൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. ഉത്തരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഖന്ധാ മയാ പരിഞ്ഞാതാതി ആയസ്മതോ ഉത്തരത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സാസനേ ലദ്ധപ്പസാദോ ഹുത്വാ ഉപാസകത്തം പടിവേദേസി. സോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ അത്തനോ ഞാതകേ സന്നിപാതേത്വാ ബഹും പൂജാസക്കാരം സമ്ഭരിത്വാ ധാതുപൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാകേതേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉത്തരോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന സാവത്ഥിം ഗതോ കണ്ഡമ്ബമൂലേ കതം യമകപാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പസീദിത്വാ പുന കാളകാരാമസുത്തദേസനായ (അ. നി. ൪.൨൪) അഭിവഡ്ഢമാനസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ വസന്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൧൦൬-൧൧൦) –

‘‘നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹി, സിദ്ധത്ഥേ ലോകനായകേ;

മമ ഞാതീ സമാനേത്വാ, ധാതുപൂജം അകാസഹം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ധാതുമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ധാതുപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ സത്ഥരി സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ബുദ്ധുപട്ഠാനത്ഥം രാജഗഹതോ സാവത്ഥിം ഉപഗതോ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം, ആവുസോ, പബ്ബജ്ജാകിച്ചം തയാ മത്ഥകം പാപിത’’ന്തി പുട്ഠോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൧൬൧. ‘‘ഖന്ധാ മയാ പരിഞ്ഞാതാ, തണ്ഹാ മേ സുസമൂഹതാ;

ഭാവിതാ മമ ബോജ്ഝങ്ഗാ, പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോ.

൧൬൨. ‘‘സോഹം ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായ, അബ്ബഹിത്വാന ജാലിനിം;

ഭാവയിത്വാന ബോജ്ഝങ്ഗേ, നിബ്ബായിസ്സം അനാസവോ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. പരിഞ്ഞാതാതി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി പരിച്ഛിജ്ജ ഞാതാ ഭാവിതാ. തേന ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയമാഹ. തണ്ഹാതി തസതി പരിതസതീതി തണ്ഹാ. സുസമൂഹതാതി സമുഗ്ഘാടിതാ. ഏതേന സമുദയസച്ചസ്സ പഹാനാഭിസമയം വദതി. ഭാവിതാ മമ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിസങ്ഖാതായ സതിആദിധമ്മസാമഗ്ഗിയാ, തംസമങ്ഗിനോ വാ ബോധിസങ്ഖാതസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതാ മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ധമ്മാ മയാ ഭാവിതാ ഉപ്പാദിതാ വഡ്ഢിതാ. ബോജ്ഝങ്ഗഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ തംസഹചരിതതായ സബ്ബേ മഗ്ഗധമ്മാ, സബ്ബേ ച ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏതേനേവ മഗ്ഗസച്ചസ്സ ഭാവനാഭിസമയം ദസ്സേതി. പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോതി കാമാസവാദയോ ആസവാ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി ആസവക്ഖയോതി ലദ്ധനാമോ അസങ്ഖതധമ്മോ മയാ പത്തോ അധിഗതോ. ഏതേന നിരോധസച്ചസ്സ സച്ഛികിരിയാഭിസമയം കഥേതി. ഏത്താവതാ അത്തനോ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനസമ്പത്തിം ദസ്സേതി.

ഇദാനി പന അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോഹ’’ന്തിആദിനാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സോഹം ഏവം വുത്തനയേന ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായ പരിജാനിത്വാ, തഥാ പരിജാനന്തോ ഏവ സകഅത്തഭാവപരഅത്തഭാവേസു അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനേസു അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു സംസിബ്ബനാകാരം പുനപ്പുനം പവത്തിസങ്ഖാതം ജാലം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ജാലിനീതി ലദ്ധനാമം തണ്ഹം അബ്ബഹിത്വാന മമ ചിത്തസന്താനതോ ഉദ്ധരിത്വാ, തഥാ നം ഉദ്ധരന്തോയേവ വുത്തപ്പഭേദേ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവയിത്വാന തേ ഭാവനാപാരിപൂരിം പാപേത്വാ തതോ ഏവ അനാസവോ ഹുത്വാ ഠിതോ ഇദാനി ചരിമകചിത്തനിരോധേന അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായിസ്സം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീതി.

