൮. അട്ഠകനിപാതോ

൧. മഹാകച്ചായനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അട്ഠകനിപാതേ കമ്മം ബഹുകന്തിആദികാ ആയസ്മതോ മഹാകച്ചായനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വുദ്ധിപ്പത്തോ, ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം വിഭജന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിയമാനം ഏകം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ, സയമ്പി തം ഠാനം പത്ഥേന്തോ പണിധാനം കത്വാ, ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ, ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിജ്ജാധരോ ഹുത്വാ ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ഹിമവന്തപബ്ബതേ ഏകസ്മിം വനസണ്ഡേ നിസിന്നം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ കണികാരപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന അപരാപരം സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ ബാരാണസിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി സുവണ്ണചേതിയകരണട്ഠാനേ സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ സുവണ്ണിട്ഠകായ പൂജം കത്വാ, ‘‘ഭഗവാ മയ്ഹം നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സരീരം സുവണ്ണവണ്ണം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി.

തതോ യാവജീവം കുസലകമ്മം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഉജ്ജേനിയം രഞ്ഞോ ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ പുരോഹിതഗേഹേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ മാതാ ‘‘മയ്ഹം പുത്തോ സുവണ്ണവണ്ണോ, അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി കഞ്ചനമാണവോ ത്വേവ നാമം അകാസി. സോ വുഡ്ഢിമന്വായ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ പിതു അച്ചയേന പുരോഹിതട്ഠാനം ലഭി. സോ ഗോത്തവസേന കച്ചായനോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. തം രാജാ ചണ്ഡപജ്ജോതോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ, ‘‘ആചരിയ, ത്വം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഇധാനേഹീ’’തി പേസേസി. സോ അത്തട്ഠമോ സത്ഥു സന്തികം ഉപഗതോ. തസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേതി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ സത്തഹി ജനേഹി സദ്ധിം സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൧-൨൭) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, അനേജോ അജിതം ജയോ;

സതസഹസ്സേ കപ്പാനം, ഇതോ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

‘‘വീരോ കമലപത്തക്ഖോ, സസങ്കവിമലാനനോ;

കനകാചലസങ്കാസോ, രവിദിത്തിസമപ്പഭോ.

‘‘സത്തനേത്തമനോഹാരീ, വരലക്ഖണഭൂസിതോ;

സബ്ബവാക്യപഥാതീതോ, മനുജാമരസക്കതോ.

‘‘സമ്ബുദ്ധോ ബോധയം സത്തേ, വാഗീസോ മധുരസ്സരോ;

കരുണാനിബന്ധസന്താനോ, പരിസാസു വിസാരദോ.

‘‘ദേസേതി മധുരം ധമ്മം, ചതുസച്ചൂപസംഹിതം;

നിമുഗ്ഗേ മോഹപങ്കമ്ഹി, സമുദ്ധരതി പാണിനേ.

‘‘തദാ ഏകചരോ ഹുത്വാ, താപസോ ഹിമവാലയോ;

നഭസാ മാനുസം ലോകം, ഗച്ഛന്തോ ജിനമദ്ദസം.

‘‘ഉപേച്ച സന്തികം തസ്സ, അസ്സോസിം ധമ്മദേസനം;

വണ്ണയന്തസ്സ വീരസ്സ, സാവകസ്സ മഹാഗുണം.

‘‘സംഖിത്തേന മയാ വുത്തം, വിത്ഥാരേന പകാസയം;

പരിസം മഞ്ച തോസേതി, യഥാ കച്ചായനോ അയം.

‘‘നാഹം ഏവമിധേകച്ചം, അഞ്ഞം പസ്സാമി സാവകം;

തസ്മാതദഗ്ഗേ ഏസഗ്ഗോ, ഏവം ധാരേഥ ഭിക്ഖവോ.

‘‘തദാഹം വിമ്ഹിതോ ഹുത്വാ, സുത്വാ വാക്യം മനോരമം;

ഹിമവന്തം ഗമിത്വാന, ആഹിത്വാ പുപ്ഫസഞ്ചയം.

‘‘പൂജേത്വാ ലോകസരണം, തം ഠാനമഭിപത്ഥയിം;

തദാ മമാസയം ഞത്വാ, ബ്യാകാസി സ രണഞ്ജഹോ.

‘‘പസ്സഥേതം ഇസിവരം, നിദ്ധന്തകനകത്തചം;

ഉദ്ധഗ്ഗലോമം പീണംസം, അചലം പഞ്ജലിം ഠിതം.

‘‘ഹാസം സുപുണ്ണനയനം, ബുദ്ധവണ്ണഗതാസയം;

ധമ്മജം ഉഗ്ഗഹദയം, അമതാസിത്തസന്നിഭം.

‘‘കച്ചാനസ്സ ഗുണം സുത്വാ, തം ഠാനം പത്ഥയം ഠിതോ;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ഗോതമസ്സ മഹാമുനേ.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

കച്ചാനോ നാമ നാമേന, ഹേസ്സതി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘ബഹുസ്സുതോ മഹാഞാണീ, അധിപ്പായവിദൂ മുനേ;

പാപുണിസ്സതി തം ഠാനം, യഥായം ബ്യാകതോ മയാ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ദുവേ ഭവേ സംസരാമി, ദേവത്തേ അഥ മാനുസേ;

അഞ്ഞം ഗതിം ന ഗച്ഛാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ദുവേ കുലേ പജായാമി, ഖത്തിയേ അഥ ബ്രാഹ്മണേ;

നീചേ കുലേ ന ജായാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘പച്ഛിമേ ച ഭവേ ദാനി, ജാതോ ഉജ്ജേനിയം പുരേ;

പജ്ജോതസ്സ ച ചണ്ഡസ്സ, പുരോഹിതദിജാധിനോ.

