൧. ഏകകനിപാതോ

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. സുഭൂതിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി ഛന്നാ മേ കുടികാതിആദിനയപ്പവത്താനം ഥേരഗാഥാനം അത്ഥവണ്ണനാ ഹോതി. സാ പനായം അത്ഥവണ്ണനാ യസ്മാ താസം താസം ഗാഥാനം അട്ഠുപ്പത്തിം പകാസേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതി സുവിഞ്ഞേയ്യാ ച. തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ അട്ഠുപ്പത്തിം പകാസേത്വാ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമാതി.

തത്ഥ ഛന്നാ മേ കുടികാതിഗാഥായ കാ ഉപ്പത്തി? വുച്ചതേ – ഇതോ കിര കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ അനുപ്പന്നേയേവ പദുമുത്തരേ ഭഗവതി ലോകനാഥേ ഹംസവതീനാമകേ നഗരേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ ഏകോ പുത്തോ ഉപ്പജ്ജി. തസ്സ ‘‘നന്ദമാണവോ’’തി നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ അത്തനോ പരിവാരഭൂതേഹി ചതുചത്താലീസായ മാണവകസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പബ്ബതപാദേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേസി. അന്തേവാസികാനമ്പി കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. തേപി ന ചിരേനേവ ഝാനലാഭിനോ അഹേസും.

തേന ച സമയേന പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹംസവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ നന്ദതാപസസ്സ അന്തേവാസികജടിലാനം അരഹത്തൂപനിസ്സയം നന്ദതാപസസ്സ ച ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ സാവകട്ഠാനന്തരസ്സ പത്ഥനം ദിസ്വാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പത്തചീവരമാദായ അഞ്ഞം കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ സീഹോ വിയ ഏകചരോ നന്ദതാപസസ്സ അന്തേവാസികേസു ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേസു ‘‘ബുദ്ധഭാവം മേ ജാനാതൂ’’തി പസ്സന്തസ്സേവ നന്ദതാപസസ്സ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. നന്ദതാപസോ ബുദ്ധാനുഭാവഞ്ചേവ ലക്ഖണപാരിപൂരിഞ്ച ദിസ്വാ ലക്ഖണമന്തേ സമ്മസിത്വാ ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ നാമ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ, പബ്ബജന്തോ ലോകേ വിവടച്ഛദോ സബ്ബഞ്ഞൂ ബുദ്ധോ ഹോതി. അയം പുരിസാജാനീയോ നിസ്സംസയം ബുദ്ധോതി ഞത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ, പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നന്ദതാപസോപി അത്തനോ അനുച്ഛവികം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ ചതുചത്താലീസസഹസ്സജടിലാ പണീതപണീതാനി ഓജവന്താനി ഫലാഫലാനി ഗഹേത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം സമ്പത്താ ബുദ്ധാനഞ്ചേവ ആചരിയസ്സ ച നിസിന്നാസനം ഓലോകേന്താ ആഹംസു – ‘‘ആചരിയ, മയം ‘ഇമസ്മിം ലോകേ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ നത്ഥീ’തി വിചരാമ, അയം പന പുരിസോ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ മഞ്ഞേ’’തി. നന്ദതാപസോ, ‘‘താതാ, കിം വദേഥ, സാസപേന സദ്ധിം അട്ഠസട്ഠിസതസഹസ്സയോജനുബ്ബേധം സിനേരും ഉപമേതും ഇച്ഛഥ, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന സദ്ധിം മാ മം ഉപമിത്ഥാ’’തി ആഹ. അഥ തേ താപസാ ‘‘സചേ അയം ഓരകോ അഭവിസ്സ, ന അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഏവം ഉപമം ആഹരേയ്യ, യാവ മഹാ വതായം പുരിസാജാനീയോ’’തി പാദേസു നിപതിത്വാ സിരസാ വന്ദിംസു. അഥ തേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘താതാ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥി, ഭഗവാ ച ഭിക്ഖാചാരവേലായം ഇധാഗതോ, തസ്മാ മയം യഥാബലം ദേയ്യധമ്മം ദസ്സാമ, തുമ്ഹേ യം യം പണീതം ഫലാഫലം ആനീതം, തം തം ആഹരഥാ’’തി വത്വാ ആഹരാപേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ സയം തഥാഗതസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാരാ ഫലാഫലേ പടിഗ്ഗഹിതമത്തേ ദേവതാ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. താപസോ ഉദകമ്പി സയമേവ പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ ഭോജനകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ നിസിന്നേ സത്ഥരി സബ്ബേ അന്തേവാസികേ പക്കോസിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയം കഥം കഥേന്തോ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. ഭിക്ഖൂ സത്ഥു ചിത്തം ഞത്വാ സതസഹസ്സമത്താ ഖീണാസവാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു.

നന്ദതാപസോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, ബുദ്ധാനം നിസിന്നാസനമ്പി നീചം, സമണസതസഹസ്സസ്സപി ആസനം നത്ഥി, തുമ്ഹേഹി അജ്ജ ഉളാരം ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സക്കാരം കാതും വട്ടതി, പബ്ബതപാദതോ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരഥാ’’തി. അചിന്തേയ്യത്താ ഇദ്ധിവിസയസ്സ മുഹുത്തേനേവ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ ബുദ്ധാനം യോജനപ്പമാണം പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും. അഗ്ഗസാവകാനം തിഗാവുതം, സേസഭിക്ഖൂനം അഡ്ഢയോജനികാദിഭേദം, സങ്ഘനവകസ്സ ഉസഭമത്തം അഹോസി. ഏവം പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു നന്ദതാപസോ തഥാഗതസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഇമം പുപ്ഫാസനം അഭിരുഹഥാ’’തി ആഹ. നിസീദി ഭഗവാ പുപ്ഫാസനേ. ഏവം നിസിന്നേ സത്ഥരി സത്ഥു ആകാരം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിംസു. നന്ദതാപസോ മഹന്തം പുപ്ഫഛത്തം ഗഹേത്വാ തഥാഗതസ്സ മത്ഥകേ ധാരേന്തോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ‘‘താപസാനം അയം സക്കാരോ മഹപ്ഫലോ ഹോതൂ’’തി നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജി. സത്ഥു സമാപന്നഭാവം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂപി സമാപജ്ജിംസു. തഥാഗതേ സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖാചാരകാലേ സമ്പത്തേ വനമൂലഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേസകാലേ ബുദ്ധാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തി. നന്ദതാപസോ പന ഭിക്ഖാചാരമ്പി അഗന്ത്വാ പുപ്ഫഛത്തം ധാരേന്തോ സത്താഹം പീതിസുഖേനേവ വീതിനാമേതി.

