൧൦. സിരിമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പരേ ച നം പസംസന്തീതി ആയസ്മതോ സിരിമത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനേ ഠിതകാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ നേക്ഖമ്മജ്ഝാസയതായ കാമേ പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ചതുരാസീതിസഹസ്സപരിമാണേന താപസഗണേന പരിവുതോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ ദേവതാഭിനിമ്മിതേ അസ്സമേ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ വസന്തോ പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരതായ ലക്ഖണമന്തേസു ആഗതനിയാമേന ച ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ അതീതേ ബുദ്ധേ ഉദ്ദിസ്സ അഞ്ഞതരസ്മിം നദീനിവത്തനേ പുലിനചേതിയം കത്വാ പൂജാസക്കാരാഭിരതോ അഹോസി. തം ദിസ്വാ താപസാ, ‘‘കം ഉദ്ദിസ്സ അയം പൂജാസക്കാരോ കരീയതീ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ തേസം ലക്ഖണമന്തേ ആഹരിത്വാ തത്ഥ ആഗതാനി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി വിഭജിത്വാ തദനുസാരേന അത്തനോ ബലേ ഠത്വാ ബുദ്ധഗുണേ കിത്തേസി. തം സുത്വാ തേപി താപസാ പസന്നമാനസാ തതോ പട്ഠായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ഉദ്ദിസ്സ ഥൂപപൂജം കരോന്താ വിഹരന്തി.

തേന ച സമയേന പദുമുത്തരബോധിസത്തോ തുസിതകായാ ചവിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതി. ചരിമഭവേ ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുരഹേസും, സബ്ബേ ച അച്ഛരിയബ്ഭൂതധമ്മാ. താപസോ താനി അന്തേവാസികാനം ദസ്സേത്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേസു തേസം പസാദം വഡ്ഢേത്വാ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ തേഹി അത്തനോ സരീരസ്സ പൂജായ കരീയമാനായ ദിസ്സമാനരൂപോ ആഗന്ത്വാ, ‘‘അഹം തുമ്ഹാകം ആചരിയോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, തുമ്ഹേ അപ്പമത്താ പുലിനചേതിയപൂജമനുയുഞ്ജഥ, ഭാവനായ ച യുത്തപ്പയുത്താ ഹോഥാ’’തി വത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ ഗതോ.

ഏവം സോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ തസ്മിം കുലേ സിരിസമ്പത്തിയാ വഡ്ഢമാനത്താ സിരിമാത്വേവ നാമം അകംസു. തസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ കനിട്ഠഭാതാ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ‘‘അയം സിരിം വഡ്ഢേന്തോ ജാതോ’’തി സിരിവഡ്ഢോതി നാമം അകംസു. തേ ഉഭോപി ജേതവനപ്പടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ പബ്ബജിംസു. തേസു സിരിവഡ്ഢോ ന താവ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ലാഭീ അഹോസി, ചതുന്നം പച്ചയാനം ലാഭീ, ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം സക്കതോ ഗരുകതോ, സിരിമത്ഥേരോ പന പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ താദിസേന കമ്മച്ഛിദ്ദേന അപ്പലാഭീ അഹോസി ബഹുജനാസമ്ഭാവിതോ, സമഥവിപസ്സനാസു കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൧൧൧-൧൪൭) –

‘‘പബ്ബതേ ഹിമവന്തമ്ഹി, ദേവലോ നാമ താപസോ;

തത്ഥ മേ ചങ്കമോ ആസി, അമനുസ്സേഹി മാപിതോ.

‘‘ജടാഭാരേന ഭരിതോ, കമണ്ഡലുധരോ സദാ;

ഉത്തമത്ഥം ഗവേസന്തോ, വിപിനാ നിക്ഖമിം തദാ.

‘‘ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി, സിസ്സാ മയ്ഹം ഉപട്ഠഹും;

സകകമ്മാഭിപസുതാ, വസന്തി വിപിനേ തദാ.