‘‘പുത്തോ തിരിടിവച്ഛസ്സ, നിപുണോ വേദപാരഗൂ;

മാതാ ച ചന്ദിമാ നാമ, കച്ചാനോഹം വരത്തചോ.

‘‘വീമംസനത്ഥം ബുദ്ധസ്സ, ഭൂമിപാലേന പേസിതോ;

ദിസ്വാ മോക്ഖപുരദ്വാരം, നായകം ഗുണസഞ്ചയം.

‘‘സുത്വാ ച വിമലം വാക്യം, ഗതിപങ്കവിസോസനം;

പാപുണിം അമതം സന്തം, സേസേഹി സഹ സത്തഹി.

‘‘അധിപ്പായവിദൂ ജാതോ, സുഗതസ്സ മഹാമതേ.

ഠപിതോ ഏതദഗ്ഗേ ച, സുസമിദ്ധമനോരഥോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥ സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേ താവദേവ ദ്വങ്ഗുലമത്തകേസമസ്സുകാ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും. ഏവം ഥേരോ സദത്ഥം നിപ്ഫാദേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, രാജാ പജ്ജോതോ തുമ്ഹാകം പാദേ വന്ദിതും ധമ്മഞ്ച സോതും ഇച്ഛതീ’’തി സത്ഥു ആരോചേസി. സത്ഥാ, ‘‘ത്വംയേവ, ഭിക്ഖു, തത്ഥ ഗച്ഛ, തയി ഗതേപി രാജാ പസീദിസ്സതീ’’തി ആഹ. ഥേരോ സത്ഥു ആണായ അത്തട്ഠമോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ രാജാനം പസാദേത്വാ അവന്തീസു സാസനം പതിട്ഠാപേത്വാ പുന സത്ഥു സന്തികമേവ ഗതോ. സോ ഏകദിവസം സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ സമണധമ്മം പഹായ കമ്മാരാമേ സങ്ഗണികാരാമേ രസതണ്ഹാനുഗതേ ച പമാദവിഹാരിനോ ദിസ്വാ തേസം ഓവാദവസേന –

൪൯൪. ‘‘കമ്മം ബഹുകം ന കാരയേ, പരിവജ്ജേയ്യ ജനം ന ഉയ്യമേ;

സോ ഉസ്സുക്കോ രസാനുഗിദ്ധോ, അത്ഥം രിഞ്ചതി യോ സുഖാധിവാഹോ.

൪൯൫. ‘‘പങ്കോതി ഹി നം അവേദയും, യായം വന്ദനപൂജനാ കുലേസു;

സുഖുമം സല്ലം ദുരുബ്ബഹം, സക്കാരോ കാപുരിസേന ദുജ്ജഹോ’’തി. –

ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ കമ്മം ബഹുകം ന കാരയേതി നവാവാസകാരാപനാദിം സമണധമ്മകരണസ്സ പരിബന്ധഭൂതം മഹന്തം നവകമ്മം ന പട്ഠപേയ്യ, ഖുദ്ദകം അപ്പസമാരമ്ഭം ഖണ്ഡഫുല്ലപടിസങ്ഖരണാദിം സത്ഥു വചനപടിപൂജനത്ഥം കാതബ്ബമേവ. പരിവജ്ജേയ്യ ജനന്തി ഗണസങ്ഗണികവസേന ജനം വിവജ്ജേയ്യ. ജനന്തി വാ യാദിസം സംസേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, താദിസം അകല്യാണമിത്തഭൂതം ജനം പരിവജ്ജേയ്യ. ന ഉയ്യമേതി, പച്ചയുപ്പാദനത്ഥം കുലസങ്ഗണ്ഹനവസേന ന വായമേയ്യ, യസ്മാ സോ ഉസ്സുക്കോ രസാനുഗിദ്ധോ, അത്ഥം രിഞ്ചതി യോ സുഖാധിവാഹോതി യോ രസാനുഗിദ്ധോ രസതണ്ഹാവസികോ ഭിക്ഖു പച്ചയുപ്പാദനപസുതോ, സോ കുലസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഉസ്സുക്കോ, തേസു സുഖിതേസു സുഖിതോ, ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ യോഗം ആപജ്ജതി, യോ സുഖാധിവാഹോ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസുഖാവഹോ സീലാദിഅത്ഥോ, തം രിഞ്ചതി പജഹതി ഏകംസേന അത്താനം തതോ വിവേചേതീതി അത്ഥോ.

ഏവം പഠമഗാഥായ ‘‘കമ്മാരാമതം സങ്ഗണികാരാമതം പച്ചയഗേധഞ്ച വജ്ജേഥാ’’തി ഓവദിത്വാ ഇദാനി സക്കാരാഭിലാസം ഗരഹന്തോ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യാ അയം ഭിക്ഖായ ഉപഗതാനം പബ്ബജിതാനം കുലേസു ഗേഹവാസീഹി ഗുണസമ്ഭാവനായ കരീയമാനാ വന്ദനാ പൂജനാ ച, യസ്മാ തം അഭാവിതത്താനം ഓസീദാപനട്ഠേന മലിനഭാവകരണട്ഠേന ച പങ്കോ കദ്ദമോതി ബുദ്ധാദയോ അരിയാ പവേദയും അബ്ഭഞ്ഞംസു പവേദേസും വാ, യസ്മാ ച അപരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധാനം അന്ധപുഥുജ്ജനാനം സക്കാരാഭിലാസം ദുവിഞ്ഞേയ്യസഭാവതായ പീളാജനനതോ അന്തോ തുദനതോ ദുരുദ്ധരണതോ ച സുഖുമം സല്ലം ദുരുബ്ബഹം പവേദയും, തതോ ഏവ സക്കാരോ കാപുരിസേന ദുജ്ജഹോ ദുപ്പജഹേയ്യോ തസ്സ പഹാനപടിപത്തിയാ അപ്പടിപജ്ജനതോ. സക്കാരാഭിലാസപ്പഹാനേന ഹി സക്കാരോ പഹീനോ ഹോതി, തസ്മാ തസ്സ പഹാനായ ആയോഗോ കരണീയോതി ദസ്സേതി –

൪൯൬. ‘‘ന പരസ്സുപനിധായ, കമ്മം മച്ചസ്സ പാപകം;

അത്തനാ തം ന സേവേയ്യ, കമ്മബന്ധൂ ഹി മാതിയാ.