സത്ഥാ നിരോധതോ വുട്ഠായ അരണവിഹാരിഅങ്ഗേന ദക്ഖിണേയ്യങ്ഗേന ചാതി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഏകം സാവകം ‘‘ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി ആണാപേസി. സോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ സന്തികാ പടിലദ്ധമഹാലാഭോ മഹായോധോ വിയ തുട്ഠമാനസോ അത്തനോ വിസയേ ഠത്വാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ അനുമോദനം അകാസി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ സയം ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേ ചതുചത്താലീസസഹസ്സതാപസാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേസം താവദേവ കേസമസ്സു അന്തരധായി. അട്ഠ പരിക്ഖാരാ കായേ പടിമുക്കാവ അഹേസും സട്ഠിവസ്സത്ഥേരാ വിയ സത്ഥാരം പരിവാരയിംസു. നന്ദതാപസോ പന വിക്ഖിത്തചിത്തതായ വിസേസം നാധിഗച്ഛി. തസ്സ കിര അരണവിഹാരിത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സോതും ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഇമിനാ സാവകേന ലദ്ധധുരം ലഭേയ്യ’’ന്തി ചിത്തം ഉദപാദി. സോ തേന പരിവിതക്കേന മഗ്ഗഫലപടിവേധം കാതും നാസക്ഖി. തഥാഗതം പന വന്ദിത്വാ സമ്മുഖേ ഠത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, യേന ഭിക്ഖുനാ ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനാ കതാ, കോ നാമായം തുമ്ഹാകം സാസനേ’’തി. ‘‘അരണവിഹാരിഅങ്ഗേ ദക്ഖിണേയ്യഅങ്ഗേ ച ഏതദഗ്ഗം പത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖൂ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, യ്വായം മയാ സത്താഹം പുപ്ഫഛത്തം ധാരേന്തേന സക്കാരോ കതോ, തേന അധികാരേന ന അഞ്ഞം സമ്പത്തിം പത്ഥേമി, അനാഗതേ പന ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അയം ഥേരോ വിയ ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനമകാസി.

സത്ഥാ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതി നു, ഖോ ഇമസ്സ താപസസ്സ പത്ഥനാ’’തി അനാഗതംസഞാണം പേസേത്വാ ഓലോകേന്തോ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ സമിജ്ഝനകഭാവം ദിസ്വാ നന്ദതാപസം ആഹ – ‘‘ന തേ അയം പത്ഥനാ മോഘാ ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി വത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ആകാസം പക്ഖന്ദി. നന്ദതാപസോ യാവ ചക്ഖുപഥസമതിക്കമാ സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സോ അപരഭാഗേ കാലേന കാലം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണി. അപരിഹീനജ്ഝാനോവ കാലങ്കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. തതോ പന ചുതോ അപരാനിപി പഞ്ച ജാതിസതാനി പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകോ അഹോസി. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേപി പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകോ ഹുത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേസി. ഏതം കിര വത്തം അപരിപൂരേത്വാ മഹാസാവകഭാവം പാപുണന്താ നാമ നത്ഥി. ഗതപച്ചാഗതവത്തം പന ആഗമട്ഠകഥാസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സോ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ കാലങ്കത്വാ കാമാവചരദേവലോകേ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൩.൧൫൧) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, നിസഭോ നാമ പബ്ബതോ;

അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, പണ്ണസാലാ സുമാപിതാ.

‘‘കോസിയോ നാമ നാമേന, ജടിലോ ഉഗ്ഗതാപനോ;

ഏകാകിയോ അദുതിയോ, വസാമി നിസഭേ തദാ.

‘‘ഫലം മൂലഞ്ച പണ്ണഞ്ച, ന ഭുഞ്ജാമി അഹം തദാ;

പവത്തംവ സുപാതാഹം, ഉപജീവാമി താവദേ.

‘‘നാഹം കോപേമി ആജീവം, ചജമാനോപി ജീവിതം;

ആരാധേമി സകം ചിത്തം, വിവജ്ജേമി അനേസനം.

‘‘രാഗൂപസംഹിതം ചിത്തം, യദാ ഉപ്പജ്ജതേ മമ;

സയംവ പച്ചവേക്ഖാമി, ഏകഗ്ഗോ തം ദമേമഹം.

‘‘രജ്ജസേ രജ്ജനീയേ ച, ദുസ്സനീയേ ച ദുസ്സസേ;

മുയ്ഹസേ മോഹനീയേ ച, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘വിസുദ്ധാനം അയം വാസോ, നിമ്മലാനം തപസ്സിനം;

മാ ഖോ വിസുദ്ധം ദൂസേസി, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘അഗാരികോ ഭവിത്വാന, യദാ പുത്തം ലഭിസ്സസി;

ഉഭോപി മാ വിരാധേസി, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘ഛവാലാതം യഥാ കട്ഠം, ന ക്വചി കിച്ചകാരകം;

നേവ ഗാമേ അരഞ്ഞേ വാ, ന ഹി തം കട്ഠസമ്മതം.

