൭. തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ബഹൂ സപത്തേ ലഭതീതി ആയസ്മതോ തിസ്സത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ പിയദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ സാലവനേ അസ്സമം കാരേത്വാ വസതി. ഭഗവാ തസ്സ അനുഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം അസ്സമസ്സ അവിദൂരേ സാലവനേ നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദി. സോ അസ്സമതോ നിക്ഖമിത്വാ ഫലാഫലത്ഥായ ഗച്ഛന്തോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ചത്താരോ ദണ്ഡേ ഠപേത്വാ ഭഗവതോ ഉപരി പുപ്ഫിതാഹി സാലസാഖാഹി സാഖാമണ്ഡപം കത്വാ സത്താഹം നവനവേഹി സാലപുപ്ഫേഹി ഭഗവന്തം പൂജേന്തോ അട്ഠാസി ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം അവിജഹന്തോ. സത്ഥാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധതോ വുട്ഠഹിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ചിന്തേസി. താവദേവ സതസഹസ്സമത്താ ഖീണാസവാ സത്ഥാരം പരിവാരേസും. ഭഗവാ തസ്സ ഭാവിനിം സമ്പത്തിം വിഭാവേന്തോ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ തിസ്സോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഹുത്വാ പഞ്ചമത്താനി മാണവകസതാനി മന്തേ വാചേന്തോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ സത്ഥു രാജഗഹഗമനേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൪൯.൧൯൦-൨൨൦) –

‘‘അജ്ഝോഗാഹേത്വാ സാലവനം, സുകതോ അസ്സമോ മമ;

സാലപുപ്ഫേഹി സഞ്ഛന്നോ, വസാമി വിപിനേ തദാ.

‘‘പിയദസ്സീ ച ഭഗവാ, സയമ്ഭൂ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ;

വിവേകകാമോ സമ്ബുദ്ധോ, സാലവനമുപാഗമി.

‘‘അസ്സമാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പവനം അഗമാസഹം;

മൂലഫലം ഗവേസന്തോ, ആഹിണ്ഡാമി വനേ തദാ.

‘‘തത്ഥദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, പിയദസ്സിം മഹായസം;

സുനിസിന്നം സമാപന്നം, വിരോചന്തം മഹാവനേ.

‘‘ചതുദണ്ഡേ ഠപേത്വാന, ബുദ്ധസ്സ ഉപരീ അഹം;

മണ്ഡപം സുകതം കത്വാ, സാലപുപ്ഫേഹി ഛാദയിം.

‘‘സത്താഹം ധാരയിത്വാന, മണ്ഡപം സാലഛാദിതം;

തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, ബുദ്ധസേട്ഠമവന്ദഹം.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, വുട്ഠഹിത്വാ സമാധിതോ;

യുഗമത്തം പേക്ഖമാനോ, നിസീദി പുരിസുത്തമോ.

‘‘സാവകോ വരുണോ നാമ, പിയദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ;

വസീസതസഹസ്സേഹി, ഉപഗച്ഛി വിനായകം.

‘‘പിയദസ്സീ ച ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാന, സിതം പാതുകരീ ജിനോ.

‘‘അനുരുദ്ധോ ഉപട്ഠാകോ, പിയദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ;

ഏകംസം ചീവരം കത്വാ, അപുച്ഛിത്ഥ മഹാമുനിം.

‘‘കോ നു ഖോ ഭഗവാ ഹേതു, സിതകമ്മസ്സ സത്ഥുനോ;

കാരണേ വിജ്ജമാനമ്ഹി, സത്ഥാ പാതുകരേ സിതം.

‘‘സത്താഹം സാലച്ഛദനം, യോ മേ ധാരേസി മാണവോ;

തസ്സ കമ്മം സരിത്വാന, സിതം പാതുകരിം അഹം.

‘‘അനോകാസം ന പസ്സാമി, യത്ഥ പുഞ്ഞം വിപച്ചതി;

ദേവലോകേ മനുസ്സേ വാ, ഓകാസോവ ന സമ്മതി.

‘‘ദേവലോകേ വസന്തസ്സ, പുഞ്ഞകമ്മസമങ്ഗിനോ;

യാവതാ പരിസാ തസ്സ, സാലച്ഛന്നാ ഭവിസ്സതി.

‘‘തത്ഥ ദിബ്ബേഹി നച്ചേഹി, ഗീതേഹി വാദിതേഹി ച;

രമിസ്സതി സദാ സന്തോ, പുഞ്ഞകമ്മസമാഹിതോ.

