണ്ഡപരായനാ;

ഉഭോപി പബ്ബജിസ്സാമ, ഉഭയത്ഥ കടഗ്ഗഹോ’’’.

൪൬൩. ‘‘തഞ്ച ദിസ്വാന യാചന്തിം, വേസികം പഞ്ജലീകതം;

അലങ്കതം സുവസനം, മച്ചുപാസംവ ഓഡ്ഡിതം.

൪൬൪. ‘‘തതോ മേ മനസീകാരോ, യോനിസോ ഉദപജ്ജഥ;

ആദീനവോ പാതുരഹു, നിബ്ബിദാ സമതിട്ഠഥ.

൪൬൫. ‘‘തതോ ചിത്തം വിമുച്ചി മേ, പസ്സ ധമ്മസുധമ്മതം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

തത്ഥ മാലധാരീതി മാലാധാരിനീ പിളന്ധപുപ്ഫദാമാ. വിഭൂസിതാതി ഊനട്ഠാനസ്സ പൂരണവസേന പുപ്ഫേഹി ചേവ ഗന്ധവിലേപനാദീഹി ച വിഭൂസിതഗത്താ. ‘‘അലങ്കതാ’’തി ഇമിനാ ഹത്ഥൂപഗഗീവൂപഗാദീഹി ആഭരണേഹി അലങ്കരണം അധിപ്പേതം. അലത്തകകതാപാദാതി പരിണതജയസുമനപുപ്ഫവണ്ണേന ലാഖാരസേന രഞ്ജിതചരണയുഗളാ. സമാസപദഞ്ഹേതം, ‘‘അലത്തകകതപാദാ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാസുഖത്ഥം ദീഘം കത്വാ വുത്തം. അസമാസഭാവേ പന ‘‘തസ്സാ’’തി വചനസേസോ വേദിതബ്ബോ. പാദുകാരുയ്ഹ വേസികാതി ഏകാ രൂപൂപജീവികാ ഇത്ഥീ യഥാവുത്തവേസാ സുവണ്ണപാദുകാ പടിമുഞ്ചിത്വാ ‘‘ഠിതാ’’തി വചനസേസോ.

പാദുകാ ഓരുഹിത്വാനാതി പാദുകാഹി ഓതരിത്വാ, സുവണ്ണപാദുകായോ ഓമുഞ്ചിത്വാതി അത്ഥോ. പഞ്ജലീകതാതി പഗ്ഗഹിതഅഞ്ജലികാ സാ വേസീ മം. സാമം വാ വചനപരമ്പരം വിനാ സയമേവ അഭാസഥ. സണ്ഹേനാതി മട്ഠേന. മുദുനാതി മധുരേന. ‘‘വചനേനാ’’തി അവുത്തമ്പി വുത്തമേവ ഹോതി, അഭാസഥാതി, വുത്തത്താ.

യുവാസി ത്വം പബ്ബജിതോതി ത്വം പബ്ബജന്തോ യുവാ, ദഹരോയേവ ഹുത്വാ പബ്ബജിതോസി, നനു പബ്ബജന്തേന സത്തമേ ദസകേ സമ്പത്തേവ പബ്ബജിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. തിട്ഠാഹി മമ സാസനേതി മമ വചനേ തിട്ഠ.

കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘ഭുഞ്ജ മാനുസകേ കാമേ’’തി കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ രൂപസമ്പത്തി, വയസമ്പത്തി, പരിവാരസമ്പത്തി, ഭോഗസമ്പത്തി ച ഇച്ഛിതബ്ബാ. തത്ഥ ‘‘കുതോ മേ ഭോഗസമ്പത്തീ’’തി വദേയ്യാതി, ആഹ ‘‘അഹം വിത്തം ദദാമി തേ’’തി. ‘‘തയിദം വചനം കഥം സദ്ദഹാതബ്ബ’’ന്തി മഞ്ഞേയ്യാതി തം സദ്ദഹാപേന്തീ ആഹ ‘‘സച്ചം തേ പടിജാനാമി, അഗ്ഗിം വാ തേ ഹരാമഹ’’ന്തി. ‘‘ഭുഞ്ജ മാനുസകേ കാമേ, അഹം വിത്തം ദദാമി തേ’’തി യദിദം മയാ പടിഞ്ഞാതം, തം ഏകംസേന സച്ചമേവ പടിജാനാമി, സചേ മേ ന പത്തിയായസി, അഗ്ഗിം വാ തേ ഹരാമഹം അഗ്ഗിം ഹരിത്വാ അഗ്ഗിപച്ചയം സപഥം കരോമീതി അത്ഥോ. ഉഭയത്ഥ കടഗ്ഗഹോതി അമ്ഹാകം ഉഭിന്നം ജിണ്ണകാലേ പബ്ബജ്ജനം ഉഭയത്ഥ ജയഗ്ഗാഹോ. യം മയം യാവ ദണ്ഡപരായനകാലാ ഭോഗേ ഭുഞ്ജാമ, ഏവം ഇധലോകേപി ഭോഗേഹി ന ജീയാമ, മയം പച്ഛാ പബ്ബജിസ്സാമ, ഏവം പരലോകേപി ഭോഗേഹി ന ജീയാമാതി അധിപ്പായോ. തതോതി തം നിമിത്തം, കാമേഹി നിമന്തേന്തിയാ ‘‘യുവാസി ത്വ’’ന്തിആദിനാ ‘‘യദാ ജിണ്ണാ ഭവിസ്സാമാ’’തിആദിനാ ച തസ്സാ വേസിയാ വുത്തവചനഹേതു. തഞ്ഹി വചനം അങ്കുസം കത്വാ ഥേരോ സമണധമ്മം കരോന്തോ സദത്ഥം പരിപൂരേസി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

സുന്ദരസമുദ്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പരേ അമ്ബാടകാരാമേതിആദികാ ആയസ്മതോ ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ, വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ നിസിന്നോ തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും മഞ്ജുസ്സരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ, സയമ്പി തം ഠാനം പത്ഥേന്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ, ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ അയം ഭിക്ഖു വിയ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ മഞ്ജുസ്സരാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പണിധാനം അകാസി. ഭഗവാ ച തസ്സ അനന്തരായതം ദിസ്വാ ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ചിത്തപത്തകോകിലോ ഹുത്വാ രാജുയ്യാനതോ മധുരം അമ്ബഫലം തുണ്ഡേനാദായ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ നിസീദി. കോകിലോ ദസബലസ്സ പത്തേ അമ്ബപക്കം പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാ തം പരിഭുഞ്ജി. സോ കോകിലോ പസന്നമാനസോ തേനേവ പീതിസുഖേന സത്താഹം വീതിനാമേസി. തേന ച പുഞ്ഞകമ്മേന മഞ്ജുസ്സരോ അഹോസി. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ പന ചേതിയേ ആരദ്ധേ കിം പമാണം കരോമ? സത്തയോജനപ്പമാണം. അതിമഹന്തമേതം. ഛയോജനപ്പമാണം. ഏതമ്പി അതിമഹന്തം. പഞ്ചയോജനം, ചതുയോജനം, തിയോജനം, ദ്വിയോജനന്തി വുത്തേ അയം തദാ ജേട്ഠവഡ്ഢകീ ഹുത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭോ, അനാഗതേ സുഖപടിജഗ്ഗിയം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ രജ്ജുയാ പരിക്ഖിപന്തോ ഗാവുതമത്തകേ ഠത്വാ ‘‘ഏകേകം മുഖം ഗാവുതം ഗാവുതം ഹോതു, ചേതിയം ഏകയോജനാവട്ടം യോജനുബ്ബേധം ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. തേ തസ്സ വചനേ അട്ഠംസു. ഇതി അപ്പമാണസ്സ ബുദ്ധസ്സ പമാണം അകാസീതി. തേന പന കമ്മേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അഞ്ഞേഹി നീചതരപ്പമാണോ ഹോതി.