‘‘ഛവാലാതൂപമോ ത്വം സി, ന ഗിഹീ നാപി സഞ്ഞതോ;

ഉഭതോ മുത്തകോ അജ്ജ, നിക്ഖമസ്സു വനാ തുവം.

‘‘സിയാ നു ഖോ തവ ഏതം, കോ പജാനാതി തേ ഇദം;

സദ്ധാധുരം വഹിസി മേ, കോസജ്ജബഹുലായ ച.

‘‘ജിഗുച്ഛിസ്സന്തി തം വിഞ്ഞൂ, അസുചിം നാഗരികോ യഥാ;

ആകഡ്ഢിത്വാന ഇസയോ, ചോദയിസ്സന്തി തം സദാ.

‘‘തം വിഞ്ഞൂ പവദിസ്സന്തി, സമതിക്കന്തസാസനം;

സംവാസം അലഭന്തോ ഹി, കഥം ജീവിഹിസി തുവം.

‘‘തിധാപഭിന്നം മാതങ്ഗം, കുഞ്ജരം സട്ഠിഹായനം;

ബലീ നാഗോ ഉപഗന്ത്വാ, യൂഥാ നീഹരതേ ഗജം.

‘‘യൂഥാ വിനിസ്സടോ സന്തോ, സുഖം സാതം ന വിന്ദതി;

ദുക്ഖിതോ വിമനോ ഹോതി, പജ്ഝായന്തോ പവേധതി.

‘‘തഥേവ ജടിലാ തമ്പി, നീഹരിസ്സന്തി ദുമ്മതിം;

തേഹി ത്വം നിസ്സടോ സന്തോ, സുഖം സാതം ന ലച്ഛസി.

‘‘ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, സോകസല്ലസമപ്പിതോ;

ദയ്ഹതി പരിളാഹേന, ഗജോ യൂഥാവ നിസ്സടോ.

‘‘ജാതരൂപം യഥാ കൂടം, നേവ ഝായതി കത്ഥചി;

തഥാ സീലവീഹിനോ ത്വം, ന ഝായിസ്സസി കത്ഥചി.

‘‘അഗാരം വസമാനോപി, കഥം ജീവിഹിസി തുവം;

മത്തികം പേത്തികഞ്ചാപി, നത്ഥി തേ നിഹിതം ധനം.

‘‘സയം കമ്മം കരിത്വാന, ഗത്തേ സേദം പമോചയം;

ഏവം ജീവിഹിസി ഗേഹേ, സാധു തേ തം ന രുച്ചതി.

‘‘ഏവാഹം തത്ഥ വാരേമി, സംകിലേസഗതം മനം;

നാനാധമ്മകഥം കത്വാ, പാപാ ചിത്തം നിവാരയിം.

‘‘ഏവം മേ വിഹരന്തസ്സ, അപ്പമാദവിഹാരിനോ;

തിംസവസ്സസഹസ്സാനി, വിപിനേ മേ അതിക്കമും.

‘‘അപ്പമാദരതം ദിസ്വാ, ഉത്തമത്ഥം ഗവേസകം;

പദുമുത്തരസമ്ബുദ്ധോ, ആഗച്ഛി മമ സന്തികം.

‘‘തിമ്ബരൂസകവണ്ണാഭോ, അപ്പമേയ്യോ അനൂപമോ;

രൂപേനാസദിസോ ബുദ്ധോ, ആകാസേ ചങ്കമീ തദാ.

‘‘സുഫുല്ലോ സാലരാജാവ, വിജ്ജൂവബ്ഭഘനന്തരേ;

ഞാണേനാസദിസോ ബുദ്ധോ, ആകാസേ ചങ്കമീ തദാ.

‘‘സീഹരാജാവസമ്ഭീതോ, ഗജരാജാവ ദപ്പിതോ;

ലാസീതോ ബ്യഗ്ഘരാജാവ, ആകാസേ ചങ്കമീ തദാ.

‘‘സിങ്ഘീനിക്ഖസവണ്ണാഭോ, ഖദിരങ്ഗാരസന്നിഭോ;

മണി യഥാ ജോതിരസോ, ആകാസേ ചങ്കമീ തദാ.

‘‘വിസുദ്ധകേലാസനിഭോ, പുണ്ണമായേവ ചന്ദിമാ;

മജ്ഝന്ഹികേവ സൂരിയോ, ആകാസേ ചങ്കമീ തദാ.

‘‘ദിസ്വാ നഭേ ചങ്കമന്തം, ഏവം ചിന്തേസഹം തദാ;

ദേവോ നു ഖോ അയം സത്തോ, ഉദാഹു മനുജോ അയം.

‘‘ന മേ സുതോ വാ ദിട്ഠോ വാ, മഹിയാ ഏദിസോ നരോ;

അപി മന്തപദം അത്ഥി, അയം സത്ഥാ ഭവിസ്സതി.

‘‘ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാന, സകം ചിത്തം പസാദയിം;

നാനാപുപ്ഫഞ്ച ഗന്ധഞ്ച, സന്നിപാതേസഹം തദാ.

‘‘പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, സാധുചിത്തം മനോരമം;

നരസാരഥിനം അഗ്ഗം, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘ഇദം മേ ആസനം വീര, പഞ്ഞത്തം തവനുച്ഛവം;

ഹാസയന്തോ മമം ചിത്തം, നിസീദ കുസുമാസനേ.

‘‘നിസീദി തത്ഥ ഭഗവാ, അസമ്ഭീതോവ കേസരീ;

സത്തരത്തിന്ദിവം ബുദ്ധോ, പവരേ കുസുമാസനേ.