‘‘അസ്സമാ അഭിനിക്ഖമ്മ, അകം പുലിനചേതിയം;

നാനാപുപ്ഫം സമാനേത്വാ, തം ചേതിയമപൂജയിം.

‘‘തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, അസ്സമം പവിസാമഹം;

സബ്ബേ സിസ്സാ സമാഗന്ത്വാ, ഏതമത്ഥം പുച്ഛിംസു മം.

‘‘പുലിനേന കതോ ഥൂപോ, യം ത്വം ദേവ നമസ്സസി;

മയമ്പി ഞാതുമിച്ഛാമ, പുട്ഠോ ആചിക്ഖ നോ തുവം.

‘‘നിദ്ദിട്ഠാ നു മന്തപദേ, ചക്ഖുമന്തോ മഹായസാ;

തേ ഖോ അഹം നമസ്സാമി, ബുദ്ധസേട്ഠേ മഹായസേ.

‘‘കീദിസാ തേ മഹാവീരാ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകാ;

കഥംവണ്ണാ കഥംസീലാ, കീദിസാ തേ മഹായസാ.

‘‘ബാത്തിംസലക്ഖണാ ബുദ്ധാ, ചത്താലീസദിജാപി ച;

നേത്താ ഗോപഖുമാ തേസം, ജിഞ്ജുകാ ഫലസന്നിഭാ.

‘‘ഗച്ഛമാനാ ച തേ ബുദ്ധാ, യുഗമത്തഞ്ച പേക്ഖരേ;

ന തേസം ജാണു നദതി, സന്ധിസദ്ദോ ന സുയ്യതി.

‘‘ഗച്ഛമാനാ ച സുഗതാ, ഉദ്ധരന്താവ ഗച്ഛരേ;

പഠമം ദക്ഖിണം പാദം, ബുദ്ധാനം ഏസ ധമ്മതാ.

‘‘അസമ്ഭീതാ ച തേ ബുദ്ധാ, മിഗരാജാവ കേസരീ;

നേവുക്കംസേന്തി അത്താനം, നോ ച വമ്ഭേന്തി പാണിനം.

‘‘മാനാവമാനതോ മുത്താ, സമാ സബ്ബേസു പാണിസു;

അനത്തുക്കംസകാ ബുദ്ധാ, ബുദ്ധാനം ഏസ ധമ്മതാ.

‘‘ഉപ്പജ്ജന്താ ച സമ്ബുദ്ധാ, ആലോകം ദസ്സയന്തി തേ;

ഛപ്പകാരം പകമ്പേന്തി, കേവലം വസുധം ഇമം.

‘‘പസ്സന്തി നിരയഞ്ചേതേ, നിബ്ബാതി നിരയോ തദാ;

പവസ്സതി മഹാമേഘോ, ബുദ്ധാനം ഏസ ധമ്മതാ.

‘‘ഈദിസാ തേ മഹാനാഗാ, അതുലാ ച മഹായസാ;

വണ്ണതോ അനതിക്കന്താ, അപ്പമേയ്യാ തഥാഗതാ.

‘‘അനുമോദിംസു മേ വാക്യം, സബ്ബേ സിസ്സാ സഗാരവാ;

തഥാ ച പടിപജ്ജിംസു, യഥാസത്തി യഥാബലം.

‘‘പടിപൂജേന്തി പുലിനം, സകകമ്മാഭിലാസിനോ;

സദ്ദഹന്താ മമ വാക്യം, ബുദ്ധസക്കതമാനസാ.

‘‘തദാ ചവിത്വാ തുസിതാ, ദേവപുത്തോ മഹായസോ;

ഉപ്പജ്ജി മാതുകുച്ഛിമ്ഹി, ദസസഹസ്സി കമ്പഥ.

‘‘അസ്സമസ്സാവിദൂരമ്ഹി, ചങ്കമമ്ഹി ഠിതോ അഹം;

സബ്ബേ സിസ്സാ സമാഗന്ത്വാ, ആഗച്ഛും മമ സന്തികേ.