ഉത്തരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഭദ്ദജിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പനാദോ നാമ സോ രാജാതി ആയസ്മതോ ഭദ്ദജിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു പാരം ഗന്ത്വാ കാമേ പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമം കാരേത്വാ വസന്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ ആകാസതോ ഓതരി. ഓതിണ്ണസ്സ പന ഭഗവതോ മധുഞ്ച ഭിസമുളാലഞ്ച സപ്പിഞ്ച ഖീരഞ്ച ഉപനാമേസി, തസ്സ തം ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന തുസിതേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹദ്ധനോ സേട്ഠി ഹുത്വാ അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസഹസ്സം ഭോജേത്വാ തിചീവരേന അച്ഛാദേസി.

ഏവം ബഹും കുസലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നോ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ പഞ്ച പച്ചേകബുദ്ധസതാനി ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിത്വാ തതോ ചുതോ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ രജ്ജം അനുസാസന്തോ പുത്തം പച്ചേകബോധിം അധിഗന്ത്വാ ഠിതം ഉപട്ഠഹിത്വാ തസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം കത്വാ പൂജേസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ താനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭദ്ദിയനഗരേ അസീതികോടിവിഭവസ്സ ഭദ്ദിയസേട്ഠിസ്സ ഏകപുത്തകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഭദ്ദജീതിസ്സ നാമം അഹോസി. തസ്സ കിര ഇസ്സരിയഭോഗപരിവാരാദിസമ്പത്തി ചരിമഭവേ ബോധിസത്തസ്സ വിയ അഹോസി.

തദാ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വസ്സം വസിത്വാ ഭദ്ദജികുമാരം സങ്ഗണ്ഹിതും മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഭദ്ദിയനഗരം ഗന്ത്വാ ജാതിയാവനേ വസി തസ്സ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ. സോപി ഉപരി പാസാദേ നിസിന്നോ സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സോതും ഗച്ഛന്തം മഹാജനം ദിസ്വാ ‘‘കത്ഥായം മഹാജനോ ഗച്ഛതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം കാരണം സുത്വാ സയമ്പി മഹതാ പരിവാരേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോവ സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൬.൯൮-൧൧൬) –

‘‘ഓഗ്ഗയ്ഹ യം പോക്ഖരണിം, നാനാകുഞ്ജരസേവിതം;

ഉദ്ധരാമി ഭിസം തത്ഥ, ഘാസഹേതു അഹം തദാ.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, പദുമുത്തരസവ്ഹയോ;

രത്തമ്ബരധരോ ബുദ്ധോ, ഗച്ഛതേ അനിലഞ്ജസേ.

‘‘ധുനന്തോ പംസുകൂലാനി, സദ്ദം അസ്സോസഹം തദാ;

ഉദ്ധം നിജ്ഝായമാനോഹം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘തത്ഥേവ ഠിതകോ സന്തോ, ആയാചിം ലോകനായകം;

മധും ഭിസേഹി സഹിതം, ഖീരം സപ്പിം മുളാലികം.

‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ബുദ്ധോ, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ;

തതോ കാരുണികോ സത്ഥാ, ഓരോഹിത്വാ മഹായസോ.

‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹി മമം ഭിക്ഖം, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ;

പടിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, അകാ മേ അനുമോദനം.

‘‘സുഖീ ഹോതു മഹാപുഞ്ഞ, ഗതി തുയ്ഹം സമിജ്ഝതു;

ഇമിനാ ഭിസദാനേന, ലഭസ്സു വിപുലം സുഖം.

‘‘ഇദം വത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, ജലജുത്തമനാമകോ;

ഭിക്ഖമാദായ സമ്ബുദ്ധോ, ആകാസേനാഗമാ ജിനോ.

‘‘തതോ ഭിസം ഗഹേത്വാന, ആഗച്ഛിം മമ അസ്സമം;

ഭിസം രുക്ഖേ ലഗ്ഗേത്വാന, മമ ദാനം അനുസ്സരിം.