‘‘നമസ്സമാനോ അട്ഠാസിം, സത്തരത്തിന്ദിവം അഹം;

വുട്ഠഹിത്വാ സമാധിമ്ഹാ, സത്ഥാ ലോകേ അനുത്തരോ;

മമ കമ്മം പകിത്തേന്തോ, ഇദം വചനമബ്രവി.

‘‘ഭാവേഹി ബുദ്ധാനുസ്സതിം, ഭാവനാനമനുത്തരം;

ഇമം സതിം ഭാവയിത്വാ, പൂരയിസ്സസി മാനസം.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സസി;

അസീതിക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജം കരിസ്സസി;

സഹസ്സക്ഖത്തും ചക്കവത്തീ, രാജാ രട്ഠേ ഭവിസ്സസി.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

അനുഭോസ്സസി തം സബ്ബം, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ഫലം.

‘‘ഭവാഭവേ സംസരന്തോ, മഹാഭോഗം ലഭിസ്സസി;

ഭോഗേ തേ ഊനതാ നത്ഥി, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ഫലം.

‘‘കപ്പസതസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘അസീതികോടിം ഛഡ്ഡേത്വാ, ദാസേ കമ്മകരേ ബഹൂ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിസ്സസി.

‘‘ആരാധയിത്വാ സമ്ബുദ്ധം, ഗോതമം സക്യപുങ്ഗവം;

സുഭൂതി നാമ നാമേന, ഹേസ്സസി സത്ഥു സാവകോ.

‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാ, ദക്ഖിണേയ്യഗുണമ്ഹി തം;

തഥാരണവിഹാരേ ച, ദ്വീസു അഗ്ഗേ ഠപേസ്സസി.

‘‘ഇദം വത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, ജലജുത്തമനാമകോ;

നഭം അബ്ഭുഗ്ഗമീ വീരോ, ഹംസരാജാവ അമ്ബരേ.

‘‘സാസിതോ ലോകനാഥേന, നമസ്സിത്വാ തഥാഗതം;

സദാ ഭാവേമി മുദിതോ, ബുദ്ധാനുസ്സതിമുത്തമം.

‘‘തേന കമ്മേന സുകതേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

ജഹിത്വാ മാനുസം ദേഹം, താവതിംസം അഗച്ഛഹം.

‘‘അസീതിക്ഖത്തും ദേവിന്ദോ, ദേവരജ്ജമകാരയിം;

സഹസ്സക്ഖത്തും രാജാ ച, ചക്കവത്തീ അഹോസഹം.

‘‘പദേസരജ്ജം വിപുലം, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയം;

അനുഭോമി സുസമ്പത്തിം, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ഫലം.

‘‘ഭവാഭവേ സംസരന്തോ, മഹാഭോഗം ലഭാമഹം;

ഭോഗേ മേ ഊനതാ നത്ഥി, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ഫലം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധാനുസ്സതിയാ ഫലം.

‘‘പടിസമ്ഭിദാ ചതസ്സോ, വിമോക്ഖാപി ച അട്ഠിമേ;

ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛികതാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. –

ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ സുഭൂതിത്ഥേരോ ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസിത്ഥാതി.

ഏവം പന സോ താവതിംസഭവനേ അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനവസേന ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ അനേകസതക്ഖത്തും ചക്കവത്തിരാജാ ച പദേസരാജാ ച ഹുത്വാ ഉളാരം മനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അഥ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിയം സുമനസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കനിട്ഠോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി ‘‘സുഭൂതീ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി.

തേന ച സമയേന അമ്ഹാകം ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തത്ഥ വേളുവനപടിഗ്ഗഹണാദിനാ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ സീതവനേ വിഹരതി. തദാ അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി സാവത്ഥിയം ഉട്ഠാനകഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ അത്തനോ സഹായസ്സ രാജഗഹസേട്ഠിനോ ഘരം ഗതോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ സത്ഥാരം സീതവനേ വിഹരന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം സാവത്ഥിം ആഗമനത്ഥായ യാചിത്വാ തതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനേ മഗ്ഗേ യോജനേ യോജനേ സതസഹസ്സപരിച്ചാഗേന വിഹാരേ പതിട്ഠാപേത്വാ സാവത്ഥിയം രാജമാനേന അട്ഠകരീസപ്പമാണം ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഉയ്യാനഭൂമിം കോടിസന്ഥാരേന കിണിത്വാ തത്ഥ ഭഗവതോ വിഹാരം കാരേത്വാ അദാസി. വിഹാരപരിഗ്ഗഹണദിവസേ അയം സുഭൂതികുടുമ്ബികോ അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിനാ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സദ്ധം പടിലഭിത്വാ പബ്ബജി. സോ ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ ദ്വേ മാതികാ പഗുണാ കത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ അരഞ്ഞേ സമണധമ്മം കരോന്തോ മേത്താഝാനപാദകം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ ധമ്മം ദേസേന്തോ യസ്മാ സത്ഥാരാ ദേസിതനിയാമേന അനോദിസ്സകം കത്വാ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ അരണവിഹാരീനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഘരേ ഘരേ മേത്താഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഭിക്ഖം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ‘‘ഏവം ദായകാനം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ദക്ഖിണേയ്യാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം അരണവിഹാരീനം യദിദം സുഭൂതി, ദക്ഖിണേയ്യാനം യദിദം സുഭൂതീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൧). ഏവമയം മഹാഥേരോ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ അത്തനാ പൂരിതപാരമീനം ഫലസ്സ മത്ഥകം പത്വാ ലോകേ അഭിഞ്ഞാതോ അഭിലക്ഖിതോ ഹുത്വാ ബഹുജനഹിതായ ജനപദചാരികം ചരന്തോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം അഗമാസി.

രാജാ ബിമ്ബിസാരോ ഥേരസ്സ ആഗമനം സുത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, വസഥാ’’തി വത്വാ ‘‘നിവാസനട്ഠാനം കരിസ്സാമീ’’തി പക്കന്തോ വിസ്സരി. ഥേരോ സേനാസനം അലഭന്തോ അബ്ഭോകാസേ വീതിനാമേസി. ഥേരസ്സ ആനുഭാവേന ദേവോ ന വസ്സതി. മനുസ്സാ അവുട്ഠിതായ ഉപദ്ദുതാ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരേ ഉക്കുട്ഠിമകംസു. രാജാ ‘‘കേന നു ഖോ കാരണേന ദേവോ ന വസ്സതീ’’തി വീമംസന്തോ ‘‘ഥേരസ്സ അബ്ഭോകാസവാസേന മഞ്ഞേ ന വസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ പണ്ണകുടിം കാരാപേത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ, ഭന്തേ, പണ്ണകുടിയാ വസഥാ’’തി വത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. ഥേരോ കുടികം പവിസിത്വാ തിണസന്ഥാരകേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. തദാ പന ദേവോ ഥോകം ഥോകം ഫുസായതി, ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതി. അഥ ഥേരോ ലോകസ്സ അവുട്ഠികഭയം വിസമിതുകാമോ അത്തനോ അജ്ഝത്തികബാഹിരവത്ഥുകസ്സ പരിസ്സയസ്സ അഭാവം പവേദേന്തോ –

൧. ‘‘ഛന്നാ മേ കുടികാ സുഖാ നിവാതാ, വസ്സ ദേവ യഥാസുഖം;

ചിത്തം മേ സുസമാഹിതം വിമുത്തം, ആതാപീ വിഹരാമി വസ്സ ദേവാ’’തി. –

ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഛന്ന-സദ്ദോ താവ ‘‘ഛന്നാ സാ കുമാരികാ ഇമസ്സ കുമാരകസ്സ’’ (പാരാ. ൨൯൬) ‘‘നച്ഛന്നം നപ്പതിരൂപ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. ൩൮൩) പതിരൂപേ ആഗതോ. ‘‘ഛന്നം ത്വേവ, ഫഗ്ഗുണ, ഫസ്സായതനാന’’ന്തിആദീസു വചനവിസിട്ഠേ സങ്ഖ്യാവിസേസേ. ‘‘ഛന്നമതിവസ്സതി, വിവടം നാതിവസ്സതീ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൫) ഗഹണേ. ‘‘ക്യാഹം തേ നച്ഛന്നോപി കരിസ്സാമീ’’തിആദീസു നിവാസനപാരുപനേ ‘‘ആയസ്മാ ഛന്നോ അനാചാരം ആചരതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൪൨൪) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘സബ്ബച്ഛന്നം സബ്ബപരിച്ഛന്നം (പാചി. ൫൨, ൫൪), ഛന്നാ കുടി ആഹിതോ ഗിനീ’’തി (സു. നി. ൧൮) ച ആദീസു തിണാദീഹി ഛാദനേ. ഇധാപി തിണാദീഹി ഛാദനേയേവ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്മാ തിണേന വാ പണ്ണേന വാ ഛന്നാ യഥാ ന വസ്സതി വസ്സോദകപതനം ന ഹോതി ന ഓവസ്സതി, ഏവം സമ്മദേവ ഛാദിതാതി അത്ഥോ.

മേ-സദ്ദോ ‘‘കിച്ഛേന മേ അധിഗതം, ഹലം ദാനി പകാസിതു’’ന്തിആദീസു (മഹാവ. ൮; ദീ. നി. ൨.൬൫; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨) കരണേ ആഗതോ, മയാതി അത്ഥോ. ‘‘തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൧൮൨; അ. നി. ൪.൨൫൭) സമ്പദാനേ, മയ്ഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘പുബ്ബേവ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ’’ആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൬; സം. നി. ൪.൧൪) സാമിഅത്ഥേ ആഗതോ. ഇധാപി സാമിഅത്ഥേ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ, മമാതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി ഖീണാസവാനം മമായിതബ്ബം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി ലോകധമ്മേഹി അനുപലിത്തഭാവതോ, ലോകസമഞ്ഞാവസേന പന തേസമ്പി ‘‘അഹം മമാ’’തി വോഹാരമത്തം ഹോതി. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘കിന്തി മേ സാവകാ ധമ്മദായാദാ ഭവേയ്യും, നോ ആമിസദായാദാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൯).

കുടികാതി പന മാതുകുച്ഛിപി കരജകായോപി തിണാദിച്ഛദനോ പതിസ്സയോപി വുച്ചതി. തഥാ ഹി –

‘‘മാതരം കുടികം ബ്രൂസി, ഭരിയം ബ്രൂസി കുലാവകം;

പുത്തേ സന്താനകേ ബ്രൂസി, തണ്ഹാ മേ ബ്രൂസി ബന്ധന’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൯) –

ആദീസു മാതുകുച്ഛി ‘‘കുടികാ’’തി വുത്താ.

‘‘അട്ഠികങ്കലകുടികേ, മംസന്ഹാരുപസിബ്ബിതേ;

ധിരത്ഥു പൂരേ ദുഗ്ഗന്ധേ, പരഗത്തേ മമായസീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൧൫൩) –

ആദീസു കേസാദിസമൂഹഭൂതോ കരജകായോ. ‘‘കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ ഭഗിനി കുടി ഓവസ്സതി’’ (മ. നി. ൨.൨൯൧) ‘‘കുടി നാമ ഉല്ലിത്താ വാ ഹോതി അവലിത്താ വാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൩൪൯) തിണഛദനപതിസ്സയോ. ഇധാപി സോ ഏവ വേദിതബ്ബോ പണ്ണസാലായ അധിപ്പേതത്താ. കുടി ഏവ ഹി കുടികാ, അപാകടകുടി ‘‘കുടികാ’’തി വുത്താ.

സുഖ-സദ്ദോ പന ‘‘വിപിട്ഠികത്വാന സുഖം ദുഖഞ്ച, പുബ്ബേവ ച സോമനസ്സദോമനസ്സ’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൬൭) സുഖവേദനായം ആഗതോ. ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ, സുഖാ സദ്ധമ്മദേസനാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൪) സുഖമൂലേ. ‘‘സുഖസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, അധിവചനം യദിദം പുഞ്ഞാനീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൭.൬൨; ഇതിവു. ൨൨) സുഖഹേതുമ്ഹി. ‘‘യസ്മാ ച, ഖോ, മഹാലി, രൂപം സുഖം സുഖാനുപതിതം സുഖാവക്കന്ത’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൩.൬൦) സുഖാരമ്മണേ, ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഏതേ, ചുന്ദ, അരിയസ്സ വിനയേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൮൨) അബ്യാപജ്ജേ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൧൫; ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪) നിബ്ബാനേ. ‘‘യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൨൫) സുഖപ്പച്ചയട്ഠാനേ. ‘‘സോവഗ്ഗികം സുഖവിപാകം സഗ്ഗസംവത്തനിക’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൬൩; സം. നി. ൧.൧൩൦) ഇട്ഠേ, പിയമനാപേതി അത്ഥോ. ഇധാപി ഇട്ഠേ സുഖപ്പച്ചയേ വാ ദട്ഠബ്ബോ. സാ ഹി കുടി അന്തോ ബഹി ച മനാപഭാവേന സമ്പാദിതാ നിവാസനഫാസുതായ ‘‘സുഖാ’’തി വുത്താ. തഥാ നാതിസീതനാതിഉണ്ഹതായ ഉതുസുഖസമ്പത്തിയോഗേന കായികചേതസികസുഖസ്സ പച്ചയഭാവതോ.

നിവാതാതി അവാതാ, ഫുസിതഗ്ഗളപിഹിതവാതപാനത്താ വാതപരിസ്സയരഹിതാതി അത്ഥോ. ഇദം തസ്സാ കുടികാ സുഖഭാവവിഭാവനം. സവാതേ ഹി സേനാസനേ ഉതുസപ്പായോ ന ലബ്ഭതി, നിവാതേ സോ ലബ്ഭതീതി. വസ്സാതി പവസ്സ സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛ. ദേവാതി അയം ദേവ-സദ്ദോ ‘‘ഇമാനി തേ, ദേവ, ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി, ഏത്ഥ, ദേവ, ഛന്ദം ജനേഹി ജീവിതേ അപേക്ഖ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൬൬) സമ്മുതിദേവേ ഖത്തിയേ ആഗതോ. ‘‘ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൩൭) ഉപപത്തിദേവേസു. ‘‘തസ്സ ദേവാതിദേവസ്സ, സാസനം സബ്ബദസ്സിനോ’’തിആദീസു വിസുദ്ധിദേവേസു. വിസുദ്ധിദേവാനഞ്ഹി ഭഗവതോ അതിദേവഭാവേ വുത്തേ ഇതരേസം വുത്തോ ഏവ ഹോതി. ‘‘വിദ്ധേ വിഗതവലാഹകേ ദേവേ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൮൬; സം. നി. ൧.൧൧൦; ഇതിവു. ൨൭) ആകാസേ. ‘‘ദേവോ ച കാലേന കാലം ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) മേഘേ പജ്ജുന്നേ വാ. ഇധാപി മേഘേ പജ്ജുന്നേ വാ ദട്ഠബ്ബോ. വസ്സാതി ഹി തേ ആണാപേന്തോ ഥേരോ ആലപതി. യഥാസുഖന്തി യഥാരുചിം. തവ വസ്സനേന മയ്ഹം ബാഹിരോ പരിസ്സയോ നത്ഥി, തസ്മാ യഥാകാമം വസ്സാതി വസ്സൂപജീവിസത്തേ അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ വദതി.

ഇദാനി അബ്ഭന്തരേ പരിസ്സയാഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചിത്തം മേ സുസമാഹിതന്തി മമ ചിത്തം സുട്ഠു അതിവിയ സമ്മാ സമ്മദേവ ഏകഗ്ഗഭാവേന ആരമ്മണേ ഠപിതം. തഞ്ച ഖോ ന നീവരണാദിവിക്ഖമ്ഭനമത്തേന; അപി ച ഖോ വിമുത്തം ഓരമ്ഭാഗിയഉദ്ധംഭാഗിയസങ്ഗഹേഹി സബ്ബസംയോജനേഹി സബ്ബകിലേസധമ്മതോ ച വിസേസേന വിമുത്തം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന പടിപസ്സദ്ധിപ്പഹാനവസേന തേ പജഹിത്വാ ഠിതന്തി അത്ഥോ. ആതാപീതി വീരിയവാ. ഫലസമാപത്തിഅത്ഥം വിപസ്സനാരമ്ഭവസേന ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥഞ്ച ആരദ്ധവീരിയോ ഹുത്വാ വിഹരാമി, ദിബ്ബവിഹാരാദീഹി അത്തഭാവം പവത്തേമി, ന പന കിലേസപ്പഹാനത്ഥം, പഹാതബ്ബസ്സേവ അഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘യഥാ പന ബാഹിരപരിസ്സയാഭാവേന, ദേവ, മയാ ത്വം വസ്സനേ നിയോജിതോ, ഏവം അബ്ഭന്തരപരിസ്സയാഭാവേനപീ’’തി ദസ്സേന്തോ പുനപി ‘‘വസ്സ, ദേവാ’’തി ആഹ.

