൩. ഹേരഞ്ഞകാനിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അച്ചയന്തി അഹോരത്താതി ആയസ്മതോ ഹേരഞ്ഞകാനിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പരേസം ഭതകോ ഹുത്വാ ജീവന്തോ ഏകദിവസം സുജാതസ്സ നാമ സത്ഥുസാവകസ്സ പംസുകൂലം പരിയേസന്തസ്സ ഉപഡ്ഢദുസ്സം പരിച്ചജി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന താവതിംസേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോസലരഞ്ഞോ ഗാമഭോജകസ്സ ചോരവോസാസകസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഹേരഞ്ഞകാനീതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന രഞ്ഞാ തസ്മിംയേവ ഗാമഭോജകട്ഠാനേ ഠപിതോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ അത്തനോ കനിട്ഠസ്സ തം ഠാനന്തരം ദാപേത്വാ രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൩൧-൪൦) –

‘‘പദുമുത്തരഭഗവതോ, സുജാതോ നാമ സാവകോ;

പംസുകൂലം ഗവേസന്തോ, സങ്കാരേ ചരതേ തദാ.

‘‘നഗരേ ഹംസവതിയാ, പരേസം ഭതകോ അഹം;

ഉപഡ്ഢദുസ്സം ദത്വാന, സിരസാ അഭിവാദയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘തേത്തിംസക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സത്തസത്തതിക്ഖത്തുഞ്ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

ഉപഡ്ഢദുസ്സദാനേന, മോദാമി അകുതോഭയോ.

‘‘ഇച്ഛമാനോ ചഹം അജ്ജ, സകാനനം സപബ്ബതം;

ഖോമദുസ്സേഹി ഛാദേയ്യം, അഡ്ഢദുസ്സസ്സിദം ഫലം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, അഡ്ഢദുസ്സസ്സിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതരം തതോ കമ്മതോ നിവത്തേതുകാമോ തസ്മിംയേവ കമ്മേ അഭിരതം ദിസ്വാ തം ചോദേന്തോ –

൧൪൫. ‘‘അച്ചയന്തി അഹോരത്താ, ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതി;

ആയു ഖീയതി മച്ചാനം, കുന്നദീനംവ ഓദകം.

൧൪൬. ‘‘അഥ പാപാനി കമ്മാനി, കരം ബാലോ ന ബുജ്ഝതി;

പച്ഛാസ്സ കടുകം ഹോതി, വിപാകോ ഹിസ്സ പാപകോ’’തി. –

ഗാഥാദ്വയം അഭാസി.

തത്ഥ അച്ചയന്തീതി അതിക്കമന്തി, ലഹും ലഹും അപഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അഹോരത്താതി രത്തിന്ദിവാ. ജീവിതം ഉപരുജ്ഝതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയഞ്ച ഖണികനിരോധവസേന നിരുജ്ഝതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഖണേ ഖണേ, ത്വം ഭിക്ഖു, ജായസി ച ജിയ്യസി ച മിയ്യസി ച ചവസി ച ഉപപജ്ജസി ചാ’’തി. ആയു ഖീയതി മച്ചാനന്തി മരിതബ്ബസഭാവത്താ മച്ചാതി ലദ്ധനാമാനം ഇമേസം സത്താനം ആയു ‘‘യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസതം അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൧; സം. നി. ൨.൧൪൩; അ. നി. ൭.൭൪) ഏവം പരിച്ഛിന്നകാലപരമായു ഖീയതി ഖയഞ്ച സമ്ഭേദഞ്ച ഗച്ഛതി, യഥാ കിം? കുന്നദീനംവ ഓദകം യഥാ നാമ കുന്നദീനം പബ്ബതേയ്യാനം ഖുദ്ദകനദീനം ഉദകം ചിരം ന തിട്ഠതി, ലഹുതരം ഖീയതി, ആഗതമത്തംയേവ വിഗച്ഛതി, ഏവം സത്താനം ആയു ലഹുതരം ഖീയതി ഖയം ഗച്ഛതി. ഏത്ഥ ച ഉദകമേവ ‘‘ഓദക’’ന്തി വുത്തം, യഥാ മനോയേവ മാനസന്തി.

അഥ പാപാനി കമ്മാനി, കരം ബാലോ ന ബുജ്ഝതീതി ഏവം സംസാരേ അനിച്ചേപി സമാനേ ബാലോ ലോഭവസേന വാ കോധവസേന വാ പാപാനി കമ്മാനി കരോതി, കരോന്തോപി ന ബുജ്ഝതി, പാപം കരോന്തോ ച ‘‘പാപം കരോമീ’’തി അബുജ്ഝനകോ നാമ നത്ഥി, ‘‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ഏവരൂപോ ദുക്ഖോ വിപാകോ’’തി പന അജാനനതോ ‘‘ന ബുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. പച്ഛാസ്സ കടുകം ഹോതീതി യദിപി പാപസ്സ കമ്മസ്സ ആയൂഹനക്ഖണേ ‘‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ ഏവരൂപോ വിപാകോ’’തി ന ബുജ്ഝതി, തതോ പച്ഛാ പന നിരയാദീസു നിബ്ബത്തസ്സ അസ്സ ബാലസ്സ കടുകം അനിട്ഠം ദുക്ഖമേവ ഹോതി. വിപാകോ ഹിസ്സ പാപകോ യസ്മാ അസ്സ പാപകമ്മസ്സ നാമ വിപാകോ പാപകോ നിഹീനോ അനിട്ഠോ ഏവാതി. ഇമം പന ഓവാദം സുത്വാ ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതാ രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ സദത്ഥം നിപ്ഫാദേസി.

ഹേരഞ്ഞകാനിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.