൪൯൭. ‘‘ന പരേ വചനാ ചോരോ, ന പരേ വചനാ മുനി;

അത്താ ച നം യഥാ വേദി, ദേവാപി നം തഥാ വിദൂ.

൪൯൮. ‘‘പരേ ച ന വിജാനന്തി, മയമേത്ഥ യമാമസേ;

യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തി, തതോ സമ്മന്തി മേധഗാ.

൪൯൯. ‘‘ജീവതേ വാപി സപ്പഞ്ഞോ, അപി വിത്തപരിക്ഖയോ;

പഞ്ഞായ ച അലാഭേന, വിത്തവാപി ന ജീവതി.

൫൦൦. ‘‘സബ്ബം സുണാതി സോതേന, സബ്ബം പസ്സതി ചക്ഖുനാ;

ന ച ദിട്ഠം സുതം ധീരോ, സബ്ബം ഉജ്ഝിതുമരഹതി.

൫൦൧. ‘‘ചക്ഖുമാസ്സ യഥാ അന്ധോ, സോതവാ ബധിരോ യഥാ;

പഞ്ഞവാസ്സ യഥാ മൂഗോ, ബലവാ ദുബ്ബലോരിവ;

അഥ അത്ഥേ സമുപ്പന്നേ, സയേഥ മതസായിക’’ന്തി. –

ഇമാ ഛ ഗാഥാ രഞ്ഞോ പജ്ജോതസ്സ ഓവാദവസേന അഭാസി. സോ കിര ബ്രാഹ്മണേ സദ്ദഹിത്വാ പസുഘാതയഞ്ഞം കാരേതി, കമ്മം അസോധേത്വാവ അചോരേ ചോരസഞ്ഞായ ദണ്ഡേസി, അട്ടകരണേ ച അസ്സാമികേ സാമികേ കരോതി, സാമികേ ച അസ്സാമികേ. തതോ നം ഥേരോ വിവേചേതും ‘‘ന പരസ്സാ’’തിആദിനാ ഛ ഗാഥാ അഭാസി.

തത്ഥ ന പരസ്സുപനിധായ, കമ്മം മച്ചസ്സ പാപകന്തി പരസ്സ മച്ചസ്സ സത്തസ്സ ഉപനിധായ ഉദ്ദിസ്സ കാരണം കത്വാ പാപകം വധബന്ധാദികമ്മം ന സേവേയ്യ, പരേന ന കാരാപേയ്യാതി അത്ഥോ. അത്തനാ തം ന സേവേയ്യാതി അത്തനാപി തം പാപകം ന കരേയ്യ. കസ്മാ? കമ്മബന്ധൂ ഹി മാതിയാ ഇമേ മാതിയാ മച്ചാ കമ്മദായാദാ, തസ്മാ അത്തനാ ച കിഞ്ചി പാപകമ്മം ന കരേയ്യ, പരേനപി ന കാരാപേയ്യാതി അത്ഥോ.

ന പരേ വചനാ ചോരോതി അത്തനാ ചോരിയം അകത്വാ പരവചനാ പരസ്സ വചനമത്തേന ചോരോ നാമ ന ഹോതി, തഥാ ന പരേ വചനാ മുനി പരസ്സ വചനമത്തേന മുനി സുവിസുദ്ധകായവചീമനോസമാചാരോ ന ഹോതി. ഏത്ഥ ഹി പരേതി വിഭത്തിഅലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ. കേചി പന ‘‘പരേസന്തി വത്തബ്ബേ പരേതി സം-കാരലോപം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠ’’ന്തി വദന്തി. അത്താ ച നം യഥാ വേദീതി നം സത്തം തസ്സ അത്താ ചിത്തം യഥാ ‘‘അഹം പരിസുദ്ധോ, അപരിസുദ്ധോ വാ’’തി യാഥാവതോ അവേദി ജാനാതി. ദേവാപി നം തഥാ വിദൂതി വിസുദ്ധിദേവാ, ഉപപത്തിദേവാ ച തഥാ വിദൂ വിദന്തി ജാനന്തി, തസ്മാ സയം താദിസാ ദേവാ ച പമാണം സുദ്ധാസുദ്ധാനം സുദ്ധാസുദ്ധഭാവജാനനേ, ന യേ കേചി ഇച്ഛാദോസപരേതാ സത്താതി അധിപ്പായോ.

