൯. നന്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അയോനിസോ മനസികാരാതി ആയസ്മതോ നന്ദത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സയമ്പി തം ഠാനന്തരം പത്ഥേന്തോ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പൂജാസക്കാരബഹുലം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ, ‘‘അഹമ്പി അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഏവരൂപോ സാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പണിധാനം കത്വാ തതോ പട്ഠായ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിനതായ നാമ നദിയാ മഹന്തോ കച്ഛപോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം നദിയാ പാരം ഗന്തും തീരേ ഠിതം ദിസ്വാ സയം ഭഗവന്തം താരേതുകാമോ സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഓലോകേത്വാ പിട്ഠിം അഭിരുഹി. സോ ഹട്ഠതുട്ഠോ വേഗേന സോതം ഛിന്ദന്തോ സീഘതരം പരതീരമേവ പാപേസി. ഭഗവാ തസ്സ അനുമോദനം വദന്തോ ഭാവിനിം സമ്പത്തിം കഥേത്വാ പക്കാമി.

സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ഞാതിസങ്ഘം നന്ദേന്തോ ജാതോതി നന്ദോത്വേവ നാമം അകംസു. തസ്സ വയപ്പത്തകാലേ സത്ഥാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ ഞാതിസമാഗമേ പോക്ഖരവസ്സം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ വേസ്സന്തരജാതകം (ജാ. ൨.൨൨.൧൬൫൫ ആദയോ) കഥേത്വാ ദുതിയദിവസേ പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ‘‘ഉത്തിട്ഠേ നപ്പമജ്ജേയ്യാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൮) ഗാഥായ പിതരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ നിവേസനം ഗന്ത്വാ ‘‘ധമ്മം ചരേ സുചരിത’’ന്തി (ധ. പ. ൧൬൯) ഗാഥായ മഹാപജാപതിം സോതാപത്തിഫലേ രാജാനം സകദാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ തതിയേ ദിവസേ നന്ദകുമാരസ്സ അഭിസേകനിവേസനപ്പവേസനവിവാഹമങ്ഗലേസു വത്തമാനേസു പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ നന്ദകുമാരസ്സ ഹത്ഥേ പത്തം ദത്വാ മങ്ഗലം വത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം അഗഹേത്വാവ വിഹാരം ഗതോ തം പത്തഹത്ഥം വിഹാരം ആഗതം അനിച്ഛമാനംയേവ പബ്ബാജേത്വാ തഥാ പബ്ബജിതത്തായേവ അനഭിരതിയാ പീളിതം ഞത്വാ ഉപായേന തസ്സ തം അനഭിരതിം വിനോദേസി. സോ യോനിസോ പടിസങ്ഖായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൧൪൮-൧൬൩) –

‘‘അത്ഥദസ്സീ തു ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ ലോകനായകോ;

വിനതാനദിയാ തീരം, ഉപാഗച്ഛി തഥാഗതോ.

‘‘ഉദകാ അഭിനിക്ഖമ്മ, കച്ഛപോ വാരിഗോചരോ;

ബുദ്ധം താരേതുകാമോഹം, ഉപേസിം ലോകനായകം.

‘‘അഭിരൂഹതു മം ബുദ്ധോ, അത്ഥദസ്സീ മഹാമുനി;

അഹം തം താരയിസ്സാമി, ദുക്ഖസ്സന്തകരോ തുവം.

‘‘മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, അത്ഥദസ്സീ മഹായസോ;

അഭിരൂഹിത്വാ മേ പിട്ഠിം, അട്ഠാസി ലോകനായകോ.

‘‘യതോ സരാമി അത്താനം, യതോ പത്തോസ്മി വിഞ്ഞുതം;

സുഖം മേ താദിസം നത്ഥി, ഫുട്ഠേ പാദതലേ യഥാ.

‘‘ഉത്തരിത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, അത്ഥദസ്സീ മഹായസോ;

നദിതീരമ്ഹി ഠത്വാന, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യാവതാ വത്തതേ ചിത്തം, ഗങ്ഗാസോതം തരാമഹം;

അയഞ്ച കച്ഛപോ രാജാ, താരേസി മമ പഞ്ഞവാ.

‘‘ഇമിനാ ബുദ്ധതരണേന, മേത്തചിത്തവതായ ച;

അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ദേവലോകേ രമിസ്സതി.

‘‘ദേവലോകാ ഇധാഗന്ത്വാ, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഏകാസനേ നിസീദിത്വാ, കങ്ഖാസോതം തരിസ്സതി.

‘‘യഥാപി ഭദ്ദകേ ഖേത്തേ, ബീജം അപ്പമ്പി രോപിതം;

സമ്മാധാരം പവേച്ഛന്തേ, ഫലം തോസേതി കസ്സകം.

‘‘തഥേവിദം ബുദ്ധഖേത്തം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധദേസിതം;

സമ്മാധാരം പവേച്ഛന്തേ, ഫലം മം തോസയിസ്സതി.

