൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. മഹാചുന്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുസ്സൂസാതി ആയസ്മതോ മഹാചുന്ദത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുമ്ഭകാരകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കുമ്ഭകാരകമ്മേന ജീവന്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഏകം മത്തികാപത്തം സ്വാഭിസങ്ഖതം കത്വാ ഭഗവതോ അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ നാലകഗാമേ രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ചുന്ദോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ധമ്മസേനാപതിം അനുപബ്ബജിത്വാ തം നിസ്സായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഘടേന്തോ വായമന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൧.൩൯-൫൦) –

‘‘നഗരേ ഹംസവതിയാ, കുമ്ഭകാരോ അഹോസഹം;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ഓഘതിണ്ണമനാസവം.

‘‘സുകതം മത്തികാപത്തം, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം;

പത്തം ദത്വാ ഭഗവതോ, ഉജുഭൂതസ്സ താദിനോ.

‘‘ഭവേ നിബ്ബത്തമാനോഹം, സോണ്ണഥാലേ ലഭാമഹം;

രൂപിമയേ ച സോവണ്ണേ, തട്ടികേ ച മണീമയേ.

‘‘പാതിയോ പരിഭുഞ്ജാമി, പുഞ്ഞകമ്മസ്സിദം ഫലം;

യസാനഞ്ച ധനാനഞ്ച, അഗ്ഗഭൂതോ ച ഹോമഹം.

‘‘യഥാപി ഭദ്ദകേ ഖേത്തേ, ബീജം അപ്പമ്പി രോപിതം;

സമ്മാധാരം പവേച്ഛന്തേ, ഫലം തോസേതി കസ്സകം.

‘‘തഥേവിദം പത്തദാനം, ബുദ്ധഖേത്തമ്ഹി രോപിതം;

പീതിധാരേ പവസ്സന്തേ, ഫലം മം തോസയിസ്സതി.

‘‘യാവതാ ഖേത്താ വിജ്ജന്തി, സങ്ഘാപി ച ഗണാപി ച;

ബുദ്ധഖേത്തസമോ നത്ഥി, സുഖദോ സബ്ബപാണിനം.

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

ഏകപത്തം ദദിത്വാന, പത്തോമ്ഹി അചലം പദം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പത്തമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പത്തദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ അത്തനാ പടിലദ്ധസമ്പത്തിയാ കാരണഭൂതം ഗരൂപനിസ്സയം വിവേകവാസഞ്ച കിത്തേന്തോ –

൧൪൧. ‘‘സുസ്സൂസാ സുതവദ്ധനീ, സുതം പഞ്ഞായ വദ്ധനം;

പഞ്ഞായ അത്ഥം ജാനാതി, ഞാതോ അത്ഥോ സുഖാവഹോ.

൧൪൨. ‘‘സേവേഥ പന്താനി സേനാസനാനി, ചരേയ്യ സംയോജനവിപ്പമോക്ഖം;

സചേ രതിം നാധിഗച്ഛേയ്യ തത്ഥ, സങ്ഘേ വസേ രക്ഖിതത്തോ സതീമാ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തത്ഥ സുസ്സൂസാതി സോതബ്ബയുത്തസ്സ സബ്ബസുതസ്സ സോതുമിച്ഛാ, ഗരുസന്നിവാസോപി. ദിട്ഠധമ്മികാദിഭേദഞ്ഹി അത്ഥം സോതുമിച്ഛന്തേന കല്യാണമിത്തേ ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തകരണേന പയിരുപാസിത്വാ യദാ തേ പയിരുപാസനായ ആരാധിതചിത്താ കഞ്ചി ഉപനിസീദിതുകാമാ ഹോന്തി, അഥ നേ ഉപനിസീദിത്വാ അധിഗതായ സോതുമിച്ഛായ ഓഹിതസോതേന സോതബ്ബം ഹോതീതി ഗരുസന്നിവാസോപി സുസ്സൂസാഹേതുതായ ‘‘സുസ്സൂസാ’’തി വുച്ചതി. സാ പനായം സുസ്സൂസാ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിപടിസംയുത്തം സുതം തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ വഡ്ഢേതി ബ്രൂഹേതീതി സുതവദ്ധനീ, ബാഹുസച്ചകാരീതി അത്ഥോ. സുതം പഞ്ഞായ വദ്ധനന്തി യം തം ‘‘സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൩൯; അ. നി. ൪.൨൨) ‘‘ഇധേകച്ചസ്സ ബഹുകം സുതം ഹോതി സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണ’’ന്തി (അ. നി. ൪.൬) ച ഏവമാദിനാ നയേന വുത്തം ബാഹുസച്ചം, തം അകുസലപ്പഹാനകുസലാധിഗമനഹേതുഭൂതം പഞ്ഞം വദ്ധേതീതി സുതം പഞ്ഞായ വദ്ധനം, വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സുതാവുധോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭).