അപരോ നയോ ഛന്നാതി ഛാദിതാ പിഹിതാ. കുടികാതി അത്തഭാവോ. സോ ഹി ‘‘അനേകാവയവസ്സ സമുദായസ്സ അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലസ്സ തണ്ഹാസംയുത്തസ്സ അയഞ്ചേവ കായോ സമുദാഗതോ, ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൯) കായോതി ആഗതോ. ‘‘സിഞ്ച, ഭിക്ഖു, ഇമം നാവം, സിത്താ തേ ലഹുമേസ്സതീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൬൬) നാവാതി ആഗതോ. ‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖത’’ന്തി (ധ. പ. ൧൫൪) ച ആദീസു ഗഹന്തി ആഗതോ. ‘‘സത്തോ ഗുഹായം ബഹുനാഭിഛന്നോ, തിട്ഠം നരോ മോഹനസ്മിം പഗാള്ഹോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൭൭൮) ഗുഹാതി ആഗതോ. ‘‘നേലങ്ഗോ സേതപച്ഛാദോ, ഏകാരോ വത്തതീ രഥോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൬൫) രഥോതി ആഗതോ. ‘‘പുന ഗേഹം ന കാഹസീ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൫൪) ഗേഹന്തി ആഗതോ. ‘‘വിവടാ കുടി നിബ്ബുതോ ഗിനീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൧൯) കുടീതി ആഗതോ. തസ്മാ ഇധാപി സോ ‘‘കുടികാ’’തി വുത്തോ. അത്തഭാവോ ഹി കട്ഠാദീനി പടിച്ച ലബ്ഭമാനാ ഗേഹനാമികാ കുടികാ വിയ അട്ഠിആദിസഞ്ഞിതേ പഥവീധാതുആദികേ ഫസ്സാദികേ ച പടിച്ച ലബ്ഭമാനോ ‘‘കുടികാ’’തി വുത്തോ, ചിത്തമക്കടസ്സ നിവാസഭാവതോ ച. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠികങ്കലകുടിവേസാ, മക്കടാവസഥോ ഇതി;

മക്കടോ പഞ്ചദ്വാരായ, കുടികായ പസക്കിയ;

ദ്വാരേനാനുപരിയാതി, ഘട്ടയന്തോ പുനപ്പുന’’ന്തി ച.

സാ പനേസാ അത്തഭാവകുടികാ ഥേരസ്സ തിണ്ണം ഛന്നം അട്ഠന്നഞ്ച അസംവരദ്വാരാനം വസേന സമതി വിജ്ഝനകസ്സ രാഗാദിഅവസ്സുതസ്സ പഞ്ഞായ സംവുതത്താ സമ്മദേവ പിഹിതത്താ ‘‘ഛന്നാ’’തി വുത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമി, പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൧). വുത്തനയേന ഛന്നത്താ ഏവ കിലേസദുക്ഖാഭാവതോ നിരാമിസസുഖസമങ്ഗിതായ ച സുഖാ സുഖപ്പത്താ, തതോ ഏവ ച നിവാതാ നിഹതമാനമദഥമ്ഭസാരമ്ഭതായ നിവാതവുത്തികാ. അയഞ്ച നയോ ‘‘മയ്ഹം ന സംകിലേസധമ്മാനം സംവരണമത്തേന സിദ്ധോ, അഥ ഖോ അഗ്ഗമഗ്ഗസമാധിനാ സുട്ഠു സമാഹിതചിത്തതായ ചേവ അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞായ സബ്ബസംയോജനേഹി വിപ്പമുത്തചിത്തതായ ചാ’’തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചിത്തം മേ സുസമാഹിതം വിമുത്ത’’ന്തി. ഏവംഭൂതോ ച ‘‘ഇദാനാഹം കതകരണീയോ’’തി ന അപ്പോസ്സുക്കോ ഹോമി, അഥ ഖോ ആതാപീ വിഹരാമി, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഹിതസുഖൂപസംഹാരേ ഉസ്സാഹജാതോ ഭിക്ഖാചാരകാലേപി അനുഘരം ബ്രഹ്മവിഹാരേനേവ വിഹരാമി. തസ്മാ ത്വമ്പി, ദേവ, പജ്ജുന്ന മയ്ഹം പിയം കാതുകാമതായപി വസ്സൂപജീവീനം സത്താനം അനുകമ്പായപി വസ്സ സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ഥേരോ ‘‘ഛന്നാ മേ കുടികാ സുഖാ നിവാതാ’’തി ഇമിനാ ലോകിയലോകുത്തരഭേദം അത്തനോ അധിസീലസിക്ഖം ദസ്സേതി. ‘‘ചിത്തം മേ സുസമാഹിത’’ന്തി ഇമിനാ അധിചിത്തസിക്ഖം. ‘‘വിമുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖം. ‘‘ആതാപീ വിഹരാമീ’’തി ഇമിനാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം. അഥ വാ ‘‘ഛന്നാ മേ കുടികാ സുഖാ നിവാതാ’’തി ഇമിനാ അനിമിത്തവിഹാരം ദസ്സേതി കിലേസവസ്സപിധാനമുഖേന നിച്ചാദിനിമിത്തുഗ്ഘാടനദീപനതോ. ‘‘ചിത്തം മേ സുസമാഹിത’’ന്തി ഇമിനാ അപ്പണിഹിതവിഹാരം. ‘‘വിമുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ സുഞ്ഞതവിഹാരം. ‘‘ആതാപീ വിഹരാമീ’’തി ഇമിനാ തേസം തിണ്ണം വിഹാരാനം അധിഗമൂപായം. പഠമേന വാ ദോസപ്പഹാനം, ദുതിയേന രാഗപ്പഹാനം, തതിയേന മോഹപ്പഹാനം. തഥാ ദുതിയേന പഠമദുതിയേഹി വാ ധമ്മവിഹാരസമ്പത്തിയോ ദസ്സേതി. തതിയേന വിമുത്തിസമ്പത്തിയോ. ‘‘ആതാപീ വിഹരാമീ’’തി ഇമിനാ പരഹിതപടിപത്തിയം അതന്ദിതഭാവം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ‘‘യഥാനാമാ’’തി ഗാഥായ വുത്താനം ധമ്മവിഹാരാദീനം ഇമായ ഗാഥായ ദസ്സിതത്താ തത്ഥ അദസ്സിതേസു നാമഗോത്തേസു നാമം ദസ്സേതും ‘‘ഇത്ഥം സുദ’’ന്തിആദി വുത്തം. യേ ഹി ഥേരാ നാമമത്തേന പാകടാ, തേ നാമേന, യേ ഗോത്തമത്തേന പാകടാ, തേ ഗോത്തേന, യേ ഉഭയഥാ പാകടാ, തേ ഉഭയേനപി ദസ്സിസ്സ’’ന്തി. അയം പന ഥേരോ നാമേന അഭിലക്ഖിതോ, ന തഥാ ഗോത്തേനാതി ‘‘ഇത്ഥം സുദം ആയസ്മാ സുഭൂതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഇത്ഥന്തി ഇദം പകാരം, ഇമിനാ ആകാരേനാതി അത്ഥോ. സുദന്തി സു ഇദം, സന്ധിവസേന ഇകാരലോപോ. സൂതി ച നിപാതമത്തം, ഇദം ഗാഥന്തി യോജനാ. ആയസ്മാതി പിയവചനമേതം ഗരുഗാരവസപ്പതിസ്സവചനമേതം. സുഭൂതീതി നാമകിത്തനം. സോ ഹി സരീരസമ്പത്തിയാപി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ, ഗുണസമ്പത്തിയാപി. ഇതി സുന്ദരായ സരീരാവയവവിഭൂതിയാ സീലസമ്പത്തിയാദിവിഭൂതിയാ ച സമന്നാഗതത്താ സുഭൂതീതി പഞ്ഞായിത്ഥ സീലസാരാദിഥിരഗുണയോഗതോ ഥേരോ. അഭാസിത്ഥാതി കഥേസി. കസ്മാ പനേതേ മഹാഥേരാ അത്തനോ ഗുണേ പകാസേന്തീതി? ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അനധിഗതപുബ്ബം പരമഗമ്ഭീരം അതിവിയ സന്തം പണീതം അത്തനാ അധിഗതം ലോകുത്തരധമ്മം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിവേഗസമുസ്സാഹിതഉദാനവസേന സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവവിഭാവനവസേന ച പരമപ്പിച്ഛാ അരിയാ അത്തനോ ഗുണേ പകാസേന്തി, യഥാ തം ലോകനാഥോ ബോധനേയ്യഅജ്ഝാസയവസേന ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദോ’’തിആദിനാ അത്തനോ ഗുണേ പകാസേതി, ഏവമയം ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ ഹോതീതി.

