൩. സോഭിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സതിമാ പഞ്ഞവാതി ആയസ്മതോ സോഭിതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പുബ്ബേനിവാസഞാണലാഭീനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം ഉദ്ദിസ്സ പത്ഥനം കത്വാ പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തസ്സ സമീപേ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമം കാരേത്വാ വനമൂലഫലാഫലേന യാപേന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ സബ്ബത്ഥ ഏകരത്തിവാസേനേവ ഭദ്ദവതീനഗരേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പസന്നമാനസോ ‘‘തുവം സത്ഥാ ച കേതു ചാ’’തിആദീഹി ഛഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവി, സത്ഥാ ചസ്സ ഭാവിനിം സമ്പത്തിം പകാസേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. സോഭിതോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ അപരേന സമയേന സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. പുബ്ബേനിവാസഞാണേ ചിണ്ണവസീ ച അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൪൬-൭൪) –

‘‘ദക്ഖിണേ ഹിമവന്തസ്സ, സുകതോ അസ്സമോ മമ;

ഉത്തമത്ഥം ഗവേസന്തോ, വസാമി വിപിനേ തദാ.

‘‘ലാഭാലാഭേന സന്തുട്ഠോ, മൂലേന ച ഫലേന ച;

അന്വേസന്തോ ആചരിയം, വസാമി ഏകകോ അഹം.

‘‘സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി താവദേ;

ചതുസച്ചം പകാസേതി, ഉദ്ധരന്തോ മഹാജനം.

‘‘നാഹം സുണോമി സമ്ബുദ്ധം, നപി മേ കോചി സംസതി;

അട്ഠവസ്സേ അതിക്കന്തേ, അസ്സോസിം ലോകനായകം.

‘‘അഗ്ഗിദാരും നീഹരിത്വാ, സമ്മജ്ജിത്വാന അസ്സമം;

ഖാരിഭാരം ഗഹേത്വാന, നിക്ഖമിം വിപിനാ അഹം.

‘‘ഏകരത്തിം വസന്തോഹം, ഗാമേസു നിഗമേസു ച;

അനുപുബ്ബേന ചന്ദവതിം, തദാഹം ഉപസങ്കമിം.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, സുമേധോ ലോകനായകോ;

ഉദ്ധരന്തോ ബഹൂ സത്തേ, ദേസേതി അമതം പദം.

‘‘ജനകായമതിക്കമ്മ, വന്ദിത്വാ ജിനസാഗരം;

ഏകംസം അജിനം കത്വാ, സന്ഥവിം ലോകനായകം.

‘‘തുവം സത്ഥാ ച കേതു ച, ധജോ യൂപോ ച പാണിനം;

പരായനോ പതിട്ഠാ ച, ദീപോ ച ദ്വിപദുത്തമോ.

‘‘നേപുഞ്ഞോ ദസ്സനേ വീരോ, താരേസി ജനതം തുവം;

നത്ഥഞ്ഞോ താരകോ ലോകേ, തവുത്തരിതരോ മുനേ.

‘‘സക്കാ ഥേവേ കുസഗ്ഗേന, പമേതും സാഗരുത്തമേ;

ന ത്വേവ തവ സബ്ബഞ്ഞു, ഞാണം സക്കാ പമേതവേ.

‘‘തുലദണ്ഡേ ഠപേത്വാന, മഹിം സക്കാ ധരേതവേ;

നത്വേവ തവ പഞ്ഞായ, പമാണമത്ഥി ചക്ഖുമ.

‘‘ആകാസോ മിനിതും സക്കാ, രജ്ജുയാ അങ്ഗുലേന വാ;

നത്വേവ തവ സബ്ബഞ്ഞു, സീലം സക്കാ പമേതവേ.

‘‘മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം, ആകാസോ ച വസുന്ധരാ;

പരിമേയ്യാനി ഏതാനി, അപ്പമേയ്യോസി ചക്ഖുമ.

‘‘ഛഹി ഗാഥാഹി സബ്ബഞ്ഞും, കിത്തയിത്വാ മഹായസം;

അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാന, തുണ്ഹീ അട്ഠാസഹം തദാ.

‘‘യം വദന്തി സുമേധോതി, ഭൂരിപഞ്ഞം സുമേധസം;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ മേ ഞാണം പകിത്തേസി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘സത്തസത്തതി കപ്പാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

സഹസ്സക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സതി.

‘‘അനേകസതക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി;

പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം.