‘‘മഹാവാതോ ഉട്ഠഹിത്വാ, സഞ്ചാലേസി വനം തദാ;

ആകാസോ അഭിനാദിത്ഥ, അസനീ ച ഫലീ തദാ.

‘‘തതോ മേ അസനീപാതോ, മത്ഥകേ നിപതീ തദാ;

സോഹം നിസിന്നകോ സന്തോ, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘പുഞ്ഞകമ്മേന സഞ്ഞുത്തോ, തുസിതം ഉപപജ്ജഹം;

കളേവരം മേ പതിതം, ദേവലോകേ രമാമഹം.

‘‘ഛളസീതിസഹസ്സാനി, നാരിയോ സമലങ്കതാ;

സായം പാതം ഉപട്ഠന്തി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘മനുസ്സയോനിമാഗന്ത്വാ, സുഖിതോ ഹോമഹം തദാ;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘അനുകമ്പിതകോ തേന, ദേവദേവേന താദിനാ;

സബ്ബാസവാ പരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ഭിസം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തേ പന തേന അധിഗതേ സത്ഥാ ഭദ്ദിയസേട്ഠിം ആമന്തേസി – ‘‘തവ പുത്തോ അലങ്കതപടിയത്തോ ധമ്മം സുണന്തോ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി, തേനസ്സ ഇദാനേവ പബ്ബജിതും യുത്തം, നോ ചേ പബ്ബജതി, പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി. സേട്ഠി ‘‘ന മയ്ഹം പുത്തസ്സ ദഹരസ്സേവ സതോ പരിനിബ്ബാനേന കിച്ചം അത്ഥി, പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി ആഹ. തം സത്ഥാ പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പാദേത്വാ തത്ഥ സത്താഹം വസിത്വാ കോടിഗാമം പാപുണി, സോ ച ഗാമോ ഗങ്ഗാതീരേ. കോടിഗാമവാസിനോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തേസും. ഭദ്ദജിത്ഥേരോ സത്ഥാരാ അനുമോദനായ ആരദ്ധമത്തായ ബഹിഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗങ്ഗാതീരേ മഗ്ഗസമീപേ സത്ഥു ആഗതകാലേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. മഹാഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസുപി അവുട്ഠഹിത്വാ സത്ഥു ആഗതകാലേയേവ വുട്ഠഹി. പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ, ‘‘അയം അധുനാ പബ്ബജിതോ മഹാഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസു മാനത്ഥദ്ധോ ഹുത്വാ ന വുട്ഠാസീ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. കോടിഗാമവാസിനോ സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ബഹൂ നാവാസങ്ഘാടേ ബന്ധിംസു, സത്ഥാ ‘‘ഹന്ദസ്സ ആനുഭാവം പകാസേമീ’’തി നാവാസങ്ഘാടേ ഠത്വാ, ‘‘കഹം, ഭദ്ദജീ’’തി പുച്ഛി. ഭദ്ദജിത്ഥേരോ ‘‘ഏസോഹം, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ജലിം കത്വാ അട്ഠാസി. സത്ഥാ, ‘‘ഏഹി, ഭദ്ദജി, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകനാവം അഭിരുഹാ’’തി. സോ ഉപ്പതിത്വാ സത്ഥു ഠിതനാവായം അട്ഠാസി. സത്ഥാ ഗങ്ഗാമജ്ഝം ഗതകാലേ, ‘‘ഭദ്ദജി, തയാ മഹാപനാദരാജകാലേ അജ്ഝാവുട്ഠരതനപാസാദോ കഹ’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ നിമുഗ്ഗോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭദ്ദജി, സബ്രഹ്മചാരീനം കങ്ഖം ഛിന്ദാ’’തി. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഇദ്ധിബലേന ഗന്ത്വാ പാസാദഥൂപികം പാദങ്ഗുലന്തരേന സന്നിരുമ്ഭിത്വാ പഞ്ചവീസതിയോജനം പാസാദം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതി, ഉപ്പതന്തോ ച പഞ്ഞാസ യോജനാനി പാസാദം ഉദകതോ ഉക്ഖിപി. അഥസ്സ പുരിമഭവേ ഞാതകാ പാസാദഗതേന ലോഭേന മച്ഛകച്ഛപമണ്ഡൂകാ ഹുത്വാ തസ്മിം പാസാദേ ഉട്ഠഹന്തേ പരിവത്തിത്വാ ഉദകേ പതിംസു. സത്ഥാ തേ പതന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഞാതകാ തേ, ഭദ്ദജി, കിലമന്തീ’’തി ആഹ. ഥേരോ സത്ഥു വചനേന പാസാദം വിസ്സജ്ജേസി. പാസാദോ യഥാഠാനേ ഏവ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കദാ, ഭന്തേ, ഭദ്ദജിത്ഥേരേന അയം പാസാദോ അജ്ഝാവുട്ഠോ’’തി പുട്ഠോ മഹാപനാദജാതകം (ജാ. ൧.൩.൪൦-൪൧) കഥേത്വാ മഹാജനം ധമ്മാമതം പായേസി. ഥേരോ പന അത്തനോ അജ്ഝാവുട്ഠപുബ്ബം സുവണ്ണപാസാദം ദസ്സേത്വാ –