സോ അമ്ഹാകം സത്ഥു കാലേ സാവത്ഥിയം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തി, ഭദ്ദിയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. അതിരസ്സതായ പന ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ, പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ, ബഹുസ്സുതോ ധമ്മകഥികോ ഹുത്വാ മധുരേന സരേന പരേസം ധമ്മം കഥേസി. അഥേകസ്മിം ഉസ്സവദിവസേ ഏകേന ബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം രഥേന ഗച്ഛന്തീ അഞ്ഞതരാ ഗണികാ ഥേരം ദിസ്വാ ദന്തവിദംസകം ഹസി. ഥേരോ തസ്സാ ദന്തട്ഠികേ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ, തം പാദകം കത്വാ, വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ, അനാഗാമീ അഹോസി. സോ അഭിണ്ഹം കായഗതായ സതിയാ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം ആയസ്മതാ ധമ്മസേനാപതിനാ ഓവദിയമാനോ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൫.൧-൩൩) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബധമ്മേസു ചക്ഖുമാ;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘തദാഹം ഹംസവതിയം സേട്ഠിപുത്തോ മഹദ്ധനോ;

ജങ്ഘാവിഹാരം വിചരം, സങ്ഘാരാമം അഗച്ഛഹം.

‘‘തദാ സോ ലോകപജ്ജോതോ, ധമ്മം ദേസേസി നായകോ;

മഞ്ജുസ്സരാനം പവരം, സാവകം അഭികിത്തയി.

‘‘തം സുത്വാ മുദിതോ ഹുത്വാ, കാരം കത്വാ മഹേസിനോ;

വന്ദിത്വാ സത്ഥുനോ പാദേ, തം ഠാനമഭിപത്ഥയിം.

‘‘തദാ ബുദ്ധോ വിയാകാസി, സങ്ഘമജ്ഝേ വിനായകോ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ലച്ഛസേ തം മനോരഥം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

ഭദ്ദിയോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, ഫുസ്സോ ഉപ്പജ്ജി നായകോ;

ദുരാസദോ ദുപ്പസഹോ, സബ്ബലോകുത്തമോ ജിനോ.

‘‘ചരണേന ച സമ്പന്നോ, ബ്രഹാ ഉജു പതാപവാ;

ഹിതേസീ സബ്ബസത്താനം, ബഹും മോചേസി ബന്ധനാ.

‘‘നന്ദാരാമവനേ തസ്സ, അഹോസിം ഫുസ്സകോകിലോ;

ഗന്ധകുടിസമാസന്നേ, അമ്ബരുക്ഖേ വസാമഹം.

‘‘തദാ പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്തം, ദക്ഖിണേയ്യം ജിനുത്തമം;

ദിസ്വാ ചിത്തം പസാദേത്വാ, മഞ്ജുനാഭിനികൂജഹം.

‘‘രാജുയ്യാനം തദാ ഗന്ത്വാ, സുപക്കം കനകത്തചം;

അമ്ബപിണ്ഡം ഗഹേത്വാന, സമ്ബുദ്ധസ്സോപനാമയിം.

‘‘തദാ മേ ചിത്തമഞ്ഞായ, മഹാകാരുണികോ ജിനോ;

ഉപട്ഠാകസ്സ ഹത്ഥതോ, പത്തം പഗ്ഗണ്ഹി നായകോ.

‘‘അദാസിം ഹട്ഠചിത്തോഹം, അമ്ബപിണ്ഡം മഹാമുനേ;

പത്തേ പക്ഖിപ്പ പക്ഖേഹി, പഞ്ജലിം കത്വാന മഞ്ജുനാ.

‘‘സരേന രജനീയേന, സവനീയേന വഗ്ഗുനാ;

വസ്സന്തോ ബുദ്ധപൂജത്ഥം, നീളം ഗന്ത്വാ നിപജ്ജഹം.

‘‘തദാ മുദിതചിത്തം മം, ബുദ്ധപേമഗതാസയം;

സകുണഗ്ഘി ഉപാഗന്ത്വാ, ഘാതയീ ദുട്ഠമാനസോ.

‘‘തതോ ചുതോഹം തുസിതേ, അനുഭോത്വാ മഹാസുഖം;

മനുസ്സയോനിമാഗച്ഛിം, തസ്സ കമ്മസ്സ വാഹസാ.

‘‘ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, ബ്രഹ്മബന്ധു മഹായസോ;

കസ്സപോ നാമ ഗോത്തേന, ഉപ്പജ്ജി വദതം വരോ.