‘‘ദേവഭൂതോ മനുസ്സോ വാ, പുഞ്ഞകമ്മസമാഹിതോ;

അനൂനമനസങ്കപ്പോ, തിക്ഖപഞ്ഞോ ഭവിസ്സതി.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘അഗാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പബ്ബജിസ്സതികിഞ്ചനോ;

ജാതിയാ സത്തവസ്സേന, അരഹത്തം ഫുസിസ്സതി.

‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്തോസ്മി സാസനം;

ഏത്ഥന്തരേ ന ജാനാമി, ചേതനം അമനോരമം.

‘‘സംസരിത്വാ ഭവേ സബ്ബേ, സമ്പത്താനുഭവിം അഹം;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഫലം ഞാണസ്സ ഥോമനേ.

‘‘തിയഗ്ഗീ നിബ്ബുതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവാ പരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, യം ഞാണമഥവിം അഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലം ഞാണസ്സ ഥോമനേ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

സോ അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബേനിവാസം അനുപടിപാടിയാ അനുസ്സരന്തോ യാവ അസഞ്ഞഭവേ അചിത്തകപടിസന്ധി, താവ അദ്ദസ. തതോ പഞ്ച കപ്പസതാനി ചിത്തപ്പവത്തിം അദിസ്വാ അവസാനേവ ദിസ്വാ ‘‘കിമേത’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ നയവസേന ‘‘അസഞ്ഞഭവോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിട്ഠം അഗമാസി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അസഞ്ഞസത്താ നാമ ദീഘായുകാ ദേവാ, തതോ ചുതോ സോഭിതോ ഇധൂപപന്നോ, സോ ഏതം ഭവം ജാനാതി, സോഭിതോ അനുസ്സരതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൨ അത്ഥതോ സമാനം). ഏവം നയവസേന അനുസ്സരന്തസ്സ അനുസ്സരണകോസല്ലം ദിസ്വാ സത്ഥാ ഥേരം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. തതോ ഏവ ചായം ആയസ്മാ സവിസേസം അത്തനോ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം തസ്സ ച പച്ചയഭൂതം പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സോമനസ്സജാതോ തദത്ഥദീപനം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ –

൧൬൫. ‘‘സതിമാ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു, ആരദ്ധബലവീരിയോ;

പഞ്ച കപ്പസതാനാഹം, ഏകരത്തിം അനുസ്സരിം.

൧൬൬. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ, സത്ത അട്ഠ ച ഭാവയം;

പഞ്ച കപ്പസതാനാഹം, ഏകരത്തിം അനുസ്സരി’’ന്തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ സതിമാതി സയം സമുദാഗമനസമ്പന്നായ സതിപട്ഠാനഭാവനാപാരിപൂരിയാ സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ച സതിമാ. പഞ്ഞവാതി ഛളഭിഞ്ഞാപാരിപൂരിയാ പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ ച പഞ്ഞവാ. ഭിന്നകിലേസതായ ഭിക്ഖു. സദ്ധാദിബലാനഞ്ചേവ ചതുബ്ബിധസമ്മപ്പധാനവീരിയസ്സ ച സംസിദ്ധിപാരിപൂരിയാ ആരദ്ധബലവീരിയോ. സദ്ധാദീനഞ്ഹേത്ഥ ബലഗ്ഗഹണേന ഗഹണം സതിപി സതിആദീനം ബലഭാവേ, യഥാ ‘‘ഗോബലിബദ്ധാ പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരാ’’തി. പഞ്ച കപ്പസതാനാഹം, ഏകരത്തിം അനുസ്സരിന്തി ഏകരത്തിം വിയ അനുസ്സരിം. വിയ-സദ്ദോ ഹി ഇധ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, ഏതേന പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേ അത്തനോ ഞാണവസീഭാവം ദീപേതി.

ഇദാനി യായ പടിപത്തിയാ അത്തനോ സതിമന്താദിഭാവോ സാതിസയം പുബ്ബേനിവാസഞാണഞ്ച സിദ്ധം, തം ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ’’തിആദിനാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേതി കായാനുപസ്സനാദികേ അത്തനോ വിസയഭേദേന ചതുബ്ബിധേ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ സതിസങ്ഖാതേ സതിപട്ഠാനേ. സത്താതി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ. അട്ഠാതി അട്ഠ മഗ്ഗങ്ഗാനി. സതിപട്ഠാനേസു ഹി സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തസ്സ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗതാ ഏവ ഹോന്തി, തഥാ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. തേനാഹ ധമ്മസേനാപതി – ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാ’’തിആദീഹി (ദീ. നി. ൩.൧൪൩) സത്തകോട്ഠാസികേസു സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തേ ഇതരേ അഗച്ഛന്താ നാമ നത്ഥീതി. ഭാവയന്തി ഭാവനാഹേതു. സേസം വുത്തനയമേവ.

സോഭിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.