൧൬൩. ‘‘പനാദോ നാമ സോ രാജാ, യസ്സ യൂപോ സുവണ്ണയോ;

തിരിയം സോളസുബ്ബേധോ, ഉബ്ഭമാഹു സഹസ്സധാ.

൧൬൪. ‘‘സഹസ്സകണ്ഡോ സതഗേണ്ഡു, ധജാലു ഹരിതാമയോ;

അനച്ചും തത്ഥ ഗന്ധബ്ബാ, ഛ സഹസ്സാനി സത്തധാ’’തി. –

ദ്വീഹി ഗാഥാഹി വണ്ണേന്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

തത്ഥ പനാദോ നാമ സോ രാജാതി അതീതേ പനാദോ നാമ സോ രാജാ അഹോസീതി അത്തഭാവഅന്തരഹിതതായ അത്താനം പരം വിയ നിദ്ദിസതി. സോ ഏവ ഹി രജ്ജേ ഠിതകാലതോ പട്ഠായ സദാ ഉസ്സാഹസമ്പത്തിആദിനാ മഹതാ രാജാനുഭാവേന മഹതാ ച കിത്തിസദ്ദേന സമന്നാഗതത്താ ‘‘രാജാ മഹാപനാദോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. യസ്സ യൂപോ സുവണ്ണയോതി യസ്സ രഞ്ഞോ അയം യൂപോ പാസാദോ സുവണ്ണമയോ. തിരിയം സോളസുബ്ബേധോതി വിത്ഥാരതോ സോളസകണ്ഡപാതപ്പമാണോ. സോ പന അഡ്ഢയോജനമത്തോ ഹോതി. ഉബ്ഭാമാഹു സഹസ്സധാതി ഉബ്ഭം ഉച്ചം ഏവമസ്സ പാസാദസ്സ സഹസ്സധാ സഹസ്സകണ്ഡപ്പമാണമാഹു. സോ പന യോജനതോ പഞ്ചവീസതിയോജനപ്പമാണോ ഹോതി. കേചി പനേത്ഥ ഗാഥാസുഖത്ഥം ‘‘ആഹൂ’’തി ദീഘം കതം. ആഹു അഹോസീതി അത്ഥം വദന്തി.

സഹസ്സകണ്ഡോതി സഹസ്സഭൂമികോ. സതഗേണ്ഡൂതി അനേകസതനിയ്യൂഹകോ. ധജാലൂതി തത്ഥ തത്ഥ നിയ്യൂഹസിഖരാദീസു പതിട്ഠാപിതേഹി യട്ഠിധജപടാകധജാദിധജേഹി സമ്പന്നോ. ഹരിതാമയോതി ചാമീകരസുവണ്ണമയോ. കേചി പന ‘‘ഹരിതജാതിമണിസരിക്ഖകോ’’തി വദന്തി. ഗന്ധബ്ബാതി നടാ. ഛ സഹസ്സാനി സത്തധാതി ഛമത്താനി ഗന്ധബ്ബസഹസ്സാനി സത്തധാ തസ്സ പാസാദസ്സ സത്തസു ഠാനേസു രഞ്ഞോ അഭിരമാപനത്ഥം നച്ചിംസൂതി അത്ഥോ. തേ ഏവം നച്ചന്താപി രാജാനം ഹാസേതും നാസക്ഖിംസു. അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ദേവനടേ പേസേത്വാ സമജ്ജം കാരേസി, തദാ രാജാ ഹസീതി.

