൨. ഭദ്ദജിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പനാദോ നാമ സോ രാജാതി ആയസ്മതോ ഭദ്ദജിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണാനം വിജ്ജാസിപ്പേസു പാരം ഗന്ത്വാ കാമേ പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമം കാരേത്വാ വസന്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ആകാസേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ ആകാസതോ ഓതരി. ഓതിണ്ണസ്സ പന ഭഗവതോ മധുഞ്ച ഭിസമുളാലഞ്ച സപ്പിഞ്ച ഖീരഞ്ച ഉപനാമേസി, തസ്സ തം ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന തുസിതേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹദ്ധനോ സേട്ഠി ഹുത്വാ അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസഹസ്സം ഭോജേത്വാ തിചീവരേന അച്ഛാദേസി.

ഏവം ബഹും കുസലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നോ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ പഞ്ച പച്ചേകബുദ്ധസതാനി ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിത്വാ തതോ ചുതോ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ രജ്ജം അനുസാസന്തോ പുത്തം പച്ചേകബോധിം അധിഗന്ത്വാ ഠിതം ഉപട്ഠഹിത്വാ തസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം കത്വാ പൂജേസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ താനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭദ്ദിയനഗരേ അസീതികോടിവിഭവസ്സ ഭദ്ദിയസേട്ഠിസ്സ ഏകപുത്തകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഭദ്ദജീതിസ്സ നാമം അഹോസി. തസ്സ കിര ഇസ്സരിയഭോഗപരിവാരാദിസമ്പത്തി ചരിമഭവേ ബോധിസത്തസ്സ വിയ അഹോസി.

തദാ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വസ്സം വസിത്വാ ഭദ്ദജികുമാരം സങ്ഗണ്ഹിതും മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഭദ്ദിയനഗരം ഗന്ത്വാ ജാതിയാവനേ വസി തസ്സ ഞാണപരിപാകം ആഗമയമാനോ. സോപി ഉപരി പാസാദേ നിസിന്നോ സീഹപഞ്ജരം വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സോതും ഗച്ഛന്തം മഹാജനം ദിസ്വാ ‘‘കത്ഥായം മഹാജനോ ഗച്ഛതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം കാരണം സുത്വാ സയമ്പി മഹതാ പരിവാരേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സബ്ബാഭരണപടിമണ്ഡിതോവ സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൬.൯൮-൧൧൬) –

‘‘ഓഗ്ഗയ്ഹ യം പോക്ഖരണിം, നാനാകുഞ്ജരസേവിതം;

ഉദ്ധരാമി ഭിസം തത്ഥ, ഘാസഹേതു അഹം തദാ.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, പദുമുത്തരസവ്ഹയോ;

രത്തമ്ബരധരോ ബുദ്ധോ, ഗച്ഛതേ അനിലഞ്ജസേ.

‘‘ധുനന്തോ പംസുകൂലാനി, സദ്ദം അസ്സോസഹം തദാ;

ഉദ്ധം നിജ്ഝായമാനോഹം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘തത്ഥേവ ഠിതകോ സന്തോ, ആയാചിം ലോകനായകം;

മധും ഭിസേഹി സഹിതം, ഖീരം സപ്പിം മുളാലികം.

‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ബുദ്ധോ, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ;

തതോ കാരുണികോ സത്ഥാ, ഓരോഹിത്വാ മഹായസോ.

‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹി മമം ഭിക്ഖം, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ;

പടിഗ്ഗഹേത്വാ സമ്ബുദ്ധോ, അകാ മേ അനുമോദനം.

‘‘സുഖീ ഹോതു മഹാപുഞ്ഞ, ഗതി തുയ്ഹം സമിജ്ഝതു;

ഇമിനാ ഭിസദാനേന, ലഭസ്സു വിപുലം സുഖം.

‘‘ഇദം വത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, ജലജുത്തമനാമകോ;

ഭിക്ഖമാദായ സമ്ബുദ്ധോ, ആകാസേനാഗമാ ജിനോ.

‘‘തതോ ഭിസം ഗഹേത്വാന, ആഗച്ഛിം മമ അസ്സമം;

ഭിസം രുക്ഖേ ലഗ്ഗേത്വാന, മമ ദാനം അനുസ്സരിം.

‘‘മഹാവാതോ ഉട്ഠഹിത്വാ, സഞ്ചാലേസി വനം തദാ;

ആകാസോ അഭിനാദിത്ഥ, അസനീ ച ഫലീ തദാ.