പരേതി പണ്ഡിതേ ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞേ, കുസലാകുസലസാവജ്ജാനവജ്ജം കമ്മം കമ്മഫലം കായസ്സ അസുഭതം സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതം അജാനന്താ ഇധ പരേ നാമ. തേ മയമേത്ഥ ഇമസ്മിം ജീവലോകേ യമാമ ഉപരമാമ, ‘‘സതതം സമിതം മച്ചു സന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി ന ജാനന്തി. യേ ച തത്ഥ വിജാനന്തീതി യേ ച തത്ഥ പണ്ഡിതാ ‘‘മയം മച്ചു സമീപം ഗച്ഛാമാ’’തി വിജാനന്തി. തതോ സമ്മന്തി മേധഗാതി ഏവഞ്ഹി തേ ജാനന്താ മേധഗാനം പരവിഹിംസനാനം വൂപസമായ പടിപജ്ജന്തി, അത്തനാ പരേ ച അഞ്ഞേ ന മേധന്തി ന ബാധേന്തീതി അത്ഥോ. ത്വം പന ജീവിതനിമിത്തം അചോരേ ചോരേ കരോന്തോപി ദണ്ഡനേന സാമികേ അസ്സാമികേ കരോന്തോപി ധനജാനിയാ ബാധസി പഞ്ഞാവേകല്ലതോ. തഥാ അകരോന്തോപി ജീവതേ വാപി സപ്പഞ്ഞോ, അപി വിത്തപരിക്ഖയോ പരിക്ഖീണധനോപി സപ്പഞ്ഞജാതികോ ഇതരീതരസന്തോസേന സന്തുട്ഠോ അനവജ്ജായ ജീവികായ ജീവതിയേവ. തസ്സ ഹി ജീവിതം നാമ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘പഞ്ഞാജീവിം ജീവിതമാഹു സേട്ഠ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൭൩, ൨൪൬; സു. നി. ൧൮൪). ദുമ്മേധപുഗ്ഗലോ പന പഞ്ഞായ ച അലാഭേന ദിട്ഠധമ്മികം സമ്പരായികഞ്ച അത്ഥം വിരാധേന്തോ വിത്തവാപി ന ജീവതി ഗരഹാദിപവത്തിയാ ജീവന്തോ നാമ ന ഹോതി, അനുപായഞ്ഞുതായ യഥാധിഗതം ധനം നാസേന്തോ ജീവിതമ്പി സന്ധാരേതും ന സക്കോതിയേവ.

ഇമാ കിര ചതസ്സോപി ഗാഥാ ഥേരോ സുപിനന്തേന രഞ്ഞോ കഥേസി. രാജാ സുപിനം ദിസ്വാ ഥേരം നമസ്സന്തോയേവ പബുജ്ഝിത്വാ പഭാതായ രത്തിയാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ അത്തനാ ദിട്ഠനിയാമേന സുപിനം കഥേസി. തം സുത്വാ ഥേരോ താ ഗാഥാ പച്ചുനുഭാസിത്വാ ‘‘സബ്ബം സുണാതീ’’തിആദിനാ ദ്വീഹി ഗാഥാഹി രാജാനം ഓവദി. തത്ഥ സബ്ബം സുണാതി സോതേനാതി ഇധ സോതബ്ബം സദ്ദം ആപാഥഗതം സബ്ബം സുഭാസിതം ദുബ്ഭാസിതഞ്ച അബധിരോ സോതേന സുണാതി. തഥാ സബ്ബം രൂപം സുന്ദരം അസുന്ദരമ്പി ചക്ഖുനാ അനന്ധോ പസ്സതി, അയമിന്ദ്രിയാനം സഭാവോ. തത്ഥ പന ന ച ദിട്ഠം സുതം ധീരോ, സബ്ബം ഉജ്ഝിതുന്തി ച നിദസ്സനമത്തമേതം. യഞ്ഹി തം ദിട്ഠം സുതം വാ, ന തം സബ്ബം ധീരോ സപ്പഞ്ഞോ ഉജ്ഝിതും പരിച്ചജിതും ഗഹേതും വാ അരഹതി. ഗുണാഗുണം പന തത്ഥ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഉജ്ഝിതബ്ബമേവ ഉജ്ഝിതും ഗഹേതബ്ബഞ്ച ഗഹേതും അരഹതി, തസ്മാ ചക്ഖുമാസ്സ യഥാ അന്ധോ ചക്ഖുമാപി സമാനോ ഉജ്ഝിതബ്ബേ ദിട്ഠേ അന്ധോ യഥാ അസ്സ അപസ്സന്തോ വിയ ഭവേയ്യ, തഥാ ഉജ്ഝിതബ്ബേ സുതേ സോതവാപി ബധിരോ യഥാ അസ്സ അസുണന്തോ വിയ ഭവേയ്യ. പഞ്ഞവാസ്സ യഥാ മൂഗോതി വിചാരണപഞ്ഞായ പഞ്ഞവാ വചനകുസലോപി അവത്തബ്ബേ മൂഗോ വിയ ഭവേയ്യ. ബലവാ ഥാമസമ്പന്നോപി അകത്തബ്ബേ ദുബ്ബലോരിവ, രകാരോ പദസന്ധികരോ, അസമത്ഥോ വിയ ഭവേയ്യ. അഥ അത്ഥേ സമുപ്പന്നേ, സയേഥ മതസായികന്തി അത്തനാ കാതബ്ബകിച്ചേ ഉപ്പന്നേ ഉപട്ഠിതേ മതസായികം സയേഥ, മതസായികം സയിത്വാപി തം കിച്ചം തീരേതബ്ബമേവ, ന വിരാധേതബ്ബം. അഥ വാ അഥ അത്ഥേ സമുപ്പന്നേതി അത്തനാ അകരണീയേ അത്ഥേ കിച്ചേ ഉപ്പന്നേ ഉപട്ഠിതേ മതസായികം സയേഥ, മതസായികം സയിത്വാപി തം ന കാതബ്ബമേവ. ന ഹി പണ്ഡിതോ അയുത്തം കാതുമരഹതീതി ഏവം ഥേരേന ഓവദിതോ രാജാ അകത്തബ്ബം പഹായ കാതബ്ബേയേവ യുത്തപ്പയുത്തോ അഹോസീതി.