ഭദ്ദജിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സോഭിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സതിമാ പഞ്ഞവാതി ആയസ്മതോ സോഭിതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പുബ്ബേനിവാസഞാണലാഭീനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം ഉദ്ദിസ്സ പത്ഥനം കത്വാ പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തസ്സ സമീപേ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമം കാരേത്വാ വനമൂലഫലാഫലേന യാപേന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേനേവ ഭദ്ദവതീനഗരേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘തുവം സത്ഥാ ച കേതു ചാ’’തിആദീഹി ഛഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവി, സത്ഥാ ചസ്സ ഭാവിനിം സമ്പത്തിം പകാസേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. സോഭിതോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ അപരേന സമയേന സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. പുബ്ബേനിവാസഞാണേ ചിണ്ണവസീ ച അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൪൬-൭൪) –

‘‘ദക്ഖിണേ ഹിമവന്തസ്സ, സുകതോ അസ്സമോ മമ;

ഉത്തമത്ഥം ഗവേസന്തോ, വസാമി വിപിനേ തദാ.

‘‘ലാഭാലാഭേന സന്തുട്ഠോ, മൂലേന ച ഫലേന ച;

അന്വേസന്തോ ആചരിയം, വസാമി ഏകകോ അഹം.

‘‘സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി താവദേ;

ചതുസച്ചം പകാസേതി, ഉദ്ധരന്തോ മഹാജനം.

‘‘നാഹം സുണോമി സമ്ബുദ്ധം, നപി മേ കോചി സംസതി;

അട്ഠവസ്സേ അതിക്കന്തേ, അസ്സോസിം ലോകനായകം.

‘‘അഗ്ഗിദാരും നീഹരിത്വാ, സമ്മജ്ജിത്വാന അസ്സമം;

ഖാരിഭാരം ഗഹേത്വാന, നിക്ഖമിം വിപിനാ അഹം.

‘‘ഏകരത്തിം വസന്തോഹം, ഗാമേസു നിഗമേസു ച;

അനുപുബ്ബേന ചന്ദവതിം, തദാഹം ഉപസങ്കമിം.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, സുമേധോ ലോകനായകോ;

ഉദ്ധരന്തോ ബഹൂ സത്തേ, ദേസേതി അമതം പദം.

‘‘ജനകായമതിക്കമ്മ, വന്ദിത്വാ ജിനസാഗരം;

ഏകംസം അജിനം കത്വാ, സന്ഥവിം ലോകനായകം.

‘‘തുവം സത്ഥാ ച കേതു ച, ധജോ യൂപോ ച പാണിനം;

പരായനോ പതിട്ഠാ ച, ദീപോ ച ദ്വിപദുത്തമോ.

‘‘നേപുഞ്ഞോ ദസ്സനേ വീരോ, താരേസി ജനതം തുവം;

നത്ഥഞ്ഞോ താരകോ ലോകേ, തവുത്തരിതരോ മുനേ.

‘‘സക്കാ ഥേവേ കുസഗ്ഗേന, പമേതും സാഗരുത്തമേ;

ന ത്വേവ തവ സബ്ബഞ്ഞു, ഞാണം സക്കാ പമേതവേ.

‘‘തുലദണ്ഡേ ഠപേത്വാന, മഹിം സക്കാ ധരേതവേ;

നത്വേവ തവ പഞ്ഞായ, പമാണമത്ഥി ചക്ഖുമ.

‘‘ആകാസോ മിനിതും സക്കാ, രജ്ജുയാ അങ്ഗുലേന വാ;

നത്വേവ തവ സബ്ബഞ്ഞു, സീലം സക്കാ പമേതവേ.