പഞ്ഞായ അത്ഥം ജാനാതീതി ബഹുസ്സുതോ സുതമയഞാണേ ഠിതോ തം പടിപത്തിം പടിപജ്ജന്തോ സുതാനുസാരേന അത്ഥൂപപരിക്ഖായ ധമ്മനിജ്ഝാനേന ഭാവനായ ച ലോകിയലോകുത്തരഭേദം ദിട്ഠധമ്മാദിവിഭാഗം ദുക്ഖാദിവിഭാഗഞ്ച അത്ഥം യഥാഭൂതം പജാനാതി ച പടിവിജ്ഝതി ച, തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സുതസ്സ യഥാപരിയത്തസ്സ അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൪.൬).

‘‘ധതാനം ധമ്മാനം അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതി, അത്ഥം ഉപപരിക്ഖതോ ധമ്മാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തി, ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ സതി ഛന്ദോ ജായതി, ഛന്ദജാതോ ഉസ്സഹതി, ഉസ്സഹിത്വാ തുലേതി, തുലയിത്വാ പദഹതി, പഹിതത്തോ സമാനോ കായേന ചേവ പരമസച്ചം സച്ഛികരോതി, പഞ്ഞായ ച നം അതിവിജ്ഝ പസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൨.൪൩൨) ച.

ഞാതോ അത്ഥോ സുഖാവഹോതി യഥാവുത്തോ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥോ ചേവ ദുക്ഖാദിഅത്ഥോ ച യാഥാവതോ ഞാതോ അധിഗതോ ലോകിയലോകുത്തരഭേദം സുഖം ആവഹതി നിപ്ഫാദേതീതി അത്ഥോ.

ഠിതായ ഭാവനാപഞ്ഞായ സുതമത്തേനേവ ന സിജ്ഝതീതി തസ്സാ പടിപജ്ജനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സേവേഥ…പേ…വിപ്പമോക്ഖ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ സേവേഥ പന്താനി സേനാസനാനീതി കായവിവേകമാഹ. തേന സംയോജനപ്പഹാനസ്സ ച വക്ഖമാനത്താ വിവേകാരഹസ്സേവ വിവേകവാസോതി സീലസംവരാദയോ ഇധ അവുത്തസിദ്ധാ വേദിതബ്ബാ. ചരേയ്യ സംയോജനവിപ്പമോക്ഖന്തി യഥാ സംയോജനേഹി ചിത്തം വിപ്പമുച്ചതി, തഥാ വിപസ്സനാഭാവനം മഗ്ഗഭാവനഞ്ച ചരേയ്യ പടിപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ. സചേ രതിം നാധിഗച്ഛേയ്യ തത്ഥാതി തേസു പന്തസേനാസനേസു യഥാലദ്ധേസു അധികുസലധമ്മേസു ച രതിം പുബ്ബേനാപരം വിസേസസ്സ അലാഭതോ അഭിരതിം ന ലഭേയ്യ, സങ്ഘേ ഭിക്ഖുസമൂഹേ രക്ഖിതത്തോ കമ്മട്ഠാനപരിഗണ്ഹനതോ രക്ഖിതചിത്തോ ഛസു ദ്വാരേസു സതിആരക്ഖായ ഉപട്ഠപനേന സതിമാ വസേയ്യ വിഹരേയ്യ, ഏവം വിഹരന്തസ്സ ച അപി നാമ സംയോജനവിപ്പമോക്ഖോ ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായോ.

മഹാചുന്ദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ജോതിദാസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യേ ഖോ തേതി ആയസ്മതോ ജോതിദാസത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം പിണ്ഡായ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ കാസുമാരികഫലം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പാദിയത്ഥജനപദേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ജോതിദാസോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഘരമാവസന്തോ ഏകദിവസം മഹാകസ്സപത്ഥേരം അത്തനോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ഭോജേത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അത്തനോ ഗാമസമീപേ പബ്ബതേ മഹന്തം വിഹാരം കാരേത്വാ ഥേരം തത്ഥ വാസേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്തോ ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനായ പടിലദ്ധസംവേഗോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൧.൫൧-൫൬) –

‘‘കണികാരംവ ജോതന്തം, നിസിന്നം പബ്ബതന്തരേ;

അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധം, ലോകജേട്ഠം നരാസഭം.

