൧. ഉത്തരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഖന്ധാ മയാ പരിഞ്ഞാതാതി ആയസ്മതോ ഉത്തരത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സാസനേ ലദ്ധപ്പസാദോ ഹുത്വാ ഉപാസകത്തം പടിവേദേസി. സോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ അത്തനോ ഞാതകേ സന്നിപാതേത്വാ ബഹും പൂജാസക്കാരം സമ്ഭരിത്വാ ധാതുപൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാകേതേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉത്തരോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന സാവത്ഥിം ഗതോ കണ്ഡമ്ബമൂലേ കതം യമകപാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പസീദിത്വാ പുന കാളകാരാമസുത്തദേസനായ (അ. നി. ൪.൨൪) അഭിവഡ്ഢമാനസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം രാജഗഹം ഗന്ത്വാ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥേവ വസന്തോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൧൦൬-൧൧൦) –

‘‘നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹി, സിദ്ധത്ഥേ ലോകനായകേ;

മമ ഞാതീ സമാനേത്വാ, ധാതുപൂജം അകാസഹം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം ധാതുമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ധാതുപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ സത്ഥരി സാവത്ഥിയം വിഹരന്തേ ബുദ്ധുപട്ഠാനത്ഥം രാജഗഹതോ സാവത്ഥിം ഉപഗതോ ഭിക്ഖൂഹി ‘‘കിം, ആവുസോ, പബ്ബജ്ജാകിച്ചം തയാ മത്ഥകം പാപിത’’ന്തി പുട്ഠോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൧൬൧. ‘‘ഖന്ധാ മയാ പരിഞ്ഞാതാ, തണ്ഹാ മേ സുസമൂഹതാ;

ഭാവിതാ മമ ബോജ്ഝങ്ഗാ, പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോ.

൧൬൨. ‘‘സോഹം ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായ, അബ്ബഹിത്വാന ജാലിനിം;

ഭാവയിത്വാന ബോജ്ഝങ്ഗേ, നിബ്ബായിസ്സം അനാസവോ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ ഖന്ധാതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. പരിഞ്ഞാതാതി ‘‘ഇദം ദുക്ഖം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി പരിച്ഛിജ്ജ ഞാതാ ഭാവിതാ. തേന ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ പരിഞ്ഞാഭിസമയമാഹ. തണ്ഹാതി തസതി പരിതസതീതി തണ്ഹാ. സുസമൂഹതാതി സമുഗ്ഘാടിതാ. ഏതേന സമുദയസച്ചസ്സ പഹാനാഭിസമയം വദതി. ഭാവിതാ മമ ബോജ്ഝങ്ഗാതി ബോധിസങ്ഖാതായ സതിആദിധമ്മസാമഗ്ഗിയാ, തംസമങ്ഗിനോ വാ ബോധിസങ്ഖാതസ്സ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി ബോജ്ഝങ്ഗാ. സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതാ മഗ്ഗപരിയാപന്നാ ധമ്മാ മയാ ഭാവിതാ ഉപ്പാദിതാ വഡ്ഢിതാ. ബോജ്ഝങ്ഗഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ തംസഹചരിതതായ സബ്ബേ മഗ്ഗധമ്മാ, സബ്ബേ ച ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏതേനേവ മഗ്ഗസച്ചസ്സ ഭാവനാഭിസമയം ദസ്സേതി. പത്തോ മേ ആസവക്ഖയോതി കാമാസവാദയോ ആസവാ ഖീയന്തി ഏത്ഥാതി ആസവക്ഖയോതി ലദ്ധനാമോ അസങ്ഖതധമ്മോ മയാ പത്തോ അധിഗതോ. ഏതേന നിരോധസച്ചസ്സ സച്ഛികിരിയാഭിസമയം കഥേതി. ഏത്താവതാ അത്തനോ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനസമ്പത്തിം ദസ്സേതി.

ഇദാനി പന അനുപാദിസേസനിബ്ബാനസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോഹ’’ന്തിആദിനാ ദുതിയം ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സോഹം ഏവം വുത്തനയേന ഖന്ധേ പരിഞ്ഞായ പരിജാനിത്വാ, തഥാ പരിജാനന്തോ ഏവ സകഅത്തഭാവപരഅത്തഭാവേസു അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനേസു അതീതാദിഭേദഭിന്നേസു സംസിബ്ബനാകാരം പുനപ്പുനം പവത്തിസങ്ഖാതം ജാലം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ജാലിനീതി ലദ്ധനാമം തണ്ഹം അബ്ബഹിത്വാന മമ ചിത്തസന്താനതോ ഉദ്ധരിത്വാ, തഥാ നം ഉദ്ധരന്തോയേവ വുത്തപ്പഭേദേ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവയിത്വാന തേ ഭാവനാപാരിപൂരിം പാപേത്വാ തതോ ഏവ അനാസവോ ഹുത്വാ ഠിതോ ഇദാനി ചരിമകചിത്തനിരോധേന അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ നിബ്ബായിസ്സം പരിനിബ്ബായിസ്സാമീതി.

ഉത്തരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.