‘‘ഉസഭോവ മഹീ നദതി, മിഗരാജാവ കൂജതി;

സുസുമാരോവ സളതി, കിം വിപാകോ ഭവിസ്സതി.

‘‘യം പകിത്തേമി സമ്ബുദ്ധം, സികതാഥൂപസന്തികേ;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, മാതുകുച്ഛിമുപാഗമി.

‘‘തേസം ധമ്മകഥം വത്വാ, കിത്തയിത്വാ മഹാമുനിം;

ഉയ്യോജേത്വാ സകേ സിസ്സേ, പല്ലങ്കമാഭുജിം അഹം.

‘‘ബലഞ്ച വത മേ ഖീണം, ബ്യാധിനാ പരമേന തം;

ബുദ്ധസേട്ഠം സരിത്വാന, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘സബ്ബേ സിസ്സാ സമാഗന്ത്വാ, അകംസു ചിതകം തദാ;

കളേവരഞ്ച മേ ഗയ്ഹ, ചിതകം അഭിരോപയും.

‘‘ചിതകം പരിവാരേത്വാ, സീസേ കത്വാന അഞ്ജലിം;

സോകസല്ലപരേതാ തേ, വിക്കന്ദിംസു സമാഗതാ.

‘‘തേസം ലാലപ്പമാനാനം, അഗമം ചിതകം തദാ;

അഹം ആചരിയോ തുമ്ഹം, മാ സോചിത്ഥ സുമേധസാ.

‘‘സദത്ഥേ വായമേയ്യാഥ, രത്തിന്ദിവമതന്ദിതാ;

മാ വോ പമത്താ അഹുത്ഥ, ഖണോ വോ പടിപാദിതോ.

‘‘സകേ സിസ്സേനുസാസിത്വാ, ദേവലോകം പുനാഗമിം;

അട്ഠാരസ ച കപ്പാനി, ദേവലോകേ രമാമഹം.

‘‘സതാനം പഞ്ചക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം;

അനേകസതക്ഖത്തുഞ്ച, ദേവരജ്ജമകാരയിം.

‘‘അവസേസേസു കപ്പേസു, വോകിണ്ണോ സംസരിം അഹം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഉപ്പാദസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘യഥാ കോമുദികേ മാസേ, ബഹൂ പുപ്ഫന്തി പാദപാ;

തഥേവാഹമ്പി സമയേ, പുപ്ഫിതോമ്ഹി മഹേസിനാ.

‘‘വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹം, യോഗക്ഖേമാധിവാഹനം;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭികിത്തയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, കിത്തനായ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞഞ്ഹി സമാനം ആയസ്മന്തം സിരിമത്ഥേരം ‘‘അരിയോ’’തി അജാനന്താ പുഥുജ്ജനാ ഭിക്ഖൂ സാമണേരാ ച അപ്പലാഭിതായ ലോകസ്സ അനഭിഗതഭാവേന അസമ്ഭാവേന്താ യംകിഞ്ചി കഥേത്വാ ഗരഹന്തി. സിരിവഡ്ഢത്ഥേരം പന പച്ചയാനം ലാഭിഭാവേന ലോകസ്സ സക്കതഗരുകതഭാവതോ സമ്ഭാവേന്താ പസംസന്തി. ഥേരോ ‘‘അവണ്ണാരഹസ്സ നാമ വണ്ണഭണനം, വണ്ണാരഹസ്സ ച അവണ്ണഭണനം അസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവസ്സ ദോസോ’’തി പുഥുജ്ജനഭാവഞ്ച ഗരഹന്തോ –

൧൫൯. ‘‘പരേ ച നം പസംസന്തി, അത്താ ചേ അസമാഹിതോ;

മോഘം പരേ പസംസന്തി, അത്താ ഹി അസമാഹിതോ.

൧൬൦. ‘‘പരേ ച നം ഗരഹന്തി, അത്താ ചേ സുസമാഹിതോ;

മോഘം പരേ ഗരഹന്തി, അത്താ ഹി സുസമാഹിതോ’’തി.

– ഗാഥാദ്വയമഭാസി.

തത്ഥ പരേതി അത്തതോ അഞ്ഞേ പരേ നാമ, ഇധ പന പണ്ഡിതേഹി അഞ്ഞേ ബാലാ പരേതി അധിപ്പേതാ. തേസഞ്ഹി അജാനിത്വാ അപരിയോഗാഹേത്വാ ഭാസനതോ ഗരഹാ വിയ പസംസാപി അപ്പമാണഭൂതാ. നന്തി നം പുഗ്ഗലം. പസംസന്തീതി അവിദ്ദസുഭാവേന തണ്ഹാവിപന്നതായ വാ, അഥ വാ അഭൂതംയേവ പുഗ്ഗലം ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു ഝാനലാഭീ, അരിയോ’’തി വാ അഭൂതഗുണരോപനേന കിത്തേന്തി അഭിത്ഥവന്തി. യോ പനേത്ഥ ച-സദ്ദോ, സോ അത്തൂപനയത്ഥോ. തേന പരേ നം പുഗ്ഗലം പസംസന്തി ച, തഞ്ച ഖോ തേസം പസംസനമത്തം, ന പന തസ്മിം പസംസായ വത്ഥു അത്ഥീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. അത്താ ചേ അസമാഹിതോതി യം പുഗ്ഗലം പരേ പസംസന്തി, സോ ചേ സയം അസമാഹിതോ മഗ്ഗസമാധിനാ ഫലസമാധിനാ ഉപചാരപ്പനാസമാധിമത്തേനേവ വാ ന സമാഹിതോ, സമാധാനസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാനം കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ വിക്ഖിത്തോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ ഹോതി ചേതി അത്ഥോ. ‘‘അസമാഹിതോ’’തി ച ഏതേന സമാധിനിമിത്താനം ഗുണാനം അഭാവം ദസ്സേതി. മോഘന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു വിയ. പരേ പസംസന്തീതി യേ തം അസമാഹിതം പുഗ്ഗലം പസംസന്തി, തേ മോഘം മുധാ അമൂലകം പസംസന്തി. കസ്മാ? അത്താ ഹി അസമാഹിതോ യസ്മാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചിത്തം അസമാഹിതം, തസ്മാതി അത്ഥോ.

ദുതിയഗാഥായം ഗരഹന്തീതി അത്തനോ അവിദ്ദസുഭാവേന ദോസന്തരായ വാ അരിയം ഝാനലാഭിഞ്ച സമാനം ‘‘അസുകോ ഭിക്ഖു ജാഗരിയം നാനുയുഞ്ജതി അന്തമസോ ഗോദുഹനമത്തമ്പി കാലം കേവലം കായദള്ഹിബഹുലോ നിദ്ദാരാമോ ഭസ്സാരാമോ സങ്ഗണികാരാമോ വിഹരതീ’’തിആദിനാ അപ്പടിപജ്ജമാനതാവിഭാവനേന വാ ഗുണപരിധംസനേന വാ ഗരഹന്തി നിന്ദന്തി, ഉപക്കോസന്തി വാതി അത്ഥോ. സേസം പഠമഗാഥായ വുത്തപരിയായേന വേദിതബ്ബം. ഏവം ഥേരേന ഇമാഹി ഗാഥാഹി അത്തനോ നിക്കിലേസഭാവേ സിരിവഡ്ഢസ്സ ച സകിലേസഭാവേ പകാസിതേ തം സുത്വാ സിരിവഡ്ഢോ സംവേഗജാതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ സദത്ഥം പരിപൂരേസി, ഗരഹകപുഗ്ഗലാ ച ഥേരം ഖമാപേസും.

സിരിമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.