‘‘തതോ മേ അസനീപാതോ, മത്ഥകേ നിപതീ തദാ;

സോഹം നിസിന്നകോ സന്തോ, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘പുഞ്ഞകമ്മേന സഞ്ഞുത്തോ, തുസിതം ഉപപജ്ജഹം;

കളേവരം മേ പതിതം, ദേവലോകേ രമാമഹം.

‘‘ഛളസീതിസഹസ്സാനി, നാരിയോ സമലങ്കതാ;

സായം പാതം ഉപട്ഠന്തി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘മനുസ്സയോനിമാഗന്ത്വാ, സുഖിതോ ഹോമഹം തദാ;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘അനുകമ്പിതകോ തേന, ദേവദേവേന താദിനാ;

സബ്ബാസവാ പരിക്ഖീണാ, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ഭിസം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഭിസദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തേ പന തേന അധിഗതേ സത്ഥാ ഭദ്ദിയസേട്ഠിം ആമന്തേസി – ‘‘തവ പുത്തോ അലങ്കതപടിയത്തോ ധമ്മം സുണന്തോ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി, തേനസ്സ ഇദാനേവ പബ്ബജിതും യുത്തം, നോ ചേ പബ്ബജതി, പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി. സേട്ഠി ‘‘ന മയ്ഹം പുത്തസ്സ ദഹരസ്സേവ സതോ പരിനിബ്ബാനേന കിച്ചം അത്ഥി, പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി ആഹ. തം സത്ഥാ പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പാദേത്വാ തത്ഥ സത്താഹം വസിത്വാ കോടിഗാമം പാപുണി, സോ ച ഗാമോ ഗങ്ഗാതീരേ. കോടിഗാമവാസിനോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തേസും. ഭദ്ദജിത്ഥേരോ സത്ഥാരാ അനുമോദനായ ആരദ്ധമത്തായ ബഹിഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗങ്ഗാതീരേ മഗ്ഗസമീപേ സത്ഥു ആഗതകാലേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. മഹാഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസുപി അവുട്ഠഹിത്വാ സത്ഥു ആഗതകാലേയേവ വുട്ഠഹി. പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ, ‘‘അയം അധുനാ പബ്ബജിതോ മഹാഥേരേസു ആഗച്ഛന്തേസു മാനത്ഥദ്ധോ ഹുത്വാ ന വുട്ഠാസീ’’തി ഉജ്ഝായിംസു. കോടിഗാമവാസിനോ സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ബഹൂ നാവാസങ്ഘാടേ ബന്ധിംസു, സത്ഥാ ‘‘ഹന്ദസ്സ ആനുഭാവം പകാസേമീ’’തി നാവാസങ്ഘാടേ ഠത്വാ, ‘‘കഹം, ഭദ്ദജീ’’തി പുച്ഛി. ഭദ്ദജിത്ഥേരോ ‘‘ഏസോഹം, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഞ്ജലിം കത്വാ അട്ഠാസി. സത്ഥാ, ‘‘ഏഹി, ഭദ്ദജി, അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഏകനാവം അഭിരുഹാ’’തി. സോ ഉപ്പതിത്വാ സത്ഥു ഠിതനാവായം അട്ഠാസി. സത്ഥാ ഗങ്ഗാമജ്ഝം ഗതകാലേ, ‘‘ഭദ്ദജി, തയാ മഹാപനാദരാജകാലേ അജ്ഝാവുട്ഠരതനപാസാദോ കഹ’’ന്തി ആഹ. ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ നിമുഗ്ഗോ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭദ്ദജി, സബ്രഹ്മചാരീനം കങ്ഖം ഛിന്ദാ’’തി. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഇദ്ധിബലേന ഗന്ത്വാ പാസാദഥൂപികം പാദങ്ഗുലന്തരേന സന്നിരുമ്ഭിത്വാ പഞ്ചവീസതിയോജനം പാസാദം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതി, ഉപ്പതന്തോ ച പഞ്ഞാസ യോജനാനി പാസാദം ഉദകതോ ഉക്ഖിപി. അഥസ്സ പുരിമഭവേ ഞാതകാ പാസാദഗതേന ലോഭേന മച്ഛകച്ഛപമണ്ഡൂകാ ഹുത്വാ തസ്മിം പാസാദേ ഉട്ഠഹന്തേ പരിവത്തിത്വാ ഉദകേ പതിംസു. സത്ഥാ തേ പതന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഞാതകാ തേ, ഭദ്ദജി, കിലമന്തീ’’തി ആഹ. ഥേരോ സത്ഥു വചനേന പാസാദം വിസ്സജ്ജേസി. പാസാദോ യഥാഠാനേ ഏവ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാ പാരങ്ഗതോ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കദാ, ഭന്തേ, ഭദ്ദജിത്ഥേരേന അയം പാസാദോ അജ്ഝാവുട്ഠോ’’തി പുട്ഠോ മഹാപനാദജാതകം (ജാ. ൧.൩.൪൦-൪൧) കഥേത്വാ മഹാജനം ധമ്മാമതം പായേസി. ഥേരോ പന അത്തനോ അജ്ഝാവുട്ഠപുബ്ബം സുവണ്ണപാസാദം ദസ്സേത്വാ –