‘‘സാസനം ജോതയിത്വാ സോ, അഭിഭുയ്യ കുതിത്ഥിയേ;

വിനയിത്വാന വേനേയ്യേ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

‘‘നിബ്ബുതേ തമ്ഹി ലോകഗ്ഗേ, പസന്നാ ജനതാ ബഹൂ;

പൂജനത്ഥായ ബുദ്ധസ്സ, ഥൂപം കുബ്ബന്തി സത്ഥുനോ.

‘‘സത്തയോജനികം ഥൂപം, സത്തരതനഭൂസിതം;

കരിസ്സാമ മഹേസിസ്സ, ഇച്ചേവം മന്തയന്തി തേ.

‘‘കികിനോ കാസിരാജസ്സ, തദാ സേനായ നായകോ;

ഹുത്വാഹം അപ്പമാണസ്സ, പമാണം ചേതിയേ വദിം.

‘‘തദാ തേ മമ വാക്യേന, ചേതിയം യോജനുഗ്ഗതം;

അകംസു നരവീരസ്സ, നാനാരതനഭൂസിതം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, ജാതോ സേട്ഠികുലേ അഹം;

സാവത്ഥിയം പുരവരേ, ഇദ്ധേ ഫീതേ മഹദ്ധനേ.

‘‘പുരപ്പവേസേ സുഗതം, ദിസ്വാ വിമ്ഹിതമാനസോ;

പബ്ബജിത്വാന ന ചിരം, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘ചേതിയസ്സ പമാണം യം, അകരിം തേന കമ്മുനാ;

ലകുണ്ഡകസരീരോഹം, ജാതോ പരിഭവാരഹോ.

‘‘സരേന മധുരേനാഹം, പൂജിത്വാ ഇസിസത്തമം;

മഞ്ജുസ്സരാനം ഭിക്ഖൂനം, അഗ്ഗത്തമനുപാപുണിം.

‘‘ഫലദാനേന ബുദ്ധസ്സ, ഗുണാനുസ്സരണേന ച;

സാമഞ്ഞഫലസമ്പന്നോ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അപരഭാഗേ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൪൬൬. ‘‘പരേ അമ്ബാടകാരാമേ, വനസണ്ഡമ്ഹി ഭദ്ദിയോ;

സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹ, തത്ഥ ഭദ്ദോവ ഝായതി.

൪൬൭. ‘‘രമന്തേകേ മുദിങ്ഗേഹി, വീണാഹി പണവേഹി ച;

അഹഞ്ച രുക്ഖമൂലസ്മിം, രതോ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ.

൪൬൮. ‘‘ബുദ്ധോ ചേ മേ വരം ദജ്ജാ, സോ ച ലബ്ഭേഥ മേ വരോ;

ഗണ്ഹേഹം സബ്ബലോകസ്സ, നിച്ചം കായഗതം സതി’’ന്തി. –

ഇമാ തിസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ പരേതി സേട്ഠേ അധികേ, വിസിട്ഠേതി അത്ഥോ. അധികവാചീ ഹി അയം പരസദ്ദോ ‘‘പരം വിയ മത്തായാ’’തിആദീസു വിയ. അമ്ബാടകാരാമേതി ഏവംനാമകേ ആരാമേ. സോ കിര ഛായൂദകസമ്പന്നോ വനസണ്ഡമണ്ഡിതോ രമണീയോ ഹോതി തേന ‘‘പരേ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തോ. ‘‘അമ്ബാടകവനേ അമ്ബാടകേഹി അഭിലക്ഖിതവനേ’’തി ച വദന്തി. വനസണ്ഡമ്ഹീതി വനഗഹനേ, ഘനനിചിതരുക്ഖഗച്ഛലതാസമൂഹേ വനേതി അത്ഥോ. ഭദ്ദിയോതി ഏവംനാമകോ, അത്താനമേവ ഥേരോ അഞ്ഞം വിയ വദതി. സമൂലം തണ്ഹമബ്ബുയ്ഹാതി തണ്ഹായ മൂലം നാമ അവിജ്ജാ. തസ്മാ സാവിജ്ജം തണ്ഹം അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടേത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഭദ്ദോവ ഝായതീതി ലോകുത്തരേഹി സീലാദീഹി ഭദ്ദോ സുന്ദരോ തസ്മിംയേവ വനസണ്ഡേ കതകിച്ചതായ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരവസേന അഗ്ഗഫലഝാനേന ഝായതി.