മഹാകച്ചായനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സിരിമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അക്കോധനോതിആദികാ ആയസ്മതോ സിരിമിത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ മഹദ്ധനകുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സിരിമിത്തോതി ലദ്ധനാമോ. തസ്സ കിര മാതാ സിരിഗുത്തസ്സ ഭഗിനീ. തസ്സ വത്ഥു ധമ്മപദവണ്ണനായം (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.ഗരഹദിന്നവത്ഥു) ആഗതമേവ. സോ സിരിഗുത്തസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ സിരിമിത്തോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധനപാലദമനേ ലദ്ധപ്പസാദോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പത്തോ. ഏകദിവസം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതും ആസനം അഭിരുഹിത്വാ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം കഥേസി. കഥേന്തോ ച ഉളാരതരേ ഗുണേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ –

൫൦൨. ‘‘അക്കോധനോനുപനാഹീ, അമായോ രിത്തപേസുണോ;

സ വേ താദിസകോ ഭിക്ഖു, ഏവം പേച്ച ന സോചതി.

൫൦൩. ‘‘അക്കോധനോനുപനാഹീ, അമായോ രിത്തപേസുണോ;

ഗുത്തദ്വാരോ സദാ ഭിക്ഖു, ഏവം പേച്ച ന സോചതി.

൫൦൪. ‘‘അക്കോധനോനുപനാഹീ, അമായോ രിത്തപേസുണോ;

കല്യാണസീലോ സോ ഭിക്ഖു, ഏവം പേച്ച ന സോചതി.

൫൦൫. ‘‘അക്കോധനോനുപനാഹീ, അമായോ രിത്തപേസുണോ;

കല്യാണമിത്തോ സോ ഭിക്ഖു, ഏവം പേച്ച ന സോചതി.

൫൦൬. ‘‘അക്കോധനോനുപനാഹീ, അമായോ രിത്തപേസുണോ;

കല്യാണപഞ്ഞോ സോ ഭിക്ഖു, ഏവം പേച്ച ന സോചതി.

൫൦൭. ‘‘യസ്സ സദ്ധാ തഥാഗതേ, അചലാ സുപ്പതിട്ഠിതാ;

സീലഞ്ച യസ്സ കല്യാണം, അരിയകന്തം പസംസിതം.

൫൦൮. ‘‘സങ്ഘേ പസാദോ യസ്സത്ഥി, ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനം;

അദലിദ്ദോതി തം ആഹു, അമോഘം തസ്സ ജീവിതം.

൫൦൯. ‘‘തസ്മാ സദ്ധഞ്ച സീലഞ്ച, പസാദം ധമ്മദസ്സനം;

അനുയുഞ്ജേഥ മേധാവീ, സരം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ അക്കോധനോതി അകുജ്ഝനസീലോ. ഉപട്ഠിതേ ഹി കോധുപ്പത്തിനിമിത്തേ അധിവാസനഖന്തിയം ഠത്വാ കോപസ്സ അനുപ്പാദകോ. അനുപനാഹീതി ന ഉപനാഹകോ, പരേഹി കതം അപരാധം പടിച്ച ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മം, അജിനി മം അഹാസി മേ’’തിആദിനാ (ധ. പ. ൩; മഹാവ. ൪൬൪; മ. നി. ൩.൨൩൭) കോധസ്സ അനുപനയ്ഹനസീലോ. സന്തദോസപടിച്ഛാദനലക്ഖണായ മായായ അഭാവതോ അമായോ. പിസുണവാചാവിരഹിതതോ രിത്തപേസുണോ, സ വേ താദിസകോ ഭിക്ഖൂതി സോ തഥാരൂപോ തഥാജാതികോ യഥാവുത്തഗുണസമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു. ഏവം യഥാവുത്തപടിപത്തിയാ പേച്ച പരലോകേ ന സോചതി സോകനിമിത്തസ്സ അഭാവതോ. ചക്ഖുദ്വാരാദയോ കായദ്വാരാദയോ ച ഗുത്താ പിഹിതാ സംവുതാ ഏതസ്സാതി ഗുത്തദ്വാരോ. കല്യാണസീലോതി സുന്ദരസീലോ സുവിസുദ്ധസീലോ. കല്യാണമിത്തോതി –

‘‘പിയോ ഗരുഭാവനിയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചട്ഠാനേ നിയോജയേ’’തി. (അ. നി. ൭.൩൭) –

ഏവം വിഭാവിതലക്ഖണോ കല്യാണമിത്തോ ഏതസ്സാതി കല്യാണമിത്തോ. കല്യാണപഞ്ഞോതി സുന്ദരപഞ്ഞോ. യദിപി പഞ്ഞാ നാമ അസുന്ദരാ നത്ഥി, നിയ്യാനികായ പന പഞ്ഞായ വസേന ഏവം വുത്തം

ഏവമേത്ഥ കോധാദീനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന സമുച്ഛേദവസേന ച അക്കോധനാദിമുഖേന, പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഗാഥായ സമ്മാപടിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിപ്ഫത്തിതലോകുത്തരസദ്ധാദികേ ഉദ്ധരിത്വാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഏവ ഗാഥായ സമ്മാപടിപത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്സ സദ്ധാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാഗതേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനയപ്പവത്താ മഗ്ഗേനാഗതസദ്ധാ, തതോ ഏവ അചലാ അവികമ്പാ സുട്ഠു പതിട്ഠിതാ. ‘‘അത്ഥീ’’തി, പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അരിയകന്തന്തി അരിയാനം കന്തം പിയായിതം ഭവന്തരേപി അവിജഹനതോ. പസംസിതന്തി ബുദ്ധാദീഹി പസട്ഠം, വണ്ണിതം ഥോമിതം അത്ഥീതി യോജനാ. തം പനേതം സീലം ഗഹട്ഠസീലം പബ്ബജിതസീലന്തി ദുവിധം. തത്ഥ ഗഹട്ഠസീലം നാമ പഞ്ചസിക്ഖാപദസീലം, യം ഗഹട്ഠേന രക്ഖിതും സക്കാ. പബ്ബജിതസീലം നാമ ദസസിക്ഖാപദസീലം ഉപാദായ സബ്ബം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം, തയിദം സബ്ബമ്പി അഖണ്ഡാദിഭാവേന അപരാമട്ഠതായ ‘‘കല്യാണ’’ന്തി വേദിതബ്ബം.