‘‘പസന്നചിത്തോ സുമനോ, സിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം;

കാസുമാരികമാദായ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം ഫലം അദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ വിസേസതോ വിനയപിടകേ സുകുസലഭാവം പത്വാ ദസവസ്സികോ പരിസുപട്ഠാകോ ച ഹുത്വാ ബഹൂഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഭഗവന്തം വന്ദിതും സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അദ്ധാനപരിസ്സമവിനോദനത്ഥം തിത്ഥിയാനം ആരാമം പവിസിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഏകം പഞ്ചതപം തപന്തം ബ്രാഹ്മണം ദിസ്വാ, ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, അഞ്ഞസ്മിം തപനീയേ അഞ്ഞം തപതീ’’തി ആഹ. തം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ കുപിതോ, ‘‘ഭോ, മുണ്ഡക, കിം അഞ്ഞം തപനീയ’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ തസ്സ –

‘‘കോപോ ച ഇസ്സാ പരഹേഠനാ ച, മാനോ ച സാരമ്ഭമദോ പമാദോ;

തണ്ഹാ അവിജ്ജാ ഭവസങ്ഗതീ ച, തേ തപ്പനീയാ ന ഹി രൂപഖന്ധോ’’തി. –

ഗാഥായ ധമ്മം ദേസേസി. തം സുത്വാ സോ ബ്രാഹ്മണോ തസ്മിം തിത്ഥിയാരാമേ സബ്ബേ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ച ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. ഥേരോ തേഹി സദ്ധിം സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ കതിപാഹം തത്ഥ വസിത്വാ അത്തനോ ജാതിഭൂമിംയേവ ഗതോ ദസ്സനത്ഥം ഉപഗതേസു ഞാതകേസു നാനാലദ്ധികേ യഞ്ഞസുദ്ധികേ ഓവദന്തോ –

൧൪൩. ‘‘യേ ഖോ തേ വേഠമിസ്സേന, നാനത്തേന ച കമ്മുനാ;

മനുസ്സേ ഉപരുന്ധന്തി, ഫരുസൂപക്കമാ ജനാ;

തേപി തത്ഥേവ കീരന്തി, ന ഹി കമ്മം പനസ്സതി.

൧൪൪. ‘‘യം കരോതി നരോ കമ്മം, കല്യാണം യദി പാപകം;

തസ്സ തസ്സേവ ദായാദോ, യം യം കമ്മം പകുബ്ബതീ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ യേതി അനിയമുദ്ദേസോ. തേതി അനിയമതോ ഏവ പടിനിദ്ദേസോ. പദദ്വയസ്സാപി ‘‘ജനാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഖോതി നിപാതമത്തം. വേഠമിസ്സേനാതി വരത്തഖണ്ഡാദിനാ സീസാദീസു വേഠദാനേന. ‘‘വേധമിസ്സേനാ’’തിപി പാളി, സോ ഏവത്ഥോ. നാനത്തേന ച കമ്മുനാതി ഹനനഘാതനഹത്ഥപാദാദിച്ഛേദനേന ഖുദ്ദകസേളദാനാദിനാ ച നാനാവിധേന പരൂപഘാതകമ്മേന. മനുസ്സേതി നിദസ്സനമത്തം, തസ്മാ യേ കേചി സത്തേതി അധിപ്പായോ. ഉപരുന്ധന്തീതി വിബാധേന്തി. ഫരുസൂപക്കമാതി ദാരുണപയോഗാ, കുരൂരകമ്മന്താതി അത്ഥോ. ജനാതി സത്താ. തേപി തത്ഥേവ കീരന്തീതി തേ വുത്തപ്പകാരാ പുഗ്ഗലാ യാഹി കമ്മകാരണാഹി അഞ്ഞേ ബാധിംസു. തത്ഥേവ താസുയേവ കാരണാസു സയമ്പി കീരന്തി പക്ഖിപീയന്തി, തഥാരൂപംയേവ ദുക്ഖം അനുഭവന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘തഥേവ കീരന്തീ’’തി ച പാഠോ, യഥാ സയം അഞ്ഞേസം ദുക്ഖം അകംസു, തഥേവ അഞ്ഞേഹി കരീയന്തി, ദുക്ഖം പാപീയന്തീതി അത്ഥോ, കസ്മാ? ന ഹി കമ്മം പനസ്സതി കമ്മഞ്ഹി ഏകന്തം ഉപചിതം വിപാകം അദത്വാ ന വിഗച്ഛതി, അവസേസപച്ചയസമവായേ വിപച്ചതേവാതി അധിപ്പായോ.