ഫലസുഖേന ച ഝാനസമാപത്തീഹി ച വീതിനാമേതീതി അത്തനോ വിവേകരതിം ദസ്സേത്വാ ‘‘രമന്തേകേ’’തി ഗാഥായപി ബ്യതിരേകമുഖേന തമേവത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥ മുദിങ്ഗേഹീതി അങ്ഗികാദീഹി മുരജേഹി. വീണാഹീതി നന്ദിനീആദീഹി വീണാഹി. പണവേഹീതി തുരിയേഹി രമന്തി ഏകേ കാമഭോഗിനോ, സാ പന തേസം രതി അനരിയാ അനത്ഥസംഹിതാ. അഹഞ്ചാ തി അഹം പന, ഏകകോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ രതോ, തതോ ഏവ രുക്ഖമൂലസ്മിം രതോ അഭിരതോ വിഹരാമീതി അത്ഥോ.

ഏവം അത്തനോ വിവേകാഭിരതിം കിത്തേത്വാ ഇദാനി യം കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ അരഹത്തം പത്തോ, തസ്സ പസംസനത്ഥം ‘‘ബുദ്ധോ ചേ മേ’’തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സചേ ബുദ്ധോ ഭഗവാ ‘‘ഏകാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വരം യാചാമീ’’തി മയാ യാചിതോ ‘‘അതിക്കന്തവരാ ഖോ, ഭിക്ഖു, തഥാഗതാ’’തി അപടിക്ഖിപിത്വാ മയ്ഹം യഥായാചിതം വരം ദദേയ്യ, സോ ച വരോ മമാധിപ്പായപൂരകോ ലബ്ഭേഥ മയ്ഹം മനോരഥം മത്ഥകം പാപേയ്യാതി ഥേരോ പരികപ്പവസേന വദതി. ‘‘ഭന്തേ, സബ്ബോ ലോകോ സബ്ബകാലം കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനം ഭാവേതൂ’’തി ‘‘സബ്ബലോകസ്സ നിച്ചം കായഗതാസതി ഭാവേതബ്ബാ’’തി കത്വാ വരം ഗണ്ഹേ അഹന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഗണ്ഹേഹം സബ്ബലോകസ്സ, നിച്ചം കായഗതം സതി’’ന്തി. ഇദാനി അപരിക്ഖണഗരഹാമുഖേന പരിക്ഖണം പസംസന്തോ –

൪൬൯. ‘‘യേ മം രൂപേന പാമിംസു, യേ ച ഘോസേന അന്വഗൂ;

ഛന്ദരാഗവസൂപേതാ, ന മം ജാനന്തി തേ ജനാ.

൪൭൦. ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച ന പസ്സതി;

സമന്താവരണോ ബാലോ, സ വേ ഘോസേന വുയ്ഹതി.

൪൭൧. ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതി;

ബഹിദ്ധാ ഫലദസ്സാവീ, സോപി ഘോസേന വുയ്ഹതി.

൪൭൨. ‘‘അജ്ഝത്തഞ്ച പജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതി;

അനാവരണദസ്സാവീ, ന സോ ഘോസേന വുയ്ഹതീ’’തി. –

ഇമാ ചതസ്സോ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ യേ മം രൂപേന പാമിംസൂതി യേ ജനാ അവിദ്ദസൂ മമ രൂപേന അപസാദികേന നിഹീനേന ‘‘ആകാരസദിസീ പഞ്ഞാ’’തി, ധമ്മസരീരേന ച മം നിഹീനം പാമിംസു, ‘‘ഓരകോ അയ’’ന്തി ഹീളേന്താ പരിച്ഛിന്ദനവസേന മഞ്ഞിംസൂതി അത്ഥോ. യേ ച ഘോസേന അന്വഗൂതി യേ ച സത്താ ഘോസേന മഞ്ജുനാ മം സമ്ഭാവനാവസേന അനുഗതാ ബഹു മഞ്ഞിംസു, തം തേസം മിച്ഛാ, ന ഹി അഹം രൂപമത്തേന അവമന്തബ്ബോ, ഘോസമത്തേന വാ ന ബഹും മന്തബ്ബോ, തസ്മാ ഛന്ദരാഗവസൂപേതാ, ന മം ജാനന്തി തേ ജനാതി തേ ദുവിധാപി ജനാ ഛന്ദരാഗസ്സ വസം ഉപേതാ അപ്പഹീനഛന്ദരാഗാ സബ്ബസോ പഹീനഛന്ദരാഗം മം ന ജാനന്തി.