‘‘പധാനപഹിതത്തോമ്ഹി, ഉപസന്തോ നിരൂപധി;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, തരണായ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിമുത്തിസുഖം അനുഭവന്തോ ‘‘അഹോ സത്ഥു ഉപായകോസല്ലം, യേനാഹം ഭവപങ്കതോ ഉദ്ധരിത്വാ നിബ്ബാനഥലേ പതിട്ഠാപിതോ’’തി അത്തനോ പഹീനസംകിലേസം പടിലദ്ധഞ്ച സുഖം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ ഉദാനവസേന –

൧൫൭. ‘‘അയോനിസോ മനസികാരാ, മണ്ഡനം അനുയുഞ്ജിസം;

ഉദ്ധതോ ചപലോ ചാസിം, കാമരാഗേന അട്ടിതോ.

൧൫൮. ‘‘ഉപായകുസലേനാഹം, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ, ഭവേ ചിത്തം ഉദബ്ബഹി’’ന്തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ അയോനിസോ മനസികാരാതി അനുപായമനസികാരതോ അസുഭം കായം സുഭതോ മനസി കരിത്വാ സുഭതോ മനസികാരഹേതു, അസുഭം കായം സുഭസഞ്ഞായാതി അത്ഥോ. മണ്ഡനന്തി ഹത്ഥൂപഗാദിആഭരണേഹി ചേവ മാലാഗന്ധാദീഹി ച അത്തഭാവസ്സ അലങ്കരണം. അനുയുഞ്ജിസന്തി അനുയുഞ്ജിം, സരീരസ്സ വിഭൂസനപ്പസുതോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ. ഉദ്ധതോതി ജാതിഗോത്തരൂപയോബ്ബനമദാദീഹി ഉദ്ധതോ അവൂപസന്തചിത്തോ. ചപലോതി വനമക്കടോ വിയ അനവട്ഠിതചിത്തതായ ലോലോ, കായമണ്ഡനവത്ഥമണ്ഡനാദിചാപല്യേ യുത്തതായ വാ ചപലോ ച. ആസിന്തി അഹോസിം. കാമരാഗേനാതി വത്ഥുകാമേസു ഛന്ദരാഗേന അട്ടിതോ പീളിതോ വിബാധിതോ ആസിന്തി യോജനാ.

ഉപായകുസലേനാതി വിനേയ്യാനം ദമനൂപായച്ഛേകേന കോവിദേന ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ഹേതുഭൂതേന. ഹേതുഅത്ഥേ ഹി ഏതം കരണവചനം. പലുട്ഠമക്കടീദേവച്ഛരാദസ്സനേന ഹി ഉപക്കിതവാദചോദനായ അത്തനോ കാമരാഗാപനയനം സന്ധായ വദതി. ഭഗവാ ഹി ആയസ്മന്തം നന്ദത്ഥേരം പഠമം ജനപദകല്യാണിം ഉപാദായ ‘‘യഥായം മക്കടീ, ഏവം കകുടപാദിനിയോ ഉപാദായ ജനപദകല്യാണീ’’തി മഹതിയാ ആണിയാ ഖുദ്ദകം ആണിം നീഹരന്തോ ഛഡ്ഡകോ വിയ, സിനേഹപാനേന സരീരം കിലേദേത്വാ വമനവിരേചനേഹി ദോസം നീഹരന്തോ ഭിസക്കോ വിയ ച കകുടപാദിനിദസ്സനേന ജനപദകല്യാണിയം വിരത്തചിത്തം കാരേത്വാ പുന ഉപക്കിതവാദേന കകുടപാദിനീസുപി ചിത്തം വിരാജേത്വാ സമ്മദേവ സമഥവിപസ്സനാനുയോഗേന അരിയമഗ്ഗേ പതിട്ഠാപേസി. തേന വുത്തം ‘‘യോനിസോ പടിപജ്ജിത്വാ, ഭവേ ചിത്തം ഉദബ്ബഹി’’ന്തി. ഉപായേന ഞായേന സമ്മദേവ സമഥവിപസ്സനായ വിസുദ്ധിപടിപദം പടിപജ്ജിത്വാ ഭവേ സംസാരപങ്കേ നിമുഗ്ഗഞ്ച മേ ചിത്തം അരിയമഗ്ഗേന ഹത്ഥേന ഉത്താരിം, നിബ്ബാനഥലേ പതിട്ഠാപേസിന്തി അത്ഥോ.

ഇമം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ഥേരോ പുനദിവസേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘യം മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദാനം, മുഞ്ചാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി (ഉദാ. ൨൨). ഭഗവാപി, ‘‘യദേവ ഖോ തേ, നന്ദ, അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അഥാഹം മുത്തോ ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി (ഉദാ. ൨൨) ആഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ സവിസേസം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതം ഞത്വാ തം ഗുണം വിഭാവേന്തോ, ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം യദിദം നന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯, ൨൩൦) ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരഭാവേന അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. ഥേരോ ഹി ‘‘യമേവാഹം ഇന്ദ്രിയാനം അസംവരം നിസ്സായ ഇമം വിപ്പകാരം പത്തോ, തമേവാഹം സുട്ഠു നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ ബലവഹിരോത്തപ്പോ തത്ഥ ച കതാധികാരത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഉക്കംസപാരമിം അഗമാസീതി.

നന്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.