ഇദാനി ‘‘ന ഹി കമ്മം പനസ്സതീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിഭജിത്വാ സത്താനം കമ്മസ്സകതം വിഭാവേതും ‘‘യം കരോതീ’’തി ഗാഥം അഭാസി. തസ്സത്ഥോ യം കമ്മം കല്യാണം കുസലം, യദി വാ പാപകം അകുസലം സത്തോ കരോതി, കരോന്തോ ച തത്ഥ യം കമ്മം യഥാ ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തഥാ പകുബ്ബതി ഉപചിനോതി. തസ്സ തസ്സേവ ദായാദോതി തസ്സ തസ്സേവ കമ്മഫലസ്സ ഗണ്ഹനതോ തേന തേന കമ്മേന ദാതബ്ബവിപാകസ്സ ഭാഗീ ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘കമ്മസ്സകാ, മാണവ, സത്താ കമ്മദായാദാ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൨൮൯). ഇമാ ഗാഥാ സുത്വാ ഥേരസ്സ ഞാതകാ കമ്മസ്സകതായം പതിട്ഠഹിംസൂതി.

ജോതിദാസത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഹേരഞ്ഞകാനിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അച്ചയന്തി അഹോരത്താതി ആയസ്മതോ ഹേരഞ്ഞകാനിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പരേസം ഭതകോ ഹുത്വാ ജീവന്തോ ഏകദിവസം സുജാതസ്സ നാമ സത്ഥുസാവകസ്സ പംസുകൂലം പരിയേസന്തസ്സ ഉപഡ്ഢദുസ്സം പരിച്ചജി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന താവതിംസേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരഞ്ഞോ ഗാമഭോജകസ്സ ചോരവോസാസകസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഹേരഞ്ഞകാനീതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന രഞ്ഞാ തസ്മിംയേവ ഗാമഭോജകട്ഠാനേ ഠപിതോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ അത്തനോ കനിട്ഠസ്സ തം ഠാനന്തരം ദാപേത്വാ രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൩൧-൪൦) –

‘‘പദുമുത്തരഭഗവതോ, സുജാതോ നാമ സാവകോ;

പംസുകൂലം ഗവേസന്തോ, സങ്കാരേ ചരതേ തദാ.

‘‘നഗരേ ഹംസവതിയാ, പരേസം ഭതകോ അഹം;

ഉപഡ്ഢദുസ്സം ദത്വാന, സിരസാ അഭിവാദയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തേത്തിംസക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സത്തസത്തതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

ഉപഡ്ഢദുസ്സദാനേന, മോദാമി അകുതോഭയോ.

‘‘ഇച്ഛമാനോ ചഹം അജ്ജ, സകാനനം സപബ്ബതം;

ഖോമദുസ്സേഹി ഛാദേയ്യം, അഡ്ഢദുസ്സസ്സിദം ഫലം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, അഡ്ഢദുസ്സസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതരം തതോ കമ്മതോ നിവത്തേതുകാമോ തസ്മിംയേവ കമ്മേ അഭിരതം ദിസ്വാ തം ചോദേന്തോ –

൧൪൫. ‘‘അച്ചയന്തി അഹോരത്താ, ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതി;

ആയു ഖീയതി മച്ചാനം, കുന്നദീനംവ ഓദകം.

൧൪൬. ‘‘അഥ പാപാനി കമ്മാനി, കരം ബാലോ ന ബുജ്ഝതി;

പച്ഛാസ്സ കടുകം ഹോതി, വിപാകോ ഹിസ്സ പാപകോ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തത്ഥ അച്ചയന്തീതി അതിക്കമന്തി, ലഹും ലഹും അപഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അഹോരത്താതി രത്തിന്ദിവാ. ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച ഖണികനിരോധവസേന നിരുജ്ഝതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഖണേ ഖണേ, ത്വം ഭിക്ഖു, ജായസി ച ജിയ്യസി ച മിയ്യസി ച ചവസി ച ഉപപജ്ജസി ചാ’’തി. ആയു ഖീയതി മച്ചാനന്തി മരിതബ്ബസഭാവത്താ മച്ചാതി ലദ്ധനാമാനം ഇമേസം സത്താനം ആയു ‘‘യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൧; സം. നി. ൨.൧൪൩; അ. നി. ൭.൭൪) ഏവം പരിച്ഛിന്നകാലപരമായു ഖീയതി ഖയഞ്ച സമ്ഭേദഞ്ച ഗച്ഛതി, യഥാ കിം? കുന്നദീനംവ ഓദകം യഥാ നാമ കുന്നദീനം പബ്ബതേയ്യാനം ഖുദ്ദകനദീനം ഉദകം ചിരം ന തിട്ഠതി, ലഹുതരം ഖീയതി, ആഗതമത്തംയേവ വിഗച്ഛതി, ഏവം സത്താനം ആയു ലഹുതരം ഖീയതി ഖയം ഗച്ഛതി. ഏത്ഥ ച ഉദകമേവ ‘‘ഓദക’’ന്തി വുത്തം, യഥാ മനോയേവ മാനസന്തി.