അവിസയോ തേസം മാദിസോ അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ ച അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുതായാതി ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. അജ്ഝത്തന്തി അത്തനോ സന്താനേ ഖന്ധായതനാദിധമ്മം. ബഹിദ്ധാതി പരസന്താനേ. അഥ വാ അജ്ഝത്തന്തി, മമ അബ്ഭന്തരേ അസേക്ഖസീലക്ഖന്ധാദിം. ബഹിദ്ധാതി, മമേവ ആകപ്പസമ്പത്തിയാദിയുത്തം ബഹിദ്ധാ രൂപധമ്മപ്പവത്തിം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപ്പവത്തിഞ്ച. സമന്താവരണോതി ഏവം അജ്ഝത്തഞ്ച ബഹിദ്ധാ ച അജാനനേന സമന്തതോ ആവരണയുത്തോ ആവടഞാണഗതികോ. സ വേ ഘോസേന വുയ്ഹതീതി സോ പരനേയ്യബുദ്ധികോ ബാലോ ഘോസേന പരേസം വചനേന വുയ്ഹതി നിയ്യതി ആകഡ്ഢീയതി.

ബഹിദ്ധാ ച വിപസ്സതീതി യോ ച വുത്തനയേന അജ്ഝത്തം ന ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ പന സുതാനുസാരേന ആകപ്പസമ്പത്തിആദിഉപധാരണേന വാ വിസേസതോ പസ്സതി. ‘‘ഗുണവിസേസയുത്തോ സിയാ’’തി മഞ്ഞതി, സോപി ബഹിദ്ധാ ഫലദസ്സാവീ നയഗ്ഗാഹേന ഫലമത്തം ഗണ്ഹന്തോ വുത്തനയേന ഘോസേന വുയ്ഹതി, സോപി മാദിസേ ന ജാനാതീതി അത്ഥോ.

യോ പന അജ്ഝത്തഞ്ച ഖീണാസവസ്സ അബ്ഭന്തരേ അസേക്ഖസീലക്ഖന്ധാദിഗുണം ജാനാതി, ബഹിദ്ധാ ചസ്സ പടിപത്തിസല്ലക്ഖണേന വിസേസതോ ഗുണവിസേസയോഗം പസ്സതി. അനാവരണദസ്സാവീ കേനചി അനാവടോ ഹുത്വാ അരിയാനം ഗുണേ ദട്ഠും ഞാതും സമത്ഥോ, ന സോ ഘോസമത്തേന വുയ്ഹതി യാഥാവതോ ദസ്സനതോതി.

ലകുണ്ഡകഭദ്ദിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭദ്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഏകപുത്തോതിആദികാ ആയസ്മതോ ഭദ്ദത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരം ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച സതസഹസ്സപരിമാണം ചീവരാദീഹി ചതൂഹി പച്ചയേഹി പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തമാനോ ച അപുത്തകേസു മാതാപിതൂസു ദേവതായാചനാദീനി കത്വാപി അലഭന്തേസു സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സചേ, ഭന്തേ, മയം ഏകം പുത്തം ലച്ഛാമ, തം തുമ്ഹാകം ദാസത്ഥായ ദസ്സാമാ’’തി വത്വാ ആയാചിത്വാ ഗതേസു സത്ഥു അധിപ്പായം ഞത്വാ അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ ഖീണായുകോ ഹുത്വാ ഠിതോ സക്കേന ദേവരഞ്ഞാ ‘‘അമുകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്താഹീ’’തി ആണത്തോ തത്ഥ നിബ്ബത്തി, ഭദ്ദോതിസ്സ നാമം അകംസു. തം സത്തവസ്സുദ്ദേസികം ജാതം മാതാപിതരോ അലങ്കരിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം നേത്വാ ‘‘അയം സോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ആയാചിത്വാ ലദ്ധദാരകോ, ഇമം തുമ്ഹാകം നിയ്യാതേമാ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ ആനന്ദത്ഥേരം ആണാപേസി – ‘‘ഇമം പബ്ബാജേഹീ’’തി. ആണാപേത്വാ ച ഗന്ധകുടിം പാവിസി. ഥേരോ തം പബ്ബാജേത്വാ സങ്ഖേപേന വിപസ്സനാമുഖം ആചിക്ഖി. സോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നത്താ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ സൂരിയേ അനോഗ്ഗതേയേവ ഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൫.൫൪-൬൯) –

