൯. നവമവഗ്ഗോ

൧. സമിതിഗുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യം മയാ പകതം പാപന്തി ആയസ്മതോ സമിതിഗുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നചിത്തോ ജാതിസുമനപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന യത്ഥ യത്ഥ ഭവേ നിബ്ബത്തി, തത്ഥ തത്ഥ കുലരൂപപരിവാരസമ്പദായ അഞ്ഞേ സത്തേ അഭിഭവിത്വാ അട്ഠാസി. ഏകസ്മിം പന അത്തഭാവേ അഞ്ഞതരം പച്ചേകബുദ്ധം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം മുണ്ഡകോ കുട്ഠീ മഞ്ഞേ, തേനായം പടിച്ഛാദേത്വാ വിചരതീ’’തി നിട്ഠുഭിത്വാ പക്കാമി. സോ തേന കമ്മേന ബഹും കാലം നിരയേ പച്ചിത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തോ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം ഉപഗതോ ഏകം സീലാചാരസമ്പന്നം ഉപാസകം ദിസ്വാ ദോസന്തരോ ഹുത്വാ, ‘‘കുട്ഠരോഗീ ഭവേയ്യാസീ’’തി അക്കോസി, ന്ഹാനതിത്ഥേ ച മനുസ്സേഹി ഠപിതാനി ന്ഹാനചുണ്ണാനി ദൂസേസി. സോ തേന കമ്മേന പുന നിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബഹൂനി വസ്സാനി ദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സമിതിഗുത്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സുവിസുദ്ധസീലോ ഹുത്വാ വിഹരതി. തസ്സ പുരിമകമ്മനിസ്സന്ദേന കുട്ഠരോഗോ ഉപ്പജ്ജി, തേന തസ്സ സരീരാവയവാ യേഭുയ്യേന ഛിന്നഭിന്നാ ഹുത്വാ പഗ്ഘരന്തി. സോ ഗിലാനസാലായം വസതി. അഥേകദിവസം ധമ്മസേനാപതി ഗിലാനപുച്ഛം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗിലാനേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛന്തോ തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘‘ആവുസോ, യാവതാ ഖന്ധപ്പവത്തി നാമ, സബ്ബം ദുക്ഖമേവ വേദനാ. ഖന്ധേസു പന അസന്തേസുയേവ നത്ഥി ദുക്ഖ’’ന്തി വേദനാനുപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ അഗമാസി. സോ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൮൨-൯൦) –

‘‘ജായന്തസ്സ വിപസ്സിസ്സ, ആലോകോ വിപുലോ അഹു;

പഥവീ ച പകമ്പിത്ഥ, സസാഗരാ സപബ്ബതാ.

‘‘നേമിത്താ ച വിയാകംസു, ബുദ്ധോ ലോകേ ഭവിസ്സതി;

അഗ്ഗോ ച സബ്ബസത്താനം, ജനതം ഉദ്ധരിസ്സതി.

‘‘നേമിത്താനം സുണിത്വാന, ജാതിപൂജമകാസഹം;

ഏദിസാ പൂജനാ നത്ഥി, യാദിസാ ജാതിപൂജനാ.

‘‘സങ്ഖരിത്വാന കുസലം, സകം ചിത്തം പസാദയിം;

ജാതിപൂജം കരിത്വാന, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

സബ്ബേ സത്തേ അഭിഭോമി, ജാതിപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ധാതിയോ മം ഉപട്ഠേന്തി, മമ ചിത്തവസാനുഗാ;

ന താ സക്കോന്തി കോപേതും, ജാതിപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പൂജമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ജാതിപൂജായിദം ഫലം.