സങ്ഘേ പസാദോ യസ്സത്ഥീതി ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ അരിയസങ്ഘേ പസാദോ സദ്ധാ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥി അചലോ സുപ്പതിട്ഠിതോതി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. ഉജുഭൂതഞ്ച ദസ്സനന്തി ദിട്ഠിവങ്കാഭാവതോ കിലേസവങ്കാഭാവതോ ച ഉജുഭൂതം. അകുടിലം അജിമ്ഹം കമ്മസ്സകതാദസ്സനഞ്ചേവ സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനഞ്ചാതി ദുവിധമ്പി ദസ്സനം യസ്സ അത്ഥി അചലം സുപ്പതിട്ഠിതന്തി യോജനാ. അദലിദ്ദോതി തം ആഹു സദ്ധാധനം, സീലധനം, സുതധനം, ചാഗധനം, പഞ്ഞാധനന്തി ഇമേസം സുവിസുദ്ധാനം ധനാനം അത്ഥിതായ ‘‘അദലിദ്ദോ’’തി തം താദിസം പുഗ്ഗലം ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ആഹു. അമോഘം തസ്സ ജീവിതം തസ്സ തഥാരൂപസ്സ ജീവിതം ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥാധിഗമേന അമോഘം അവഞ്ഝം സഫലമേവാതി ആഹൂതി അത്ഥോ.

തസ്മാതി, യസ്മാ യഥാവുത്തസദ്ധാദിഗുണസമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അദലിദ്ദോ അമോഘജീവിതോ’’തി വുച്ചതി, തസ്മാ അഹമ്പി തഥാരൂപോ ഭവേയ്യന്തി. സദ്ധഞ്ച…പേ… സാസനന്തി ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തിആദിനാ (ധ. പ. ൧൮൩; ദീ. നി. ൨.൯൦) വുത്തം ബുദ്ധാനം സാസനം അനുസ്സരന്തോ കുലപുത്തോ വുത്തപ്പഭേദം സദ്ധഞ്ചേവ സീലഞ്ച ധമ്മദസ്സനഹേതുകം ധമ്മേ സുനിച്ഛയാ വിമോക്ഖഭൂതം പസാദഞ്ച അനുയുഞ്ജേയ്യ വഡ്ഢേയ്യാതി.

ഏവം ഥേരോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനാമുഖേന അത്തനി വിജ്ജമാനേ ഗുണേ പകാസേന്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

സിരിമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാപന്ഥകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യദാ പഠമമദ്ദക്ഖിന്തിആദികാ ആയസ്മതോ മഹാപന്ഥകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ വിഭവസമ്പന്നോ കുടുമ്ബിയോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യം ഭിക്ഖും തുമ്ഹേ ഇതോ സത്തദിവസമത്ഥകേ – ‘സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലാനം അയം മമ സാസനേ അഗ്ഗോ’തി ഏതദഗ്ഗേ ഠപയിത്ഥ, അഹമ്പി ഇമസ്സ അധികാരകമ്മസ്സ ബലേന സോ ഭിക്ഖു വിയ അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ തഥേവ ഭഗവതി അധികാരകമ്മം കത്വാ മനോമയസ്സ കായസ്സാഭിനിമ്മാനം ചേതോവിവട്ടകോസല്ലന്തി ദ്വിന്നം അങ്ഗാനം വസേന വുത്തനയേനേവ പണിധാനം അകാസി. ഭഗവാ ദ്വിന്നമ്പി പത്ഥനം അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ തുമ്ഹാകം പത്ഥനാ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി.

തേ ഉഭോപി ജനാ തത്ഥ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തത്ഥ മഹാപന്ഥകസ്സ അന്തരാകതം കല്യാണധമ്മം ന കഥീയതി. ചൂളപന്ഥകോ പന കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ഓദാതകസിണകമ്മം കത്വാ ദേവപുരേ നിബ്ബത്തി. അപദാനേ പന ‘‘ചൂളപന്ഥകോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ താപസോ ഹുത്വാ ഹിമവന്തേ വസന്തോ തത്ഥ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പുപ്ഫച്ഛത്തേന പൂജം അകാസീ’’തി ആഗതം. തേസം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്താനംയേവ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കന്തം. അഥ അമ്ഹാകം സത്ഥാ അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ മഹാവിഹാരേ വിഹരതി.