‘‘പദുമുത്തരസമ്ബുദ്ധം, മേത്തചിത്തം മഹാമുനിം;

ഉപേതി ജനതാ സബ്ബാ, സബ്ബലോകഗ്ഗനായകം.

‘‘സത്തുകഞ്ച ബദ്ധകഞ്ച, ആമിസം പാനഭോജനം;

ദദന്തി സത്ഥുനോ സബ്ബേ, പുഞ്ഞക്ഖേത്തേ അനുത്തരേ.

‘‘അഹമ്പി ദാനം ദസ്സാമി, ദേവദേവസ്സ താദിനോ;

ബുദ്ധസേട്ഠം നിമന്തേത്വാ, സങ്ഘമ്പി ച അനുത്തരം.

‘‘ഉയ്യോജിതാ മയാ ചേതേ, നിമന്തേസും തഥാഗതം;

കേവലം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച, പുഞ്ഞക്ഖേത്തം അനുത്തരം.

‘‘സതസഹസ്സപല്ലങ്കം, സോവണ്ണം ഗോനകത്ഥതം;

തൂലികാപടലികായ, ഖോമകപ്പാസികേഹി ച;

മഹാരഹം പഞ്ഞാപയിം, ആസനം ബുദ്ധയുത്തകം.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ദേവദേവോ നരാസഭോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിബ്യൂള്ഹോ, മമ ദ്വാരമുപാഗമി.

‘‘പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാന സമ്ബുദ്ധം, ലോകനാഥം യസസ്സിനം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, അഭിനാമയിം സങ്ഘരം.

‘‘ഭിക്ഖൂനം സതസഹസ്സം, ബുദ്ധഞ്ച ലോകനായകം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, പരമന്നേന തപ്പയിം.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യേനിദം ആസനം ദിന്നം, സോവണ്ണം ഗോനകത്ഥതം;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ചതുസത്തതിക്ഖത്തും സോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി;

അനുഭോസ്സതി സമ്പത്തിം, അച്ഛരാഹി പുരക്ഖതോ.

‘‘പദേസരജ്ജം സഹസ്സം, വസുധം ആവസിസ്സതി;

ഏകപഞ്ഞാസക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി.

‘‘സബ്ബാസു ഭവയോനീസു, ഉച്ചാകുലീ ഭവിസ്സതി;

സോ ച പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഭദ്ദിയോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘വിവേകമനുയുത്തോമ്ഹി, പന്തസേനനിവാസഹം;

ഫലഞ്ചാധിഗതം സബ്ബം, ചത്തക്ലേസോമ്ഹി അജ്ജഹം.

‘‘മമ സബ്ബം അഭിഞ്ഞായ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി മം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

തസ്സ ഭഗവാ ഛളഭിഞ്ഞുപ്പത്തിം ഞത്വാ ‘‘ഏഹി, ഭദ്ദാ’’തി ആഹ. സോ താവദേവ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പഞ്ജലികോ സത്ഥു സമീപേ അട്ഠാസി, സാ ഏവ ചസ്സ ഉപസമ്പദാ അഹോസി. ബുദ്ധൂപസമ്പദാ നാമ കിരേസാ. ഥേരോ ജാതിതോ പട്ഠായ അത്തനോ പവത്തിയാ കഥനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –