൧൦. ദസമവഗ്ഗോ

൧. പരിപുണ്ണകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ന തഥാ മതം സതരസന്തി ആയസ്മതോ പരിപുണ്ണകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ധമ്മദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥു ചേതിയേ പുപ്ഫാദീഹി ഉളാരം പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പരിപുണ്ണവിഭവതായ പരിപുണ്ണകോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ വിഭവസമ്പന്നതായ സബ്ബകാലം സതരസം നാമ ആഹാരം പരിഭുഞ്ജന്തോ സത്ഥു മിസ്സകാഹാരപരിഭോഗം സുത്വാ ‘‘താവ സുഖുമാലോപി ഭഗവാ നിബ്ബാനസുഖം അപേക്ഖിത്വാ യഥാ തഥാ യാപേതി, കസ്മാ മയം ആഹാരഗിദ്ധാ ഹുത്വാ ആഹാരസുദ്ധികാ ഭവിസ്സാമ, നിബ്ബാനസുഖമേവ പന അമ്ഹേഹി പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി സംസാരേ ജാതസംവേഗോ ഘരാവാസം പഹായ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ഭഗവതാ കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനേ നിയോജിതോ തത്ഥ പതിട്ഠായ പടിലദ്ധഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൫-൯) –

‘‘നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹി, ധമ്മദസ്സീനരാസഭേ;

ആരോപേസിം ധജത്ഥമ്ഭം, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ ചേതിയേ.

‘‘നിസ്സേണിം മാപയിത്വാന, ഥൂപസേട്ഠം സമാരുഹിം;

ജാതിപുപ്ഫം ഗഹേത്വാന, ഥൂപമ്ഹി അഭിരോപയിം.

‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ധമ്മോ, അഹോ നോ സത്ഥു സമ്പദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഥൂപപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, ഥൂപസീഖസനാമകാ;

സോളസാസിംസു രാജാനോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ധമ്മേ ഗാരവബഹുമാനേന പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ‘‘ന തഥാ മതം സതരസ’’ന്തി ഗാഥം അഭാസി.

൯൧. തത്ഥ ന തഥാ മതം സതരസം, സുധന്നം യം മയജ്ജ പരിഭുത്തന്തി തഥാതി തേന പകാരേന. മതന്തി അഭിമതം. സതരസന്തി സതരസഭോജനം ‘‘സതരസഭോജനം നാമ സതപാകസപ്പിആദീഹി അഭിസങ്ഖതം ഭോജന’’ന്തി വദന്തി. അഥ വാ അനേകത്ഥോ സതസദ്ദോ ‘‘സതസോ സഹസ്സസോ’’തിആദീസു വിയ. തസ്മാ യം ഭോജനം അനേകസൂപം അനേകബ്യഞ്ജനം, തം അനേകരസതായ ‘‘സതരസ’’ന്തി വുച്ചതി, നാനാരസഭോജനന്തി അത്ഥോ. സുധാ ഏവ അന്നം സുധാഭോജനം ദേവാനം ആഹാരോ. യം മയജ്ജ പരിഭുത്തന്തി യം മയാ അജ്ജ അനുഭുത്തം. ‘‘യം മയാ പരിഭുത്ത’’ന്തി ച ഇദം ‘‘സതരസം സുധന്ന’’ന്തി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം മയാ അജ്ജ ഏതരഹി നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനവസേന ഫലസമാപത്തിസമാപജ്ജനവസേന ച അച്ചന്തമേവ സന്തം പണീതം നിബ്ബാനസുഖം പരിഭുഞ്ജിയമാനം, തം യഥാ മതം അഭിമതം സമ്ഭാവിതം തഥാ രാജകാലേ മയാ പരിഭുത്തം സതരസഭോജനം ദേവത്തഭാവേ പരിഭുത്തം സുധന്നഞ്ച ന മതം നാഭിമതം. കസ്മാ? ഇദഞ്ഹി അരിയനിസേവിതം നിരാമിസം കിലേസാനം അവത്ഥുഭൂതം, തം പന പുഥുജ്ജനസേവിതം സാമിസം കിലേസാനം വത്ഥുഭൂതം, തം ഇമസ്സ സങ്ഖമ്പി കലമ്പി കലഭാഗമ്പി ന ഉപേതീതി. ഇദാനി ‘‘യം മയജ്ജ പരിഭുത്ത’’ന്തി വുത്തധമ്മം ദേസേന്തോ അപരിമിതദസ്സിനാ ഗോതമേന, ബുദ്ധേന സുദേസിതോ ധമ്മോ’’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – അപരിമിതം അപരിച്ഛിന്നം ഉപ്പാദവയാഭാവതോ സന്തം അസങ്ഖതധാതും സയമ്ഭൂഞാണേന പസ്സീ, അപരിമിതസ്സ അനന്താപരിമേയ്യസ്സ ഞേയ്യസ്സ ദസ്സാവീതി തേന അപരിമിതദസ്സിനാ ഗോതമഗോത്തേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ‘‘ഖയം വിരാഗം അമതം പണീത’’ന്തി (ഖു. പാ. ൬.൪; സു. നി. ൨൨൭) ച ‘‘മദനിമ്മദനോ പിപാസവിനയോ’’ (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൦; ൧൦.൬) ച ആദിനാ സുട്ഠു ദേസിതോ ധമ്മോ, നിബ്ബാനം മയാ അജ്ജ പരിഭുത്തന്തി യോജനാ.