തേന ച സമയേന രാജഗഹേ ധനസേട്ഠിസ്സ ധീതാ അത്തനോ ദാസേന സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ ഞാതകേഹി ഭീതാ ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ തേന സദ്ധിം പലായിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ വസന്തീ തം പടിച്ച ഗബ്ഭം ലഭിത്വാ പരിപക്കഗബ്ഭാ ‘‘ഞാതിഘരം ഗന്ത്വാ വിജായിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ പുത്തം വിജായിത്വാ സാമിനാ നിവത്തിതാ പുബ്ബേ വസിതട്ഠാനേ വസന്തീ പുത്തസ്സ പന്ഥേ ജാതത്താ പന്ഥകോതി, നാമം അകാസി. തസ്മിം ആധാവിത്വാ വിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ തമേവ പടിച്ച ദുതിയം ഗബ്ഭം പടിലഭിത്വാ പരിപക്കഗബ്ഭാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ അന്തരാമഗ്ഗേ പുത്തം വിജായിത്വാ സാമിനാ നിവത്തിതാ ജേട്ഠപുത്തസ്സ മഹാപന്ഥകോതി കനിട്ഠസ്സ ചൂളപന്ഥകോതി നാമം കത്വാ യഥാവസിതട്ഠാനേയേവ വസന്തീ അനുക്കമേന ദാരകേസു വഡ്ഢന്തേസു തേഹി, ‘‘അമ്മ, അയ്യകകുലം നോ ദസ്സേഹീ’’തി നിബുന്ധിയമാനാ ദാരകേ മാതാപിതൂനം സന്തികം പേസേസി. തതോ പട്ഠായ ദാരകാ ധനസേട്ഠിനോ ഗേഹേ വഡ്ഢന്തി. തേസു ചൂളപന്ഥകോ അതിദഹരോ. മഹാപന്ഥകോ പന അയ്യകേന സദ്ധിം ഭഗവതോ സന്തികം ഗതോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ സഹ ദസ്സനേന പടിലദ്ധസദ്ധോ ധമ്മം സുത്വാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നതായ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ പിതാമഹം ആപുച്ഛി. സോ സത്ഥു തമത്ഥം ആരോചേത്വാ തം പബ്ബാജേസി. സോ പബ്ബജിത്വാ ബഹും ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സോ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ യോനിസോമനസികാരേ കമ്മം കരോന്തോ വിസേസതോ ചതുന്നം അരൂപജ്ഝാനാനം ലാഭീ ഹുത്വാ തതോ വുട്ഠായ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. ഇതി സോ സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലാനം അഗ്ഗോ ജാതോ. സോ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ഏകദിവസം അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അധിഗതസമ്പത്തിം പടിച്ച സഞ്ജാതസോമനസ്സോ സീഹനാദം നദന്തോ –

൫൧൦. ‘‘യദാ പഠമമദ്ദക്ഖിം, സത്ഥാരമകുതോഭയം;

തതോ മേ അഹു സംവേഗോ, പസ്സിത്വാ പുരിസുത്തമം.

൫൧൧. ‘‘സിരിം ഹത്ഥേഹി പാദേഹി, യോ പണാമേയ്യ ആഗതം;

ഏതാദിസം സോ സത്ഥാരം, ആരാധേത്വാ വിരാധയേ.

൫൧൨. ‘‘തദാഹം പുത്തദാരഞ്ച, ധനധഞ്ഞഞ്ച ഛഡ്ഡയിം;

കേസമസ്സൂനി ഛേദേത്വാ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

൫൧൩. ‘‘സിക്ഖാസാജീവസമ്പന്നോ, ഇന്ദ്രിയേസു സുസംവുതോ;

നമസ്സമാനോ സമ്ബുദ്ധം, വിഹാസിം അപരാജിതോ.

൫൧൪. ‘‘തതോ മേ പണിധീ ആസി, ചേതസോ അഭിപത്ഥിതോ;

ന നിസീദേ മുഹുത്തമ്പി, തണ്ഹാസല്ലേ അനൂഹതേ.

൫൧൫. ‘‘തസ്സ മേവം വിഹരതോ, പസ്സ വീരിയപരക്കമം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം.

൫൧൬. ‘‘പുബ്ബേനിവാസം ജാനാമി, ദിബ്ബചക്ഖു വിസോധിതം;

അരഹാ ദക്ഖിണേയ്യോമ്ഹി, വിപ്പമുത്തോ നിരൂപധി.

൫൧൭. ‘‘തതോ രത്യാവിവസാനേ, സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി;

സബ്ബം തണ്ഹം വിസോസേത്വാ, പല്ലങ്കേന ഉപാവിസി’’ന്തി. – ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി;

