൮. ഭരതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഏഹി, നന്ദക, ഗച്ഛാമാതി ആയസ്മതോ ഭരതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം മനുഞ്ഞദസ്സനം മുദുസുഖസമ്ഫസ്സം ഉപാഹനദ്വയം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ചങ്കമന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഉപാഹനാ ഉപനാമേത്വാ, ‘‘അഭിരുഹതു ഭഗവാ ഉപാഹനാ, യം മമ അസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി ആഹ. അഭിരുഹി ഭഗവാ തസ്സ അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഉപാഹനാ. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ചമ്പാനഗരേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തി, ഭരതോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സോണത്ഥേരസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ‘‘സോപി നാമ പബ്ബജീ’’തി സഞ്ജാതസംവേഗോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൮.൭൧-൮൯) –

‘‘അനോമദസ്സീ ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

ദിവാവിഹാരാ നിക്ഖമ്മ, പഥമാരുഹി ചക്ഖുമാ.

‘‘പാനധിം സുകതം ഗയ്ഹ, അദ്ധാനം പടിപജ്ജഹം;

തത്ഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, പത്തികം ചാരുദസ്സനം.

‘‘സകം ചിത്തം പസാദേത്വാ, നീഹരിത്വാന പാനധിം;

പാദമൂലേ ഠപേത്വാന, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘അഭിരൂഹ മഹാവീര, സുഗതിന്ദ വിനായക;

ഇതോ ഫലം ലഭിസ്സാമി, സോ മേ അത്ഥോ സമിജ്ഝതു.

‘‘അനോമദസ്സീ ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

പാനധിം അഭിരൂഹിത്വാ, ഇദം വചനമബ്രവി.

‘‘യോ പാനധിം മേ അദാസി, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ബുദ്ധസ്സ ഗിരമഞ്ഞായ, സബ്ബേ ദേവാ സമാഗതാ;

ഉദഗ്ഗചിത്താ സുമനാ, വേദജാതാ കതഞ്ജലീ.

‘‘പാനധീനം പദാനേന, സുഖിതോയം ഭവിസ്സതി;

പഞ്ചപഞ്ഞാസക്ഖത്തുഞ്ച, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി.

‘‘സഹസ്സക്ഖത്തും രാജാ ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘ദേവലോകേ മനുസ്സേ വാ, നിബ്ബത്തിസ്സതി പുഞ്ഞവാ;

ദേവയാനപടിഭാഗം, യാനം പടിലഭിസ്സതി.

‘‘പാസാദാ സിവികാ വയ്ഹം, ഹത്ഥിനോ സമലങ്കതാ;

രഥാ വാജഞ്ഞസംയുത്താ, സദാ പാതുഭവന്തി മേ.

‘‘അഗാരാ നിക്ഖമന്തോപി, രഥേന നിക്ഖമിം അഹം;

കേസേസു ഛിജ്ജമാനേസു, അരഹത്തമപാപുണിം.

‘‘ലാഭാ മയ്ഹം സുലദ്ധം മേ, വാണിജ്ജം സുപ്പയോജിതം;

ദത്വാന പാനധിം ഏകം, പത്തോമ്ഹി അചലം പദം.

‘‘അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേ, യം പാനധിമദാസഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പാനധിസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികേന നന്ദകത്ഥേരേന ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അഞ്ഞാബ്യാകരണേ കതേ ‘‘ഇദാനി നന്ദകോപി അരഹാ ജാതോ, ഹന്ദ മയം ഉഭോപി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വുസിതബ്രഹ്മചരിയതം നിവേദേസ്സാമാതി ഉപ്പന്നം പരിവിതക്കം നന്ദകത്ഥേരസ്സ കഥേന്തോ –

൧൭൫. ‘‘ഏഹി നന്ദക ഗച്ഛാമ, ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം;

സീഹനാദം നദിസ്സാമ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സമ്മുഖാ.

൧൭൬. ‘‘യായ നോ അനുകമ്പായ, അമ്ഹേ പബ്ബാജയീ മുനി;

സോ നോ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ നന്ദകാതി ആലപനം. ഏഹീതി തസ്സ അത്തനോ സന്തികകരണം. ഗച്ഛാമാതി തേന അത്തനാ ച ഏകജ്ഝം കാതബ്ബകിരിയാവചനം, ഉപജ്ഝായസ്സാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹി സമന്തചക്ഖുനാ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ച സത്താനം ആസയാനുസയചരിതാദീനം യഥാഭൂതവിലോകനേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ വജ്ജാവജ്ജം ഉപനിജ്ഝായതീതി വിസേസതോ ഉപജ്ഝായോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി. യദത്ഥം ഗമനം, തം ദസ്സേതും ‘‘സീഹനാദം നദിസ്സാമ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ സമ്മുഖാ’’തി ആഹ. യഥാഭുച്ചഗുണാഭിബ്യാഹാരതായ അഭീതനാദഭാവതോ സീഹനാദം ബുദ്ധസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തതോ ഏവ സബ്ബസത്തുത്തമതായ സേട്ഠസ്സ, ബുദ്ധാനം വാ സാവകബുദ്ധാദീനം സേട്ഠസ്സ സമ്മുഖാ പുരതോ നദിസ്സാമാതി അത്ഥോ.

യഥാ പന സീഹനാദം നദിതുകാമോ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യായാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ യായാതി യദത്ഥം, യായ യദത്ഥാനുപ്പത്തിയാതി അത്ഥോ. നോതി അമ്ഹാകം. അനുകമ്പായാതി അനുഗ്ഗണ്ഹനേന അമ്ഹേ ദ്വേപി പബ്ബാജയി പബ്ബാജേസി. മുനീതി ഭഗവാ. സോ നോ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോതി സോ അത്ഥോ സബ്ബേസം സംയോജനാനം ഖയഭൂതം അരഹത്തഫലം നോ അമ്ഹേഹി അനുപ്പത്തോ, അധിഗതോതി അത്ഥോ.

ഭരതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.