‘‘സുപാരിചരിയാ നാമ, ചതുത്തിംസ ജനാധിപാ;

ഇതോ തതിയകപ്പമ്ഹി, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണേന ഏതരഹി അനുഭുയ്യമാനരോഗവസേന പുരിമജാതീസു അത്തനാ കതം പാപകമ്മം അനുസ്സരിത്വാ തസ്സ ഇദാനി സബ്ബസോ പഹീനഭാവം വിഭാവേന്തോ –

൮൧. ‘‘യം മയാ പകതം പാപം, പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതിസു;

ഇധേവ തം വേദനീയം, വത്ഥു അഞ്ഞം ന വിജ്ജതീ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ പാപന്തി അകുസലം കമ്മം. തഞ്ഹി ലാമകട്ഠേന പാപന്തി വുച്ചതി. പുബ്ബേതി പുരാ. അഞ്ഞാസു ജാതിസൂതി ഇതോ അഞ്ഞാസു ജാതീസു, അഞ്ഞേസു അത്തഭാവേസു. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യദിപി മയാ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ന താദിസം പാപം കതം അത്ഥി, ഇദാനി പന തസ്സ സമ്ഭവോയേവ നത്ഥി. യം പന ഇതോ അഞ്ഞാസു ജാതീസു കതം അത്ഥി, ഇധേവ തം വേദനീയം, തഞ്ഹി ഇധേവ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വേദയിതബ്ബം അനുഭവിതബ്ബം ഫലം, കസ്മാ? വത്ഥു അഞ്ഞം ന വിജ്ജതീതി തസ്സ കമ്മസ്സ വിപച്ചനോകാസോ അഞ്ഞോ ഖന്ധപ്പബന്ധോ നത്ഥി, ഇമേ പന ഖന്ധാ സബ്ബസോ ഉപാദാനാനം പഹീനത്താ അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ ചരിമകചിത്തനിരോധേന അപ്പടിസന്ധികാ നിരുജ്ഝന്തീതി അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

സമിതിഗുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യേന യേന സുഭിക്ഖാനീതി ആയസ്മതോ കസ്സപത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ തീസു വേദേസു അഞ്ഞേസു ച ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ, സോ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സുമനപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. കരോന്തോ ച സത്ഥു സമന്തതോ ഉപരി ച പുപ്ഫമുട്ഠിയോ ഖിപി. ബുദ്ധാനുഭാവേന പുപ്ഫാനി പുപ്ഫാസനാകാരേന സത്താഹം അട്ഠംസു. സോ തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നമാനസോ അഹോസി. അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ കപ്പസതസഹസ്സം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, കസ്സപോതിസ്സ നാമം അഹോസി. തസ്സ ദഹരകാലേയേവ പിതാ കാലമകാസി. മാതാ തം പടിജഗ്ഗതി. സോ ഏകദിവസം ജേതവനം ഗതോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഹേതുസമ്പന്നതായ തസ്മിംയേവ ആസനേ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ മാതു സന്തികം ഗന്ത്വാ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിതോ സത്ഥരി വുട്ഠവസ്സേ പവാരേത്വാ ജനപദചാരികം പക്കന്തേ സയമ്പി സത്ഥാരാ സദ്ധിം ഗന്തുകാമോ ആപുച്ഛിതും മാതു സന്തികം അഗമാസി. മാതാ വിസ്സജ്ജേന്തീ ഓവാദവസേന –

൮൨. ‘‘യേന യേന സുഭിക്ഖാനി, സിവാനി അഭയാനി ച;

തേന പുത്തക ഗച്ഛസ്സു, മാ സോകാപഹതോ ഭവാ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ യേന യേനാതി യത്ഥ യത്ഥ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം കരണവചനം, യസ്മിം യസ്മിം ദിസാഭാഗേതി അത്ഥോ. സുഭിക്ഖാനീതി സുലഭപിണ്ഡാനി, രട്ഠാനീതി അധിപ്പായോ. സിവാനീതി ഖേമാനി അരോഗാനി. അഭയാനീതി ചോരഭയാദീഹി നിബ്ഭയാനി, രോഗദുബ്ഭിക്ഖഭയാനി പന ‘‘സുഭിക്ഖാനി, സിവാനീ’’തി പദദ്വയേനേവ ഗഹിതാനി. തേനാതി തത്ഥ, തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേതി അത്ഥോ. പുത്തകാതി അനുകമ്പന്തീ തം ആലപതി. മാതി പടിസേധത്ഥേ നിപാതോ സോകാപഹതോതി വുത്തഗുണരഹിതാനി രട്ഠാനി ഗന്ത്വാ ദുബ്ഭിക്ഖഭയാദിജനിതേന സോകേന ഉപഹതോ മാ ഭവ മാഹോസീതി അത്ഥോ. തം സുത്വാ ഥേരോ, ‘‘മമ മാതാ മയ്ഹം സോകരഹിതട്ഠാനഗമനം ആസീസതി, ഹന്ദ മയം സബ്ബസോ അച്ചന്തമേവ സോകരഹിതം ഠാനം പത്തും യുത്ത’’ന്തി ഉസ്സാഹജാതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൧-൯) –

‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

അബ്ഭോകാസേ ഠിതോ സന്തോ, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘സീഹം യഥാ വനചരം, ബ്യഗ്ഘരാജംവ നിത്തസം;

തിധാപഭിന്നമാതങ്ഗം, കുഞ്ജരംവ മഹേസിനം.

‘‘സേരേയകം ഗഹേത്വാന, ആകാസേ ഉക്ഖിപിം അഹം;

ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവേന, പരിവാരേന്തി സബ്ബസോ.

‘‘അധിട്ഠഹി മഹാവീരോ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

സമന്താ പുപ്ഫച്ഛദനാ, ഓകിരിംസു നരാസഭം.

‘‘തതോ സാ പുപ്ഫകഞ്ചുകാ, അന്തോവണ്ടാ ബഹിമുഖാ;

സത്താഹം ഛദനം കത്വാ, തതോ അന്തരധായഥ.

‘‘തഞ്ച അച്ഛരിയം ദിസ്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

ബുദ്ധേ ചിത്തം പസാദേസിം, സുഗതേ ലോകനായകേ.

‘‘തേന ചിത്തപ്പസാദേന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘പന്നരസസഹസ്സമ്ഹി, കപ്പാനം പഞ്ചവീസതി;

വീതമലാസനാമാ ച, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ‘‘ഇദമേവ മാതു വചനം അരഹത്തപ്പത്തിയാ അങ്കുസം ജാത’’ന്തി തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

കസ്സപത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സീഹത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സീഹപ്പമത്തോ വിഹരാതി ആയസ്മതോ സീഹത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഇതോ അട്ഠാരസകപ്പസതമത്ഥകേ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ കിന്നരയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ പുപ്ഫഭക്ഖോ പുപ്ഫനിവസനോ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ ആകാസേന ഗച്ഛന്തം അത്ഥദസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പൂജേതുകാമോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. ഭഗവാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ ആകാസതോ ഓരുയ്ഹ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. കിന്നരോ ചന്ദനസാരം ഘംസിത്വാ ചന്ദനഗന്ധേന പുപ്ഫേഹി ച പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മല്ലരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ സീഹോതി നാമം അഹോസി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഓലോകേത്വാ ധമ്മം കഥേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരതി. തസ്സ ചിത്തം നാനാരമ്മണേ വിധാവതി, ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി, സകത്ഥം നിപ്ഫാദേതും ന സക്കോതി. സത്ഥാ തം ദിസ്വാ ആകാസേ ഠത്വാ –

൮൩. ‘‘സീഹപ്പമത്തോ വിഹര, രത്തിന്ദിവമതന്ദിതോ;

ഭാവേഹി കുസലം ധമ്മം, ജഹ സീഘം സമുസ്സയ’’ന്തി. –

ഗാഥായ ഓവദി. സോ ഗാഥാവസാനേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൧൭-൨൫) –

‘‘ചന്ദഭാഗാനദീതീരേ, അഹോസിം കിന്നരോ തദാ;

പുപ്ഫഭക്ഖോ ചഹം ആസിം, പുപ്ഫനിവസനോ തഥാ.

‘‘അത്ഥദസ്സീ തു ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

വിപിനഗ്ഗേന നിയ്യാസി, ഹംസരാജാവ അമ്ബരേ.

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, ചിത്തം തേ സുവിസോധിതം;

പസന്നമുഖവണ്ണോസി, വിപ്പസന്നമുഖിന്ദ്രിയോ.

‘‘ഓരോഹിത്വാന ആകാസാ, ഭൂരിപഞ്ഞോ സുമേധസോ;

സങ്ഘാടിം പത്ഥരിത്വാന, പല്ലങ്കേന ഉപാവിസി.

‘‘വിലീനം ചന്ദനാദായ, അഗമാസിം ജിനന്തികം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിം.

‘‘അഭിവാദേത്വാന സമ്ബുദ്ധം, ലോകജേട്ഠം നരാസഭം;

പാമോജ്ജം ജനയിത്വാന, പക്കാമിം ഉത്തരാമുഖോ.

‘‘അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, ചന്ദനം യം അപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ചതുദ്ദസേ കപ്പസതേ, ഇതോ ആസിംസു തേ തയോ;

രോഹണീ നാമ നാമേന, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

യാ പന ഭഗവതാ ഓവാദവസേന വുത്താ ‘‘സീഹപ്പമത്തോ’’തി ഗാഥാ, തത്ഥ സീഹാതി തസ്സ ഥേരസ്സ ആലപനം. അപ്പമത്തോ വിഹരാതി സതിയാ അവിപ്പവാസേന പമാദവിരഹിതോ സബ്ബിരിയാപഥേസു സതിസമ്പജഞ്ഞയുത്തോ ഹുത്വാ വിഹരാഹി. ഇദാനി തം അപ്പമാദവിഹാരം സഹ ഫലേന സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘രത്തിന്ദിവ’’ന്തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – രത്തിഭാഗം ദിവസഭാഗഞ്ച ‘‘ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൯; അ. നി. ൩.൧൬; വിഭ. ൫൧൯) വുത്തനയേന ചതുസമ്മപ്പധാനവസേന അതന്ദിതോ അകുസീതോ ആരദ്ധവീരിയോ കുസലം സമഥവിപസ്സനാധമ്മഞ്ച ലോകുത്തരധമ്മഞ്ച ഭാവേഹി ഉപ്പാദേഹി വഡ്ഢേഹി ച, ഏവം ഭാവേത്വാ ച ജഹ സീഘം സമുസ്സയന്തി തവ സമുസ്സയം അത്തഭാവം പഠമം താവ തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന സീഘം നചിരസ്സേവ പജഹ, ഏവംഭൂതോ ച പച്ഛാ ചരിമകചിത്തനിരോധേന അനവസേസതോ ച പജഹിസ്സതീതി. അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസീതി.

സീഹത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നീതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സബ്ബരത്തിം സുപിത്വാനാതി ആയസ്മതോ നീതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സുനന്ദോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ അനേകസതേ ബ്രാഹ്മണേ മന്തേ വാചേന്തോ വാജപേയ്യം നാമ യഞ്ഞം യജി, ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണം അനുകമ്പന്തോ യഞ്ഞട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ആകാസേ ചങ്കമി. ബ്രാഹ്മണോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സിസ്സേഹി പുപ്ഫാനി ആഹരാപേത്വാ ആകാസേ ഖിപിത്വാ പൂജം അകാസി. ബുദ്ധാനുഭാവേന തം ഠാനം സകലഞ്ച നഗരം പുപ്ഫപടവിതാനികം വിയ ഛാദിതം അഹോസി. മഹാജനോ സത്ഥരി ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പടിസംവേദേസി. സുനന്ദബ്രാഹ്മണോ തേന കുസലമൂലേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, നീതോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ‘‘ഇമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ സുഖസീലാ സുഖസമാചാരാ സുഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ നിവാതേസു സേനാസനേസു വിഹരന്തി, ഇമേസു പബ്ബജിത്വാ സുഖേന വിഹരിതും സക്കാ’’തി സുഖാഭിലാസായ പബ്ബജിത്വാവ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കതിപാഹമേവ മനസികരിത്വാ തം ഛഡ്ഡേത്വാ യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹകം ഭുഞ്ജിത്വാ ദിവസഭാഗം സങ്ഗണികാരാമോ തിരച്ഛാനകഥായ വീതിനാമേതി, രത്തിഭാഗേപി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ സബ്ബരത്തിം സുപതി. സത്ഥാ തസ്സ ഹേതുപരിപാകം ഓലോകേത്വാ ഓവാദം ദേന്തോ –

൮൪. ‘‘സബ്ബരത്തിം സുപിത്വാന, ദിവാ സങ്ഗണികേ രതോ;

കുദാസ്സു നാമ ദുമ്മേധോ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സബ്ബരത്തിന്തി സകലം രത്തിം. സുപിത്വാനാതി നിദ്ദായിത്വാ, ‘‘രത്തിയാ പഠമം യാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തിആദിനാ വുത്തം ജാഗരിയം അനനുയുഞ്ജിത്വാ കേവലം രത്തിയാ തീസുപി യാമേസു നിദ്ദം ഓക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ദിവാതി ദിവസം, സകലം ദിവസഭാഗന്തി അത്ഥോ. സങ്ഗണികേതി തിരച്ഛാനകഥികേഹി കായദള്ഹിബഹുലപുഗ്ഗലേഹി സന്നിസജ്ജാ സങ്ഗണികോ, തസ്മിം രതോ അഭിരതോ തത്ഥ അവിഗതച്ഛന്ദോ ‘‘സങ്ഗണികേ രതോ’’തി വുത്തോ ‘‘സങ്ഗണികാരതോ’’തിപി പാളി. കുദാസ്സു നാമാതി കുദാ നാമ. അസ്സൂതി നിപാതമത്തം, കസ്മിം നാമ കാലേതി അത്ഥോ. ദുമ്മേധോതി നിപ്പഞ്ഞോ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. അന്തന്തി പരിയോസാനം. അച്ചന്തമേവ അനുപ്പാദം കദാ നാമ കരിസ്സതി, ഏദിസസ്സ ദുക്ഖസ്സന്തകരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘ദുമ്മേധ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സസീ’’തിപി പാളി.

ഏവം പന സത്ഥാരാ ഗാഥായ കഥിതായ ഥേരോ സംവേഗജാതോ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൨൬-൩൩) –

‘‘സുനന്ദോ നാമ നാമേന, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ;

അജ്ഝായകോ യാചയോഗോ, വാജപേയ്യം അയാജയി.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, അഗ്ഗോ കാരുണികോ ഇസി;

ജനതം അനുകമ്പന്തോ, അമ്ബരേ ചങ്കമീ തദാ.

‘‘ചങ്കമിത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

മേത്തായ അഫരി സത്തേ, അപ്പമാണേ നിരൂപധി.

‘‘വണ്ടേ ഛേത്വാന പുപ്ഫാനി, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ;

സബ്ബേ സിസ്സേ സമാനേത്വാ, ആകാസേ ഉക്ഖിപാപയി.

‘‘യാവതാ നഗരം ആസി, പുപ്ഫാനം ഛദനം തദാ;

ബുദ്ധസ്സ ആനുഭാവേന, സത്താഹം ന വിഗച്ഛഥ.

‘‘തേനേവ സുക്കമൂലേന, അനുഭോത്വാന സമ്പദാ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, തിണ്ണോ ലോകേ വിസത്തികം.

‘‘ഏകാരസേ കപ്പസതേ, പഞ്ചതിംസാസു ഖത്തിയാ;

അമ്ബരംസസനാമാ തേ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഥേരോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

നീതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുനാഗത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ചിത്തനിമിത്തസ്സ കോവിദോതി ആയസ്മതോ സുനാഗത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകത്തിംസേ കപ്പേ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഹുത്വാ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമേ വസന്തോ തീണി ബ്രാഹ്മണസഹസ്സാനി മന്തേ വാചേസി. അഥേകദിവസം തസ്സ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ലക്ഖണാനി ഉപധാരേത്വാ ലക്ഖണമന്തേ പരിവത്തേന്തസ്സ, ‘‘ഈദിസേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അനന്തജിനോ അനന്തഞാണോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബുദ്ധഞാണം ആരബ്ഭ ഉളാരോ പസാദോ ഉപ്പജ്ജി. സോ തേന ചിത്തപ്പസാദേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ നാലകഗാമേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സുനാഗോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ ഗിഹിസഹായോ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ദസ്സനഭൂമിയം പതിട്ഠിതോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൩൪-൪൦) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, വസഭോ നാമ പബ്ബതോ;

തസ്മിം പബ്ബതപാദമ്ഹി, അസ്സമോ ആസി മാപിതോ.

‘‘തീണി സിസ്സസഹസ്സാനി, വാചേസിം ബ്രാഹ്മണോ തദാ;

സംഹരിത്വാന തേ സിസ്സേ, ഏകമന്തം ഉപാവിസിം.

‘‘ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ;

ബുദ്ധവേദം ഗവേസന്തോ, ഞാണേ ചിത്തം പസാദയിം.

‘‘തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാ, നിസീദിം പണ്ണസന്ഥരേ;

പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാന, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഞാണസഞ്ഞായിദം ഫലം.

‘‘സത്തവീസതി കപ്പമ്ഹി, രാജാ സിരിധരോ അഹു;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മദേസനാപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൮൫. ‘‘ചിത്തനിമിത്തസ്സ കോവിദോ, പവിവേകരസം വിജാനിയ;

ഝായം നിപകോ പതിസ്സതോ, അധിഗച്ഛേയ്യ സുഖം നിരാമിസ’’ന്തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ചിത്തനിമിത്തസ്സ കോവിദോതി ഭാവനാചിത്തസ്സ നിമിത്തഗ്ഗഹണേ കുസലോ, ‘‘ഇമസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം, ഇമസ്മിം സമ്പഹംസിതബ്ബം, ഇമസ്മിം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി ഏവം പഗ്ഗഹണാദിയോഗ്യസ്സ ചിത്തനിമിത്തസ്സ ഗഹണേ ഛേകോ. പവിവേകരസം വിജാനിയാതി കായവിവേകസംവഡ്ഢിതസ്സ ചിത്തവിവേകസ്സ രസം സഞ്ജാനിത്വാ, വിവേകസുഖം അനുഭവിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘പവിവേകരസം പിത്വാ’’തി (ധ. പ. ൨൦൫) ഹി വുത്തം. ഝായന്തി പഠമം ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന പച്ഛാ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ച ഝായന്തോ. നിപകോതി കമ്മട്ഠാനപരിഹരണേ കുസലോ. പതിസ്സതോതി ഉപട്ഠിതസ്സതി. അധിഗച്ഛേയ്യ സുഖം നിരാമിസന്തി ഏവം സമഥനിമിത്താദികോസല്ലേന ലബ്ഭേ ചിത്തവിവേകസുഖേ പതിട്ഠായ സതോ സമ്പജാനോ ഹുത്വാ വിപസ്സനാഝാനേനേവ ഝായന്തോ കാമാമിസവട്ടാമിസേഹി അസമ്മിസ്സതായ നിരാമിസം നിബ്ബാനസുഖം ഫലസുഖഞ്ച അധിഗച്ഛേയ്യ സമുപഗച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ.

സുനാഗത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. നാഗിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഇതോ ബഹിദ്ധാ പുഥുഅഞ്ഞവാദിനന്തി ആയസ്മതോ നാഗിതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ നാരദോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം മാളകേ നിസിന്നോ ഭഗവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പുരക്ഖതം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ തീഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുനഗരേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, നാഗിതോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ഭഗവതി കപിലവത്ഥുസ്മിം വിഹരന്തേ മധുപിണ്ഡികസുത്തം (മ. നി. ൧.൧൯൯ ആദയോ) സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൪൭-൫൪) –

‘‘വിസാലമാളേ ആസീനോ, അദ്ദസം ലോകനായകം;

ഖീണാസവം ബലപ്പത്തം, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതം.

‘‘സതസഹസ്സാ തേവിജ്ജാ, ഛളഭിഞ്ഞാ മഹിദ്ധികാ;

പരിവാരേന്തി സമ്ബുദ്ധം, കോ ദിസ്വാ നപ്പസീദതി.

‘‘ഞാണേ ഉപനിധാ യസ്സ, ന വിജ്ജതി സദേവകേ;

അനന്തഞാണം സമ്ബുദ്ധം, കോ ദിസ്വാ നപ്പസീദതി.

‘‘ധമ്മകായഞ്ച ദീപേന്തം, കേവലം രതനാകരം;

വികപ്പേതും ന സക്കോന്തി, കോ ദിസ്വാ നപ്പസീദതി.

‘‘ഇമാഹി തീഹി ഗാഥാഹി, നാരദോവ്ഹയവച്ഛലോ;

പദുമുത്തരം ഥവിത്വാന, സമ്ബുദ്ധം അപരാജിതം.

‘‘തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ബുദ്ധസന്ഥവനേന ച;

കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘ഇതോ തിംസകപ്പസതേ, സുമിത്തോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥു അവിതഥദേസനതം ധമ്മസ്സ ച നിയ്യാനികതം നിസ്സായ സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സോ പീതിവേഗപ്പവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ –

൮൬. ‘‘ഇതോ ബഹിദ്ധാ പുഥുഅഞ്ഞവാദിനം, മഗ്ഗോ ന നിബ്ബാനഗമോ യഥാ അയം;

ഇതിസ്സു സങ്ഘം ഭഗവാനുസാസതി, സത്ഥാ സയം പാണിതലേവ ദസ്സയ’’ന്തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ഇതോ ബഹിദ്ധാതി ഇമസ്മാ ബുദ്ധസാസനാ ബാഹിരകേ സമയേ, തേനാഹ ‘‘പുഥുഅഞ്ഞവാദിന’’ന്തി, നാനാതിത്ഥിയാനന്തി അത്ഥോ. മഗ്ഗോ ന നിബ്ബാനഗമോ യഥാ അയന്തി യഥാ അയം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഏകംസേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛതീതി നിബ്ബാനഗമോ, നിബ്ബാനഗാമീ, ഏവം നിബ്ബാനഗമോ മഗ്ഗോ തിത്ഥിയസമയേ നത്ഥി അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതത്താ അഞ്ഞതിത്ഥിയവാദസ്സ. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ, ഇധ തതിയോ സമണോ, ഇധ ചതുത്ഥോ സമണോ, സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪; മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧).

ഇതീതി ഏവം. അസ്സൂതി നിപാതമത്തം. സങ്ഘന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘം, ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോയം യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. സങ്ഘന്തി വാ സമൂഹം, വേനേയ്യജനന്തി അധിപ്പായോ. ഭഗവാതി ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാ, അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പരമത്ഥദീപനിയം ഇതിവുത്തകവണ്ണനായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സത്ഥാതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി യഥാരഹം അനുസാസതീതി സത്ഥാ. സയന്തി സയമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസങ്ഗഹോ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം അട്ഠന്നം അങ്ഗാനം വസേന അട്ഠങ്ഗികോ നിബ്ബാനഗാമീ അരിയമഗ്ഗോ യഥാ മമ സാസനേ അത്ഥി, ഏവം ബാഹിരകസമയേ മഗ്ഗോ നാമ നത്ഥീ’’തി സീഹനാദം നദന്തോ അമ്ഹാകം സത്ഥാ ഭഗവാ സയമേവ സയമ്ഭൂഞാണേന ഞാതം, സയമേവ വാ മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതോ ഹുത്വാ അത്തനോ ദേസനാവിലാസസമ്പത്തിയാ ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ ദസ്സേന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം വേനേയ്യജനതം അനുസാസതി ഓവദതീതി.

നാഗിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പവിട്ഠത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഖന്ധാ ദിട്ഠാ യഥാഭൂതന്തി ആയസ്മതോ പവിട്ഠത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം കരോന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കേസവോ നാമ താപസോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നമാനസോ അഭിവാദേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ നേക്ഖമ്മനിന്നജ്ഝാസയതായ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ സിക്ഖിതബ്ബം സിക്ഖിത്വാ വിചരന്തോ ഉപതിസ്സകോലിതാനം ബുദ്ധസാസനേ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ‘‘തേപി നാമ മഹാപഞ്ഞാ തത്ഥ പബ്ബജിതാ, തദേവ മഞ്ഞേ സേയ്യോ’’തി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി. തസ്സ സത്ഥാ വിപസ്സനം ആചിക്ഖി. സോ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൫൫-൫൯) –

‘‘നാരദോ ഇതി മേ നാമം, കേസവോ ഇതി മം വിദൂ;

കുസലാകുസലം ഏസം, അഗമം ബുദ്ധസന്തികം.

‘‘മേത്തചിത്തോ കാരുണികോ, അത്ഥദസ്സീ മഹാമുനി;

അസ്സാസയന്തോ സത്തേ സോ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘സകം ചിത്തം പസാദേത്വാ, സിരേ കത്വാന അഞ്ജലിം;

സത്ഥാരം അഭിവാദേത്വാ, പക്കാമിം പാചിനാമുഖോ.