തത്ഥ യദാതി യസ്മിം കാലേ. പഠമന്തി ആദിതോ. അദ്ദക്ഖിന്തി പസ്സിം, സത്ഥാരന്തി, ഭഗവന്തം. അകുതോഭയന്തി നിബ്ഭയം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – സബ്ബേസം ഭയഹേതൂനം ബോധിമൂലേയേവ പഹീനത്താ കുതോചിപി ഭയാഭാവതോ അകുതോഭയം നിബ്ഭയം, ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദം ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി വേനേയ്യാനം യഥാരഹമനുസാസനതോ സത്ഥാരം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം മയ്ഹം പിതാമഹേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ യായ വേലായ സബ്ബപഠമം പസ്സിം, തം പുരിസുത്തമം സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം പസ്സിത്വാ തതോ ദസ്സനഹേതു തതോ ദസ്സനതോ പച്ഛാ ‘‘ഏത്തകം കാലം സത്ഥാരം ദട്ഠും ധമ്മഞ്ച സോതും നാലത്ഥ’’ന്തി മയ്ഹം സംവേഗോ അഹു സഹോത്തപ്പം ഞാണം ഉപ്പജ്ജി. ഉപ്പന്നസംവേഗോ പനാഹം ഏവം ചിന്തേസിന്തി ദസ്സേതി സിരിം ഹത്ഥേഹീതി ഗാഥായ. തസ്സത്ഥോ – യോ വിഭവത്ഥികോ പുരിസോ ‘‘ഉപട്ഠായികോ ഹുത്വാ തവ സന്തികേ വസിസ്സാമീ’’തി സവിഗ്ഗഹം സിരിം സയനേ ഉപഗതം ഹത്ഥേഹി ച പാദേഹി ച കോട്ടേന്തോ പണാമേയ്യ നീഹരേയ്യ, സോ തഥാരൂപോ അലക്ഖികപുരിസോ ഏതാദിസം സത്ഥാരം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആരാധേത്വാ ഇമസ്മിം നവമേ ഖണേ പടിലഭിത്വാ വിരാധയേ തസ്സ ഓവാദാകരണേന തം വിരജ്ഝേയ്യ, അഹം പനേവം ന കരോമീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തദാഹം…പേ… അനഗാരിയ’’ന്തി. തത്ഥ ഛഡ്ഡയിന്തി, പജഹിം. ‘‘ഛഡ്ഡിയ’’ന്തിപി പാഠോ. നനു അയം ഥേരോ ദാരപരിഗ്ഗഹം അകത്വാവ പബ്ബജിതോ, സോ കസ്മാ ‘‘പുത്തദാരഞ്ച ഛഡ്ഡയി’’ന്തി അവോചാതി? യഥാ നാമ പുരിസോ അനിബ്ബത്തഫലമേവ രുക്ഖം ഛിന്ദന്തോ അച്ഛിന്നേ തതോ ലദ്ധഫലേഹി പരിഹീനോ നാമ ഹോതി. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോതി യാ അധിസീലസിക്ഖാ, തായ ച, യത്ഥ ഭിക്ഖൂ സഹ ജീവന്തി, ഏകജീവികാ സഭാഗവുത്തിനോ ഹോന്തി, തേന ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതേന സാജീവേന ച സമന്നാഗതോ സിക്ഖനഭാവേന സമങ്ഗീഭൂതോ, സിക്ഖം പരിപൂരേന്തോ സാജീവഞ്ച അവീതിക്കമന്തോ ഹുത്വാ തദുഭയം സമ്പാദേന്തോതി അത്ഥോ. തേന സുവിസുദ്ധേ പാതിമോക്ഖേ സീലേ പതിട്ഠിതഭാവം ദസ്സേതി. ഇന്ദ്രിയേസു സുസംവുതോതി മനച്ഛട്ഠേസു ഇന്ദ്രിയേസു സുട്ഠു സംവുതോ. രൂപാദിവിസയേസു ഉപ്പജ്ജനകാനം അഭിജ്ഝാദീനം പവത്തിനിവാരണവസേന സതികവാടേന സുപിഹിതചക്ഖാദിദ്വാരോതി അത്ഥോ. ഏവം പാതിമോക്ഖസംവരഇന്ദ്രിയസംവരസീലസമ്പത്തിദസ്സനേന ഇതരസീലമ്പി അത്ഥതോ ദസ്സിതമേവ ഹോതീതി ഥേരോ അത്തനോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലസമ്പദം ദസ്സേത്വാ ‘‘നമസ്സമാനോ സമ്ബുദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ ബുദ്ധാനുസ്സതിഭാവനാനുയോഗമാഹ. വിഹാസിം അപരാജിതോതി കിലേസമാരാദീഹി അപരാജിതോ ഏവ ഹുത്വാ വിഹരിം, യാവ അരഹത്തപ്പത്തി, താവ തേഹി അനഭിഭൂതോ, അഞ്ഞദത്ഥു തേ അഭിഭവന്തോ ഏവ വിഹാസിന്തി അത്ഥോ.

തതോതി തസ്മാ, യസ്മാ സുവിസുദ്ധസീലോ സത്ഥരി അഭിപ്പസന്നോ കിലേസാഭിഭവനപടിപത്തിയഞ്ച ഠിതോ, തസ്മാ. പണിധീതി പണിധാനം. തതോ വാ ചിത്താഭിനീഹാരോ. ആസീതി അഹോസി. ചേതസോ അഭിപത്ഥിതോതി, മമ ചിത്തേന ഇച്ഛിതോ. കീദിസോ പന സോതി ആഹ ‘‘ന നിസീദേ മുഹുത്തമ്പി, തണ്ഹാസല്ലേ അനൂഹതേ’’തി. ‘‘അഗ്ഗമഗ്ഗസണ്ഡാസേന മമ ഹദയതോ തണ്ഹാസല്ലേ അനുദ്ധടേ മുഹുത്തമ്പി ന നിസീദേ, നിസജ്ജം ന കപ്പേയ്യ’’ന്തി ഏവം മേ ചിത്താഭിനീഹാരോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

ഏവം പന ചിത്തം അധിട്ഠായ ഭാവനം ഭാവയിത്വാ ഠാനചങ്കമേഹേവ രത്തിം വീതിനാമേന്തോ അരൂപസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ഝാനങ്ഗമുഖേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം ‘‘തസ്സ മേ’’തിആദി. നിരൂപധീതി കിലേസുപധിആദീനം അഭാവേന നിരുപധി. രത്യാവിവസാനേതി രത്തിഭാഗസ്സ വിഗമനേ വിഭാതായ രത്തിയാ. സൂരിയുഗ്ഗമനം പതീതി സൂരിയുഗ്ഗമനം ലക്ഖണം കത്വാ. സബ്ബം തണ്ഹന്തി കാമതണ്ഹാദിഭേദം സബ്ബം തണ്ഹാസോതം അഗ്ഗമഗ്ഗേന വിസോസേത്വാ സുക്ഖാപേത്വാ ‘‘തണ്ഹാസല്ലേ അനൂഹതേ ന നിസീദേ’’തി, പടിഞ്ഞായ മോചിതത്താ. പല്ലങ്കേന ഉപാവിസിന്തി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദിന്തി. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ.

മഹാപന്ഥകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠകനിപാതവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.