അഥ പാപാനി കമ്മാനി, കരം ബാലോ ന ബുജ്ഝതീതി ഏവം സംസാരേ അനിച്ചേപി സമാനേ ബാലോ ലോഭവസേന വാ കോധവസേന വാ പാപാനി കമ്മാനി കരോതി, കരോന്തോപി ന ബുജ്ഝതി, പാപം കരോന്തോ ച ‘‘പാപം കരോമീ’’തി അബുജ്ഝനകോ നാമ നത്ഥി, ‘‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ഏവരൂപോ ദുക്ഖോ വിപാകോ’’തി പന അജാനനതോ ‘‘ന ബുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. പച്ഛാസ്സ കടുകം ഹോതീതി യദിപി പാപസ്സ കമ്മസ്സ ആയൂഹനക്ഖണേ ‘‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ഏവരൂപോ വിപാകോ’’തി ന ബുജ്ഝതി, തതോ പച്ഛാ പന നിരയാദീസു നിബ്ബത്തസ്സ അസ്സ ബാലസ്സ കടുകം അനിട്ഠം ദുക്ഖമേവ ഹോതി. വിപാകോ ഹിസ്സ പാപകോ യസ്മാ അസ്സ പാപകമ്മസ്സ നാമ വിപാകോ പാപകോ നിഹീനോ അനിട്ഠോ ഏവാതി. ഇമം പന ഓവാദം സുത്വാ ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതാ രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ സദത്ഥം നിപ്ഫാദേസി.

ഹേരഞ്ഞകാനിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സോമമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പരിത്തം ദാരുന്തി ആയസ്മതോ സോമമിത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ പസന്നമാനസോ ഏകദിവസം കിംസുകരുക്ഖം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ആകാസേ ഖിപിത്വാ പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബാരാണസിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ സോമമിത്തോതി ലദ്ധനാമോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഹുത്വാ വിമലേന നാമ ഥേരേന കതപരിചയത്താ അഭിണ്ഹം തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തോ ധമ്മം സുത്വാ സാസനേ ലദ്ധപ്പസാദോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ വത്തപടിവത്തം പൂരേന്തോ വിചരതി. വിമലത്ഥേരോ പന കുസീതോ മിദ്ധബഹുലോ രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേതി. സോമമിത്തോ ‘‘കുസീതം നാമ നിസ്സായ കോ ഗുണോ’’തി തം പഹായ മഹാകസ്സപത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൨൫-൩൦) –

‘‘കിംസുകം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, പഗ്ഗഹേത്വാന അഞ്ജലിം;

ബുദ്ധസേട്ഠം സരിത്വാന, ആകാസേ അഭിപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, മമ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിമലത്ഥേരം ഓവാദേന തജ്ജേന്തോ –

൧൪൭. ‘‘പരിത്തം ദാരുമാരുയ്ഹ, യഥാ സീദേ മഹണ്ണവേ;

ഏവം കുസീതമാഗമ്മ, സാധുജീവീപി സീദതി;

തസ്മാ തം പരിവജ്ജേയ്യ, കുസീതം ഹീനവീരിയം.

൧൪൮. ‘‘പവിവിത്തേഹി അരിയേഹി, പഹിതത്തേഹി ഝായിഭി;