൧൬൩. ‘‘പനാദോ നാമ സോ രാജാ, യസ്സ യൂപോ സുവണ്ണയോ;

തിരിയം സോളസുബ്ബേധോ, ഉബ്ഭമാഹു സഹസ്സധാ.

൧൬൪. ‘‘സഹസ്സകണ്ഡോ സതഗേണ്ഡു, ധജാലു ഹരിതാമയോ;

അനച്ചും തത്ഥ ഗന്ധബ്ബാ, ഛ സഹസ്സാനി സത്തധാ’’തി. –

ദ്വീഹി ഗാഥാഹി വണ്ണേന്തോ അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

തത്ഥ പനാദോ നാമ സോ രാജാതി അതീതേ പനാദോ നാമ സോ രാജാ അഹോസീതി അത്തഭാവഅന്തരഹിതതായ അത്താനം പരം വിയ നിദ്ദിസതി. സോ ഏവ ഹി രജ്ജേ ഠിതകാലതോ പട്ഠായ സദാ ഉസ്സാഹസമ്പത്തിആദിനാ മഹതാ രാജാനുഭാവേന മഹതാ ച കിത്തിസദ്ദേന സമന്നാഗതത്താ ‘‘രാജാ മഹാപനാദോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. യസ്സ യൂപോ സുവണ്ണയോതി യസ്സ രഞ്ഞോ അയം യൂപോ പാസാദോ സുവണ്ണമയോ. തിരിയം സോളസുബ്ബേധോതി വിത്ഥാരതോ സോളസകണ്ഡപാതപ്പമാണോ. സോ പന അഡ്ഢയോജനമത്തോ ഹോതി. ഉബ്ഭാമാഹു സഹസ്സധാതി ഉബ്ഭം ഉച്ചം ഏവമസ്സ പാസാദസ്സ സഹസ്സധാ സഹസ്സകണ്ഡപ്പമാണമാഹു. സോ പന യോജനതോ പഞ്ചവീസതിയോജനപ്പമാണോ ഹോതി. കേചി പനേത്ഥ ഗാഥാസുഖത്ഥം ‘‘ആഹൂ’’തി ദീഘം കതം. ആഹു അഹോസീതി അത്ഥം വദന്തി.

സഹസ്സകണ്ഡോതി സഹസ്സഭൂമികോ. സതഗേണ്ഡൂതി അനേകസതനിയ്യൂഹകോ. ധജാലൂതി തത്ഥ തത്ഥ നിയ്യൂഹസിഖരാദീസു പതിട്ഠാപിതേഹി യട്ഠിധജപടാകധജാദിധജേഹി സമ്പന്നോ. ഹരിതാമയോതി ചാമീകരസുവണ്ണമയോ. കേചി പന ‘‘ഹരിതജാതിമണിസരിക്ഖകോ’’തി വദന്തി. ഗന്ധബ്ബാതി നടാ. ഛ സഹസ്സാനി സത്തധാതി ഛമത്താനി ഗന്ധബ്ബസഹസ്സാനി സത്തധാ തസ്സ പാസാദസ്സ സത്തസു ഠാനേസു രഞ്ഞോ അഭിരമാപനത്ഥം നച്ചിംസൂതി അത്ഥോ. തേ ഏവം നച്ചന്താപി രാജാനം ഹാസേതും നാസക്ഖിംസു. അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ദേവനടേ പേസേത്വാ സമജ്ജം കാരേസി, തദാ രാജാ ഹസീതി.

ഭദ്ദജിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.