‘‘യാവതാ പരിസാ തസ്സ, ഗന്ധഗന്ധീ ഭവിസ്സതി;

സാലസ്സ പുപ്ഫവസ്സോ ച, പവസ്സിസ്സതി താവദേ.

‘‘തതോ ചുതോയം മനുജോ, മാനുസം ആഗമിസ്സതി;

ഇധാപി സാലച്ഛദനം, സബ്ബകാലം ധരിസ്സതി.

‘‘ഇധ നച്ചഞ്ച ഗീതഞ്ച, സമ്മതാളസമാഹിതം;

പരിവാരേസ്സന്തി മം നിച്ചം, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ ച സൂരിയേ, സാലവസ്സം പവസ്സതി;

പുഞ്ഞകമ്മേന സംയുത്തം, വസ്സതേ സബ്ബകാലികം.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘ധമ്മം അഭിസമേന്തസ്സ, സാലച്ഛന്നം ഭവിസ്സതി;

ചിതകേ ഝായമാനസ്സ, ഛദനം തത്ഥ ഹേസ്സതി.

‘‘വിപാകം കിത്തയിത്വാന, പിയദസ്സീ മഹാമുനി;

പരിസായ ധമ്മം ദേസേസി, തപ്പേന്തോ ധമ്മവുട്ഠിയാ.

‘‘തിംസകപ്പാനി ദേവേസു, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സട്ഠി ച സത്തക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘ദേവലോകാ ഇധാഗന്ത്വാ, ലഭാമി വിപുലം സുഖം;

ഇധാപി സാലച്ഛദനം, മണ്ഡപസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘അയം പച്ഛിമകോ മയ്ഹം, ചരിമോ വത്തതേ ഭവോ;

ഇധാപി സാലച്ഛദനം, ഹേസ്സതി സബ്ബകാലികം.

‘‘മഹാമുനിം തോസയിത്വാ, ഗോതമം സക്യപുങ്ഗവം;

പത്തോമ്ഹി അചലം ഠാനം, ഹിത്വാ ജയപരാജയം.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, യം ബുദ്ധമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

സോ അരഹത്തം പന പത്വാ വിസേസതോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി. തത്ഥ കേചി പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ ലാഭസക്കാരം ദിസ്വാ ബാലഭാവേന അസഹനാകാരം പവേദേസും. ഥേരോ തം ഞത്വാ ലാഭസക്കാരേ ആദീനവം തത്ഥ അത്തനോ അലഗ്ഗഭാവഞ്ച പകാസേന്തോ –

൧൫൩. ‘‘ബഹൂ സപത്തേ ലഭതി, മുണ്ഡോ സങ്ഘാടിപാരുതോ;

ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ, വത്ഥസ്സ സയനസ്സ ച.

൧൫൪. ‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, സക്കാരേസു മഹബ്ഭയം;

അപ്പലാഭോ അനവസ്സുതോ, സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തസ്സത്ഥോ – സിഖമ്പി അസേസേത്വാ മുണ്ഡിതകേസതായ മുണ്ഡോ, ഛിന്ദിത്വാ സങ്ഘാടിതകാസാവധാരിതായ സങ്ഘാടിപാരുതോ, ഏവം വേവണ്ണിയം അജ്ഝുപഗതോ പരായത്തവുത്തികോ പബ്ബജിതോ സചേ അന്നപാനാദീനം ലാഭീ ഹോതി, സോപി ബഹൂ സപത്തേ ലഭതി, തസ്സ ഉസൂയന്താ ബഹൂ സമ്ഭവന്തി. തസ്മാ ഏതം ഏവരൂപം ലാഭസക്കാരേസുമഹബ്ഭയം വിപുലഭയം ആദീനവം ദോസം വിദിത്വാ അപ്പിച്ഛതം സന്തോസഞ്ച ഹദയേ ഠപേത്വാ അനവജ്ജുപ്പാദസ്സാപി ഉപ്പന്നസ്സ ലാഭസ്സ പരിവജ്ജനേന അപ്പലാഭോ, തതോ ഏവ തത്ഥ തണ്ഹാവസ്സുതാഭാവേന അനവസ്സുതോ, സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനതോ ഭിന്നകിലേസതായ വാ ഭിക്ഖു സന്തുട്ഠിട്ഠാനീയസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ വസേന സതോ ഹുത്വാ പരിബ്ബജേ ചരേയ്യ വിഹരേയ്യാതി. തം സുത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ താവദേവ ഥേരം ഖമാപേസും.

തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.