നിച്ചം ആരദ്ധവീരിയേഹി, പണ്ഡിതേഹി സഹാവസേ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ പരിത്തം ദാരുമാരുയ്ഹ, യഥാ സീദേ മഹണ്ണവേതി പേസലോപി കുലപുത്തോ കുസീതം അലസപുഗ്ഗലം നിസ്സായ സീദതി സംസാരേ പതതി, ന തസ്സ പാരം നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി. യസ്മാ ഏതദേവം, തസ്മാ തം അധികുസലധമ്മവസേന സീസം അനുക്ഖിപിത്വാ കുച്ഛിതം സീദനതോ കുസീതം വീരിയാരമ്ഭാഭാവതോ ഹീനവീരിയം പുഗ്ഗലം സബ്ബഥാ വജ്ജേയ്യ, ന തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഏവം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഗാഥായ കോസജ്ജേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വീരിയാരമ്ഭേ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘പവിവിത്തേഹീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യേ പന കായവിവേകസമ്ഭവേന പവിവിത്താ, തതോ ഏവ കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയാ, നിബ്ബാനം പതിപേസിതത്തതായ പഹിതത്താ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനവസേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനവസേന ച ഝായിനോ, സബ്ബകാലം പഗ്ഗഹിതവീരിയതായ ആരദ്ധവീരിയാ, ലോകിയലോകുത്തരഭേദായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ പണ്ഡിതാ, തേഹിയേവ സഹ ആവസേയ്യ സദത്ഥം നിപ്ഫാദേതുകാമോ സംവസേയ്യാതി. തം സുത്വാ വിമലത്ഥേരോ സംവിഗ്ഗമാനസോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സദത്ഥം ആരാധേസി. സ്വായമത്ഥോ പരതോ ആഗമിസ്സതി.

സോമമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സബ്ബമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ജനോ ജനമ്ഹി സമ്ബദ്ധോതി ആയസ്മതോ സബ്ബമിത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ദ്വാനവുതേ കപ്പേ തിസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ നേസാദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വനചാരികോ ഹുത്വാ വനേ മിഗേ വധിത്വാ മംസം ഖാദന്തോ ജീവതി. അഥസ്സ ഭഗവാ അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം വസനട്ഠാനസമീപേ തീണി പദചേതിയാനി ദസ്സേത്വാ പക്കാമി. സോ അതീതകാലേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു കതപരിചയത്താ ചക്കങ്കിതാനി ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ കോരണ്ഡപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിനഗരേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, സബ്ബമിത്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ വുട്ഠവസ്സോ ഭഗവന്തം വന്ദിതും സാവത്ഥിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മാഗവികേഹി ഓഡ്ഡിതേ പാസേ മിഗപോതകം ബദ്ധം അദ്ദസ. മാതാ പനസ്സ മിഗീ പാസം അപ്പവിട്ഠാപി പുത്തസിനേഹേന ദൂരം ന ഗച്ഛതി, മരണഭയേന പാസസമീപമ്പി ന ഉപഗച്ഛതി മിഗപോതകോ ച ഭീതോ ഇതോ ചിതോ ച പരിവത്തേന്തോ കരുണം വിലപതി, തം ദിസ്വാ ഥേരോ, ‘‘അഹോ സത്താനം സ്നേഹഹേതുകം ദുക്ഖ’’ന്തി ഗച്ഛന്തോ തതോ പരം സമ്ബഹുലേ ചോരേ ഏകം പുരിസം ജീവഗാഹം ഗഹേത്വാ പലാലവേണിയാ സരീരം വേഠേത്വാ ഝാപേന്തേ, തഞ്ച മഹാവിരവം വിരവന്തം ദിസ്വാ തദുഭയം നിസ്സായ സഞ്ജാതസംവേഗോ തേസം ചോരാനം സുണന്താനംയേവ –

൧൪൯. ‘‘ജനോ ജനമ്ഹി സമ്ബദ്ധോ, ജനമേവസ്സിതോ ജനോ;

ജനോ ജനേന ഹേഠീയതി, ഹേഠേതി ച ജനോ ജനം.

൧൫൦. ‘‘കോ ഹി തസ്സ ജനേനത്ഥോ, ജനേന ജനിതേന വാ;

ജനം ഓഹായ ഗച്ഛം തം, ഹേഠയിത്വാ ബഹും ജന’’ന്തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ ജനോതി അന്ധബാലജനോ. ജനമ്ഹീതി അഞ്ഞേ ജനേ. സമ്ബദ്ധോതി തണ്ഹാബന്ധനേന ബദ്ധോ. ‘‘അയം മേ പുത്തോ, മാതാ’’തിആദിനാ പടിബദ്ധോ. അയമേവ വാ പാഠോ, ‘‘ഇമേ മം പോസേന്തി, അഹം ഇമേ നിസ്സായ ജീവാമീ’’തി പടിബദ്ധചിത്തോതി അത്ഥോ. ജനമേവസ്സിതോ ജനോതി ‘‘അയം മേ പുത്തോ, ധീതാ’’തിആദിനാ അഞ്ഞമേവ ജനം അഞ്ഞോ ജനോ അസ്സിതോ തണ്ഹായ അല്ലീനോ പരിഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ. ജനോ ജനേന ഹേഠീയതി, ഹേഠേതി ച ജനോ ജനന്തി കമ്മസ്സകതായ യഥാഭൂതാവബോധസ്സ ച അഭാവതോ അജ്ഝുപേക്ഖനം അകത്വാ ലോഭവസേന യഥാ ജനോ ജനം അസ്സിതോ, ഏവം ദോസവസേന ജനോ ജനേന ഹേഠീയതി വിബാധീയതി. ‘‘തയിദം മയ്ഹംവ ഉപരി ഹേഠനഫലവസേന പരിപതിസ്സതീ’’തി അജാനന്തോ ഹേഠേതി ച ജനോ ജനം.

