൪. സോമമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പരിത്തം ദാരുന്തി ആയസ്മതോ സോമമിത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ പസന്നമാനസോ ഏകദിവസം കിംസുകരുക്ഖം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ആകാസേ ഖിപിത്വാ പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബാരാണസിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ സോമമിത്തോതി ലദ്ധനാമോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഹുത്വാ വിമലേന നാമ ഥേരേന കതപരിചയത്താ അഭിണ്ഹം തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തോ ധമ്മം സുത്വാ സാസനേ ലദ്ധപ്പസാദോ പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ വത്തപടിവത്തം പൂരേന്തോ വിചരതി. വിമലത്ഥേരോ പന കുസീതോ മിദ്ധബഹുലോ രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേതി. സോമമിത്തോ ‘‘കുസീതം നാമ നിസ്സായ കോ ഗുണോ’’തി തം പഹായ മഹാകസ്സപത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൦.൨൫-൩൦) –

‘‘കിംസുകം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, പഗ്ഗഹേത്വാന അഞ്ജലിം;

ബുദ്ധസേട്ഠം സരിത്വാന, ആകാസേ അഭിപൂജയിം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസമഗച്ഛഹം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സ്വാഗതം വത മേ ആസി, മമ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിമലത്ഥേരം ഓവാദേന തജ്ജേന്തോ –

൧൪൭. ‘‘പരിത്തം ദാരുമാരുയ്ഹ, യഥാ സീദേ മഹണ്ണവേ;

ഏവം കുസീതമാഗമ്മ, സാധുജീവീപി സീദതി;

തസ്മാ തം പരിവജ്ജേയ്യ, കുസീതം ഹീനവീരിയം.

൧൪൮. ‘‘പവിവിത്തേഹി അരിയേഹി, പഹിതത്തേഹി ഝായിഭി;

നിച്ചം ആരദ്ധവീരിയേഹി, പണ്ഡിതേഹി സഹാവസേ’’തി. – ഗാഥാദ്വയം അഭാസി;

തത്ഥ പരിത്തം ദാരുമാരുയ്ഹ, യഥാ സീദേ മഹണ്ണവേതി പേസലോപി കുലപുത്തോ കുസീതം അലസപുഗ്ഗലം നിസ്സായ സീദതി സംസാരേ പതതി, ന തസ്സ പാരം നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി. യസ്മാ ഏതദേവം, തസ്മാ തം അധികുസലധമ്മവസേന സീസം അനുക്ഖിപിത്വാ കുച്ഛിതം സീദനതോ കുസീതം വീരിയാരമ്ഭാഭാവതോ ഹീനവീരിയം പുഗ്ഗലം സബ്ബഥാ വജ്ജേയ്യ, ന തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഏവം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ഗാഥായ കോസജ്ജേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വീരിയാരമ്ഭേ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘പവിവിത്തേഹീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യേ പന കായവിവേകസമ്ഭവേന പവിവിത്താ, തതോ ഏവ കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയാ, നിബ്ബാനം പതിപേസിതത്തതായ പഹിതത്താ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനവസേന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനവസേന ച ഝായിനോ, സബ്ബകാലം പഗ്ഗഹിതവീരിയതായ ആരദ്ധവീരിയാ, ലോകിയലോകുത്തരഭേദായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ പണ്ഡിതാ, തേഹിയേവ സഹ ആവസേയ്യ സദത്ഥം നിപ്ഫാദേതുകാമോ സംവസേയ്യാതി. തം സുത്വാ വിമലത്ഥേരോ സംവിഗ്ഗമാനസോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ സദത്ഥം ആരാധേസി. സ്വായമത്ഥോ പരതോ ആഗമിസ്സതി.

സോമമിത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.