‘‘മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം, ആകാസോ ച വസുന്ധരാ;

പരിമേയ്യാനി ഏതാനി, അപ്പമേയ്യോസി ചക്ഖുമ.

‘‘ഛഹി ഗാഥാഹി സബ്ബഞ്ഞും, കിത്തയിത്വാ മഹായസം;

അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, തുണ്ഹീ അട്ഠാസഹം തദാ.

‘‘യം വദന്തി സുമേധോതി, ഭൂരിപഞ്ഞം സുമേധസം;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ മേ ഞാണം പകിത്തേസി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘സത്തസത്തതി കപ്പാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

സഹസ്സക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി.

‘‘അനേകസതക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

‘‘ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, പുഞ്ഞകമ്മസമാഹിതോ;

അനൂനമനസങ്കപ്പോ, തിക്ഖപഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘അഗാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പബ്ബജിസ്സതികിഞ്ചനോ;

ജാതിയാ സത്തവസ്സേന, അരഹത്തം ഫുസിസ്സതി.

‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്തോസ്മി സാസനം;

ഏത്ഥന്തരേ ന ജാനാമി, ചേതനം അമനോരമം.

‘‘സംസരിത്വാ ഭവേ സബ്ബേ, സമ്പത്താനുഭവിം അഹം;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഫലം ഞാണസ്സ ഥോമനേ.

‘‘തിയഗ്ഗീ നിബ്ബുതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവാ പരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, യം ഞാണമഥവിം അഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലം ഞാണസ്സ ഥോമനേ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

സോ അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബേനിവാസം അനുപടിപാടിയാ അനുസ്സരന്തോ യാവ അസഞ്ഞഭവേ അചിത്തകപടിസന്ധി, താവ അദ്ദസ. തതോ പഞ്ച കപ്പസതാനി ചിത്തപ്പവത്തിം അദിസ്വാ അവസാനേവ ദിസ്വാ ‘‘കിമേത’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ നയവസേന ‘‘അസഞ്ഞഭവോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിട്ഠം അഗമാസി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അസഞ്ഞസത്താ നാമ ദീഘായുകാ ദേവാ, തതോ ചുതോ സോഭിതോ ഇധൂപപന്നോ, സോ ഏതം ഭവം ജാനാതി, സോഭിതോ അനുസ്സരതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൨ അത്ഥതോ സമാനം). ഏവം നയവസേന അനുസ്സരന്തസ്സ അനുസ്സരണകോസല്ലം ദിസ്വാ സത്ഥാ ഥേരം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. തതോ ഏവ ചായം ആയസ്മാ സവിസേസം അത്തനോ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം തസ്സ ച പച്ചയഭൂതം പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സോമനസ്സജാതോ തദത്ഥദീപനം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ –

൧൬൫. ‘‘സതിമാ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു, ആരദ്ധബലവീരിയോ;

പഞ്ച കപ്പസതാനാഹം, ഏകരത്തിം അനുസ്സരിം.

൧൬൬. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ, സത്ത അട്ഠ ച ഭാവയം;

പഞ്ച കപ്പസതാനാഹം, ഏകരത്തിം അനുസ്സരി’’ന്തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ സതിമാതി സയം സമുദാഗമനസമ്പന്നായ സതിപട്ഠാനഭാവനാപാരിപൂരിയാ സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ച സതിമാ. പഞ്ഞവാതി ഛളഭിഞ്ഞാപാരിപൂരിയാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ച പഞ്ഞവാ. ഭിന്നകിലേസതായ ഭിക്ഖു. സദ്ധാദിബലാനഞ്ചേവ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയസ്സ ച സംസിദ്ധിപാരിപൂരിയാ ആരദ്ധബലവീരിയോ. സദ്ധാദീനഞ്ഹേത്ഥ ബലഗ്ഗഹണേന ഗഹണം സതിപി സതിആദീനം ബലഭാവേ, യഥാ ‘‘ഗോബലിബദ്ധാ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരാ’’തി. പഞ്ച കപ്പസതാനാഹം, ഏകരത്തിം അനുസ്സരിന്തി ഏകരത്തിം വിയ അനുസ്സരിം. വിയ-സദ്ദോ ഹി ഇധ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, ഏതേന പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേ അത്തനോ ഞാണവസീഭാവം ദീപേതി.