കോ ഹി തസ്സ ജനേനത്ഥോതി തസ്സ അഞ്ഞജനസ്സ അഞ്ഞേന ജനേന തണ്ഹാവസേന അസ്സിതേന ദോസവസേന ഹേഠിതേന വാ കോ അത്ഥോ. ജനേന ജനിതേന വാതി മാതാപിതാ ഹുത്വാ തേന അഞ്ഞേന ജനേന ജനിതേന വാ കോ അത്ഥോ. ജനം ഓഹായ ഗച്ഛം തം, ഹേഠയിത്വാ ബഹും ജനന്തി യസ്മാ സംസാരേ ചരതോ ജനസ്സ അയമേവാനുരൂപാ പടിപത്തി, തസ്മാ തം ജനം, തസ്സ ച ബാധികാ യാ സാ തണ്ഹാ ച, യോ ച സോ ദോസോ ഏവ ബഹും ജനം ബാധയിത്വാ ഠിതോ, തഞ്ച ഓഹായ സബ്ബസോ പഹായ പരിച്ചജിത്വാ ഗച്ഛം, തേഹി അനുപദ്ദുതം ഠാനം ഗച്ഛേയ്യം പാപുണേയ്യന്തി അത്ഥോ. ഏവം പന വത്വാ ഥേരോ താവദേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തമപാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൧൫-൨൪) –

‘‘വനകമ്മികോ പുരേ ആസിം, പിതുമാതുമതേനഹം;

പസുമാരേന ജീവാമി, കുസലം മേ ന വിജ്ജതി.

‘‘മമ ആസയസാമന്താ, തിസ്സോ ലോകഗ്ഗനായകോ;

പദാനി തീണി ദസ്സേസി, അനുകമ്പായ ചക്ഖുമാ.

‘‘അക്കന്തേ ച പദേ ദിസ്വാ, തിസ്സനാമസ്സ സത്ഥുനോ;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, പദേ ചിത്തം പസാദയിം.

‘‘കോരണ്ഡം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, പാദപം ധരണീരുഹം;

സകോസകം ഗഹേത്വാന, പദസേട്ഠമപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

കോരണ്ഡകഛവി ഹോമി, സുപ്പഭാസോ ഭവാമഹം.

‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പദപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

തേ പന ചോരാ ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ സംവേഗജാതാ പബ്ബജിത്വാ ധമ്മാനുധമ്മം പടിപജ്ജിംസൂതി.

സബ്ബമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. മഹാകാളത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

കാളീ ഇത്ഥീതി ആയസ്മതോ മഹാകാളത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന അരഞ്ഞം ഗതോ തത്ഥ അഞ്ഞതരസ്സ രുക്ഖസ്സ സാഖായ ഓലമ്ബമാനം പംസുകൂലചീവരം ദിസ്വാ ‘‘അരിയദ്ധജോ ഓലമ്ബതീ’’തി പസന്നചിത്തോ കിങ്കണിപുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ പംസുകൂലം പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സേതബ്യനഗരേ സത്ഥവാഹകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാകാളോതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ഘരാവാസം വസന്തോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ വാണിജ്ജവസേന സാവത്ഥിം ഗതോ ഏകമന്തം സകടസത്ഥം നിവേസേത്വാ അദ്ധാനപരിസ്സമം വിനോദേത്വാ അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം നിസിന്നോ സായന്ഹസമയം ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥേ ഉപാസകേ ജേതവനം ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ സയമ്പി തേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സോസാനികങ്ഗം അധിട്ഠായ സുസാനേ വസതി. അഥേകദിവസം കാളീ നാമ ഏകാ ഇത്ഥീ ഛവഡാഹികാ ഥേരസ്സ കമ്മട്ഠാനത്ഥായ അചിരമതസരീരം ഉഭോ സത്ഥീ ഭിന്ദിത്വാ ഉഭോ ച ബാഹൂ ഭിന്ദിത്വാ സീസഞ്ച ദധിഥാലകം വിയ ഭിന്ദിത്വാ സബ്ബം അങ്ഗപച്ചങ്ഗം സമ്ബന്ധമേവ കത്വാ ഥേരസ്സ ഓലോകേതും യോഗ്യട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഥേരോ തം ദിസ്വാ അത്താനം ഓവദന്തോ –

൧൫൧. ‘‘കാളീ ഇത്ഥീ ബ്രഹതീ ധങ്കരൂപാ, സത്ഥിഞ്ച ഭേത്വാ അപരഞ്ച സത്ഥിം;

ബാഹഞ്ച ഭേത്വാ അപരഞ്ച ബാഹം, സീസഞ്ച ഭേത്വാ ദധിഥാലകംവ;

ഏസാ നിസിന്നാ അഭിസന്ദഹിത്വാ.

