൬. നാഗിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഇതോ ബഹിദ്ധാ പുഥുഅഞ്ഞവാദിനന്തി ആയസ്മതോ നാഗിതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ നാരദോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം മാളകേ നിസിന്നോ ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പുരക്ഖതം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ തീഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, നാഗിതോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ഭഗവതി കപിലവത്ഥുസ്മിം വിഹരന്തേ മധുപിണ്ഡികസുത്തം (മ. നി. ൧.൧൯൯ ആദയോ) സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൪൭-൫൪) –

‘‘വിസാലമാളേ ആസീനോ, അദ്ദസം ലോകനായകം;

ഖീണാസവം ബലപ്പത്തം, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതം.

‘‘സതസഹസ്സാ തേവിജ്ജാ, ഛളഭിഞ്ഞാ മഹിദ്ധികാ;

പരിവാരേന്തി സമ്ബുദ്ധം, കോ ദിസ്വാ നപ്പസീദതി.

‘‘ഞാണേ ഉപനിധാ യസ്സ, ന വിജ്ജതി സദേവകേ;

അനന്തഞാണം സമ്ബുദ്ധം, കോ ദിസ്വാ നപ്പസീദതി.

‘‘ധമ്മകായഞ്ച ദീപേന്തം, കേവലം രതനാകരം;

വികപ്പേതും ന സക്കോന്തി, കോ ദിസ്വാ നപ്പസീദതി.

‘‘ഇമാഹി തീഹി ഗാഥാഹി, നാരദോവ്ഹയവച്ഛലോ;

പദുമുത്തരം ഥവിത്വാന, സമ്ബുദ്ധം അപരാജിതം.

‘‘തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ബുദ്ധസന്ഥവനേന ച;

കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘ഇതോ തിംസകപ്പസതേ, സുമിത്തോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥു അവിതഥദേസനതം ധമ്മസ്സ ച നിയ്യാനികതം നിസ്സായ സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സോ പീതിവേഗപ്പവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ –

൮൬. ‘‘ഇതോ ബഹിദ്ധാ പുഥുഅഞ്ഞവാദിനം, മഗ്ഗോ ന നിബ്ബാനഗമോ യഥാ അയം;

ഇതിസ്സു സങ്ഘം ഭഗവാനുസാസതി, സത്ഥാ സയം പാണിതലേവ ദസ്സയ’’ന്തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ഇതോ ബഹിദ്ധാതി ഇമസ്മാ ബുദ്ധസാസനാ ബാഹിരകേ സമയേ, തേനാഹ ‘‘പുഥുഅഞ്ഞവാദിന’’ന്തി, നാനാതിത്ഥിയാനന്തി അത്ഥോ. മഗ്ഗോ ന നിബ്ബാനഗമോ യഥാ അയന്തി യഥാ അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഏകംസേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛതീതി നിബ്ബാനഗമോ, നിബ്ബാനഗാമീ, ഏവം നിബ്ബാനഗമോ മഗ്ഗോ തിത്ഥിയസമയേ നത്ഥി അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതത്താ അഞ്ഞതിത്ഥിയവാദസ്സ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ, ഇധ തതിയോ സമണോ, ഇധ ചതുത്ഥോ സമണോ, സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪; മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧).

ഇതീതി ഏവം. അസ്സൂതി നിപാതമത്തം. സങ്ഘന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘം, ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോയം യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. സങ്ഘന്തി വാ സമൂഹം, വേനേയ്യജനന്തി അധിപ്പായോ. ഭഗവാതി ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാ, അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയം ഇതിവുത്തകവണ്ണനായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സത്ഥാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം അനുസാസതീതി സത്ഥാ. സയന്തി സയമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹോ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം വസേന അട്ഠങ്ഗികോ നിബ്ബാനഗാമീ അരിയമഗ്ഗോ യഥാ മമ സാസനേ അത്ഥി, ഏവം ബാഹിരകസമയേ മഗ്ഗോ നാമ നത്ഥീ’’തി സീഹനാദം നദന്തോ അമ്ഹാകം സത്ഥാ ഭഗവാ സയമേവ സയമ്ഭൂഞാണേന ഞാതം, സയമേവ വാ മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതോ ഹുത്വാ അത്തനോ ദേസനാവിലാസസമ്പത്തിയാ ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ ദസ്സേന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം വേനേയ്യജനതം അനുസാസതി ഓവദതീതി.

നാഗിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.