ഇദാനി യായ പടിപത്തിയാ അത്തനോ സതിമന്താദിഭാവോ സാതിസയം പുബ്ബേനിവാസഞാണഞ്ച സിദ്ധം, തം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ’’തിആദിനാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേതി കായാനുപസ്സനാദികേ അത്തനോ വിസയഭേദേന ചതുബ്ബിധേ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ സതിസങ്ഖാതേ സതിപട്ഠാനേ. സത്താതി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ. അട്ഠാതി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി. സതിപട്ഠാനേസു ഹി സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തസ്സ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗതാ ഏവ ഹോന്തി, തഥാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. തേനാഹ ധമ്മസേനാപതി – ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ’’തിആദീഹി (ദീ. നി. ൩.൧൪൩) സത്തകോട്ഠാസികേസു സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തേ ഇതരേ അഗച്ഛന്താ നാമ നത്ഥീതി. ഭാവയന്തി ഭാവനാഹേതു. സേസം വുത്തനയമേവ.

സോഭിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വല്ലിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യം കിച്ചം ദള്ഹവീരിയേനാതിആദികാ ആയസ്മതോ വല്ലിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ അസീതികോടിവിഭവം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പബ്ബതപാദേ അരഞ്ഞായതനേ ഏകിസ്സാ നദിയാ തീരേ അസ്സമം കാരേത്വാ വിഹരന്തോ അത്തനോ അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ഉപഗതം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അജിനചമ്മം പത്ഥരിത്വാ അദാസി. തത്ഥ നിസിന്നം ഭഗവന്തം പുപ്ഫേഹി ച ചന്ദനേന ച പൂജേത്വാ അമ്ബഫലാനി ദത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി. തസ്സ ഭഗവാ നിസിന്നാസനസമ്പത്തിം പകാസേന്തോ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ‘‘കണ്ഹമിത്തോ’’തി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു വേസാലിഗമനേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ മഹാകച്ചാനത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജി. സോ മന്ദപഞ്ഞോ ദന്ധപരക്കമോ ച ഹുത്വാ ചിരം കാലം വിഞ്ഞും സബ്രഹ്മചാരിം നിസ്സായേവ വസതി. ഭിക്ഖൂ ‘‘യഥാ നാമ വല്ലി രുക്ഖാദീസു കിഞ്ചി അനിസ്സായ വഡ്ഢിതും ന സക്കോതി, ഏവമയമ്പി കഞ്ചി പണ്ഡിതം അനിസ്സായ വഡ്ഢിതും ന സക്കോതീ’’തി വല്ലിയോത്വേവ സമുദാചരിംസു. അപരഭാഗേ പന വേണുദത്തത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സതോ സമ്പജാനോ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ പടിപത്തിക്കമം ഥേരം പുച്ഛന്തോ –

൧൬൭. ‘‘യം കിച്ചം ദള്ഹവീരിയേന, യം കിച്ചം ബോദ്ധുമിച്ഛതാ;

കരിസ്സം നാവരജ്ഝിസ്സം, പസ്സ വീരിയം പരക്കമം.

൧൬൮. ‘‘ത്വഞ്ച മേ മഗ്ഗമക്ഖാഹി, അഞ്ജസം അമതോഗധം;

അഹം മോനേന മോനിസ്സം, ഗങ്ഗാസോതോവ സാഗര’’ന്തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ യം കിച്ചം ദള്ഹവീരിയേനാതി ദള്ഹേന വീരിയേന ഥിരേന പരക്കമേന, ദള്ഹവീരിയേന വാ പുരിസധോരയ്ഹേന യം കിച്ചം കാതബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബം. യം കിച്ചം ബോദ്ധുമിച്ഛതാതി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി നിബ്ബാനമേവ വാ ബോദ്ധും ബുജ്ഝിതും ഇച്ഛന്തേന പടിവിജ്ഝിതുകാമേന യം കിച്ചം കരണീയം. കരിസ്സം നാവരജ്ഝിസ്സന്തി തമഹം ദാനി കരിസ്സം ന വിരാധേസ്സം, യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിസ്സാമി. പസ്സ വീരിയം പരക്കമന്തി യഥാ പടിപജ്ജമാനേ ധമ്മേ വിധിനാ ഈരണതോ ‘‘വീരിയം’’, പരം പരം ഠാനം അക്കമനതോ ‘‘പരക്കമോ’’തി ച ലദ്ധനാമം സമ്മാവായാമം പസ്സ ന സദ്ധമേവാതി അത്തനോ കത്തുകാമതം ദസ്സേതി.

ത്വഞ്ചാതി കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ആലപതി. മേതി മയ്ഹം. മഗ്ഗമക്ഖാഹീതി അരിയമഗ്ഗം കഥേഹി, ലോകുത്തരമഗ്ഗസമ്പാപകം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം കഥേഹീതി അത്ഥോ. അഞ്ജസന്തി ഉജുകം മജ്ഝിമപടിപദാഭാവേന അന്തദ്വയസ്സ അനുപഗമനതോ. അമതേ നിബ്ബാനേ സമ്പാപകഭാവേന പതിട്ഠിതത്താ അമതോഗധം. മോനേനാതി ഞാണേന മഗ്ഗപഞ്ഞായ. മോനിസ്സന്തി ജാനിസ്സം നിബ്ബാനം പടിവിജ്ഝിസ്സം പാപുണിസ്സം. ഗങ്ഗാസോതോവ സാഗരന്തി യഥാ ഗങ്ഗായ സോതോ സാഗരം സമുദ്ദം അവിരജ്ഝന്തോ ഏകംസതോ ഓഗാഹതി, ഏവം ‘‘അഹം കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തോ മഗ്ഗഞാണേന നിബ്ബാനം അധിഗമിസ്സാമി, തസ്മാ തം കമ്മട്ഠാനം മേ ആചിക്ഖഥാ’’തി ഥേരം കമ്മട്ഠാനം യാചി.

തം സുത്വാ വേണുദത്തത്ഥേരോ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോപി കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജന്തോ നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൭൫-൧൦൫) –

‘‘പഞ്ച കാമഗുണേ ഹിത്വാ, പിയരൂപേ മനോരമേ;

അസീതി കോടിയോ ഹിത്വാ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം.

‘‘പബ്ബജിത്വാന കായേന, പാപകമ്മം വിവജ്ജയിം;

വചീദുച്ചരിതം ഹിത്വാ, നദീകൂലേ വസാമഹം.

‘‘ഏകകം മം വിഹരന്തം, ബുദ്ധസേട്ഠോ ഉപാഗമി;

നാഹം ജാനാമി ബുദ്ധോതി, അകാസിം പടിസന്ഥാരം.

‘‘കരിത്വാ പടിസന്ഥാരം, നാമഗോത്തമപുച്ഛഹം;

ദേവതാനുസി ഗന്ധബ്ബോ, അദു സക്കോ പുരിന്ദദോ.

‘‘കോ വാ ത്വം കസ്സ വാ പുത്തോ, മഹാബ്രഹ്മാ ഇധാഗതോ;

വിരോചേസി ദിസാ സബ്ബാ, ഉദയം സൂരിയോ യഥാ.

‘‘സഹസ്സാരാനി ചക്കാനി, പാദേ ദിസ്സന്തി മാരിസ;

കോ വാ ത്വം കസ്സ വാ പുത്തോ, കഥം ജാനേമു തം മയം.

‘‘നാമഗോത്തം പവേദേഹി, സംസയം അപനേഹി മേ;

നമ്ഹി ദേവാ ന ഗന്ധബ്ബോ, നമ്ഹി സക്കോ പുരിന്ദദോ.

‘‘ബ്രഹ്മഭാവോ ച മേ നത്ഥി, ഏതേസം ഉത്തമോ അഹം;

അതീതോ വിസയം തേസം, ദാലയിം കാമബന്ധനം.