പരമത്ഥദീപനിയാ ഥേരഗാഥാസംവണ്ണനായ

സുഭൂതിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മഹാകോട്ഠികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഉപസന്തോതി ആയസ്മതോ മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. തസ്സ കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി ഥേരോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ ഘരാവാസം വസന്തോ ഏകദിവസം പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാകാലേ ഹംസവതീനഗരവാസികേ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥേ യേന ബുദ്ധോ യേന ധമ്മോ യേന സങ്ഘോ, തന്നിന്നേ തപ്പോണേ തപ്പബ്ഭാരേ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ മഹാജനേന സദ്ധിം ഉപഗതോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം കിര ഇമസ്മിം സാസനേ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ, അഹോ വതാഹമ്പി ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അയം വിയ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സത്ഥു ദേസനാപരിയോസാനേ വുട്ഠിതായ പരിസായ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സ്വേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സകനിവേസനം ഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം ബുദ്ധസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച നിസജ്ജട്ഠാനം ഗന്ധദാമമാലാദാമാദീഹി അലങ്കരിത്വാ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകേ നിവേസനേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരം ഭഗവന്തം വിവിധയാഗുഖജ്ജകപരിവാരം നാനാരസസൂപബ്യഞ്ജനം ഗന്ധസാലിഭോജനം ഭോജേത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ചിന്തേസി – ‘‘മഹന്തം, ഖോ, അഹം ഠാനന്തരം പത്ഥേമി ന ഖോ പന മയ്ഹം യുത്തം ഏകദിവസമേവ ദാനം ദത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേതും, അനുപടിപാടിയാ സത്ത ദിവസേ ദാനം ദത്വാ പത്ഥേസ്സാമീ’’തി. സോ തേനേവ നിയാമേന സത്ത ദിവസേ മഹാദാനാനി ദത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ദുസ്സകോട്ഠാഗാരം വിവരാപേത്വാ ഉത്തമം തിചീവരപ്പഹോനകം സുഖുമവത്ഥം ബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ ച തിചീവരം ദത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യോ സോ ഭിക്ഖു തുമ്ഹേഹി ഇതോ സത്തമദിവസമത്ഥകേ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ, അഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി വത്വാ സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സാസനേ തവ പത്ഥനാ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. വുത്തമ്പി ചേതം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൨.൫൪.൨൨൧-൨൫൦) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, സബ്ബലോകവിദൂ മുനി;

ഇതോ സതസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പേ ഉപ്പജ്ജി ചക്ഖുമാ.

‘‘ഓവാദകോ വിഞ്ഞാപകോ, താരകോ സബ്ബപാണിനം;

ദേസനാകുസലോ ബുദ്ധോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

‘‘അനുകമ്പകോ കാരുണികോ, ഹിതേസീ സബ്ബപാണിനം;

സമ്പത്തേ തിത്ഥിയേ സബ്ബേ, പഞ്ചസീലേ പതിട്ഠപി.