൧൫൨. ‘‘യോ വേ അവിദ്വാ ഉപധിം കരോതി, പുനപ്പുനം ദുക്ഖമുപേതി മന്ദോ;

തസ്മാ പജാനം ഉപധിം ന കയിരാ, മാഹം പുന ഭിന്നസിരോ സയിസ്സ’’ന്തി. –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തത്ഥ കാളീതി തസ്സാ നാമം, കാളവണ്ണത്താ വാ ഏവം വുത്തം. ബ്രഹതീതി മഹാസരീരാ ആരോഹപരിണാഹവതീ. ധങ്കരൂപാതി കാളവണ്ണത്താ ഏവ കാകസദിസരൂപാ. സത്ഥിഞ്ച ഭേത്വാതി മതസരീരസ്സ സത്ഥിം ജണ്ണുഭേദനേന ഭഞ്ജിത്വാ. അപരഞ്ച സത്ഥിന്തി ഇതരഞ്ച സത്ഥിം ഭഞ്ജിത്വാ. ബാഹഞ്ച ഭേത്വാതി ബാഹട്ഠിഞ്ച അഗ്ഗബാഹട്ഠാനേയേവ ഭഞ്ജിത്വാ. സീസഞ്ച ഭേത്വാ ദധിഥാലകംവാതി മതസരീരസ്സ സീസം ഭിന്ദിത്വാ ഭിന്നത്താ ഏവ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പഗ്ഘരന്തം ദധിഥാലകം വിയ, പഗ്ഘരന്തം മത്ഥലുങ്ഗം കത്വാതി അത്ഥോ. ഏസാ നിസിന്നാ അഭിസന്ദഹിത്വാതി ഛിന്നഭിന്നാവയവം മതസരീരം തേ അവയവേ യഥാഠാനേയേവ ഠപനേന സന്ദഹിത്വാ സഹിതം കത്വാ മംസാപണം പസാരേന്തീ വിയ ഏസാ നിസിന്നാ.

യോ വേ അവിദ്വാ ഉപധിം കരോതീതി യോ ഇമായ ഉപട്ഠാപിതം കമ്മട്ഠാനം ദിസ്വാപി അവിദ്വാ അകുസലോ കമ്മട്ഠാനം ഛഡ്ഡേത്വാ അയോനിസോമനസികാരേന കിലേസൂപധിം ഉപ്പാദേതി, സോ മന്ദോ മന്ദപഞ്ഞോ സംസാരസ്സ അനതിവത്തനതോ പുനപ്പുനം അപരാപരം നിരയാദീസു ദുക്ഖം ഉപേതി. തസ്മാ പജാനം ഉപധിം ന കയിരാതി തസ്മാതി യസ്മാ ചേതദേവം, തസ്മാ. പജാനം ഉപധിന്തി ‘‘ഇധ യം ദുക്ഖം സമ്ഭോതീ’’തി പജാനന്തോ യോനിസോ മനസികരോന്തോ കിലേസൂപധിം ന കയിരാ ന ഉപ്പാദേയ്യ. കസ്മാ? മാഹം പുന ഭിന്നസിരോ സയിസ്സന്തി യഥയിദം മതസരീരം ഭിന്നസരീരം സയതി, ഏവം കിലേസൂപധീഹി സംസാരേ പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിയാ കടസിവഡ്ഢകോ ഹുത്വാ ഭിന്നസിരോ അഹം മാ സയിസ്സന്തി. ഏവം വദന്തോ ഏവ ഥേരോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൮-൧൪) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, ഉദങ്ഗണോ നാമ പബ്ബതോ;

തത്ഥദ്ദസം പംസുകൂലം, ദുമഗ്ഗമ്ഹി വിലമ്ബിതം.

‘‘തീണി കിങ്കണിപുപ്ഫാനി, ഓചിനിത്വാനഹം തദാ;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, പംസുകൂലമപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പൂജിത്വാ അരഹദ്ധജം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

മഹാകാളത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