പരിപുണ്ണകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിജയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യസ്സാസവാ പരിക്ഖീണാതി ആയസ്മതോ വിജയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ പിയദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ഥൂപസ്സ രതനഖചിതം വേദികം കാരേത്വാ തത്ഥ ഉളാരം വേദികാമഹം കാരേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന അനേകസതേ അത്തഭാവേ മണിഓഭാസേന വിചരി. ഏവം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, വിജയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ബ്രാഹ്മണവിജ്ജാസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ ഉപ്പന്നപ്പസാദോ സത്ഥു സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൧൦-൧൪) –

‘‘നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹി, പിയദസ്സീനരുത്തമേ;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, മുത്താവേദിമകാസഹം.

‘‘മണീഹി പരിവാരേത്വാ, അകാസിം വേദിമുത്തമം;

വേദികായ മഹം കത്വാ, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

മണീ ധാരേന്തി ആകാസേ, പുഞ്ഞകമ്മസ്സിദം ഫലം.

‘‘സോളസിതോ കപ്പസതേ, മണിപ്പഭാസനാമകാ;

ഛത്തിംസാസിംസു രാജാനോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ ‘‘യസ്സാസവാ പരിക്ഖീണാ’’തി ഗാഥം അഭാസി.

൯൨. തത്ഥ യസ്സാസവാ പരിക്ഖീണാതി യസ്സ ഉത്തമപുഗ്ഗലസ്സ കാമാസവാദയോ ചത്താരോ ആസവാ സബ്ബസോ ഖീണാ അരിയമഗ്ഗേന ഖേപിതാ. ആഹാരേ ച അനിസ്സിതോതി യോ ച ആഹാരേ തണ്ഹാദിട്ഠിനിസ്സയേഹി അനിസ്സിതോ അഗധിതോ അനജ്ഝാപന്നോ, നിദസ്സനമത്തം, ആഹാരസീസേനേത്ഥ ചത്താരോപി പച്ചയാ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. പച്ചയപരിയായോ വാ ഇധ ആഹാര-സദ്ദോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ ചാ’’തി ഏത്ഥ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖോപി ഗഹിതോയേവ, തീണിപി ചേതാനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനി. നിബ്ബാനഞ്ഹി രാഗാദീനം അഭാവേന സുഞ്ഞം, തേഹി വിമുത്തഞ്ചാതി സുഞ്ഞതവിമോക്ഖോ, തഥാ രാഗാദിനിമിത്താഭാവേന സങ്ഖാരനിമിത്താഭാവേന ച അനിമിത്തം, തേഹി വിമുത്തഞ്ചാതി അനിമിത്തവിമോക്ഖോ, രാഗാദിപണിധീനം അഭാവേന അപ്പണിഹിതം, തേഹി വിമുത്തഞ്ചാതി അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോതി വുച്ചതി. ഫലസമാപത്തിവസേന തം ആരമ്മണം കത്വാ വിഹരന്തസ്സ അയമ്പി തിവിധോ വിമോക്ഖോ യസ്സ ഗോചരോ, ആകാസേവ സകുന്താനം, പദം തസ്സ ദുരന്നയന്തി യഥാ ആകാസേ ഗച്ഛന്താനം സകുണാനം ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ പാദേഹി അക്കമിത്വാ ഗതാ, ഇദം ഠാനം ഉരേന പഹരിത്വാ ഗതാ, ഇദം സീസേന, ഇദം പക്ഖേഹീ’’തി ന സക്കാ ഞാതും, ഏവമേവ ഏവരൂപസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘നിരയപദാദീസു ഇമിനാ നാമ പദേന ഗതോ’’തി ഞാപേതുഞ്ച ന സക്കാതി.

വിജയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഏരകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ദുക്ഖാ കാമാ ഏരകാതി ആയസ്മതോ ഏരകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സത്ഥു കിഞ്ചി ദാതബ്ബയുത്തകം അലഭന്തോ ‘‘ഹന്ദാഹം കായസാരം പുഞ്ഞം കരിസ്സാമീ’’തി സത്ഥു ഗമനമഗ്ഗം സോധേത്വാ സമം അകാസി. സത്ഥാ തേന തഥാകതം മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. സോ തത്ഥ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ പസന്നചിത്തോ യാവ ദസ്സനുപചാരസമതിക്കമാ ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം അവിജഹന്തോ അട്ഠാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സമ്ഭാവനീയസ്സ കുടുമ്ബിയസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഏരകോതിസ്സ നാമം അഹോസി അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ ഇതികത്തബ്ബതാസു പരമേന വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ. തസ്സ മാതാപിതരോ കുലേന രൂപേന ആചാരേന വയേന കോസല്ലേന ച അനുച്ഛവികം ദാരികം ആനേത്വാ വിവാഹകമ്മം അകംസു. സോ തായ സദ്ധിം സംവാസേന ഗേഹേ വസന്തോ പച്ഛിമഭവികത്താ കേനചിദേവ സംവേഗവത്ഥുനാ സംസാരേ സംവിഗ്ഗമാനസോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി, തസ്സ സത്ഥാ കമ്മട്ഠാനം അദാസി. സോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കതിപയദിവസാതിക്കമേന ഉക്കണ്ഠാഭിഭൂതോ വിഹാസി. അഥ സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തപ്പവത്തിം ഞത്വാ ഓവാദവസേന ‘‘ദുക്ഖാ കാമാ ഏരകാ’’തി ഗാഥം അഭാസി. സോ തം സുത്വാ ‘‘അയുത്തം മയാ കതം, യോഹം ഏവരൂപസ്സ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തം വിസ്സജ്ജേന്തോ മിച്ഛാവിതക്കബഹുലോ വിഹാസി’’ന്തി സംവേഗജാതോ വിപസ്സനായ യുത്തപ്പയുത്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൩൨-൩൬) –

‘‘ഉത്തരിത്വാന നദികം, വനം ഗച്ഛതി ചക്ഖുമാ;

തമദ്ദസാസിം സമ്ബുദ്ധം, സിദ്ധത്ഥം വരലക്ഖണം.

‘‘കുദാലപിടകമാദായ, സമം കത്വാന തം പഥം;

സത്ഥാരം അഭിവാദേത്വാ, സകം ചിത്തം പസാദയിം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം കമ്മമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, മഗ്ഗദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘സത്തപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, ഏകോ ആസിം ജനാധിപോ;

നാമേന സുപ്പബുദ്ധോതി, നായകോ സോ നരിസ്സരോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹാ പന ഹുത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൯൩. ‘‘ദുക്ഖാ കാമാ ഏരക, ന സുഖാ കാമാ ഏരക;

യോ കാമേ കാമയതി, ദുക്ഖം സോ കാമയതി ഏരക;

യോ കാമേ ന കാമയതി, ദുക്ഖം സോ ന കാമയതി ഏരകാ’’തി. –

തമേവ ഭഗവതാ വുത്തഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

തത്ഥ ദുക്ഖാ കാമാതി ഇമേ വത്ഥുകാമകിലേസകാമാ ദുക്ഖവത്ഥുതായ വിപരിണാമദുക്ഖസംസാരദുക്ഖസഭാവതോ ച, ദുക്ഖാ ദുക്ഖമാ ദുക്ഖനിബ്ബത്തികാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തിആദി (പാചി. ൪൧൭; മ. നി. ൧.൨൩൪). ഏരകാതി പഠമം താവ ഭഗവാ തം ആലപതി, പച്ഛാ പന ഥേരോ അത്താനം നാമേന കഥേസി. ന സുഖാ കാമാതി കാമാ നാമേതേ ജാനന്തസ്സ സുഖാ ന ഹോന്തി, അജാനന്തസ്സ പന സുഖതോ ഉപട്ഠഹന്തി. യഥാഹ – ‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ’’തിആദി (സം. നി. ൪.൨൫൩; ഇതിവു. ൫൩; ഥേരഗാ. ൯൮൬). യോ കാമേ കാമയതി, ദുക്ഖം സോ കാമയതീതി യോ സത്തോ കിലേസകാമേന വത്ഥുകാമേ കാമയതി, തസ്സ തം കാമനം സമ്പതി സപരിളാഹതായ, ആയതിം അപായദുക്ഖഹേതുതായ ച വട്ടദുക്ഖഹേതുതായ ച ദുക്ഖം. വത്ഥുകാമാ പന ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭൂതാ. ഇതി സോ ദുക്ഖസഭാവം ദുക്ഖനിമിത്തം ദുക്ഖവത്ഥുഞ്ച കാമയതീതി വുത്തോ. ഇതരം പടിപക്ഖവസേന തമേവത്ഥം ഞാപേതും വുത്തം, തസ്മാ തസ്സത്ഥോ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബോ.

ഏരകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മേത്തജിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നമോ ഹി തസ്സ ഭഗവതോതി ആയസ്മതോ മേത്തജിത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സാസനേ അഭിപ്പസന്നോ ഹുത്വാ ബോധിരുക്ഖസ്സ ഇട്ഠകാഹി വേദികം ചിനിത്വാ സുധാപരികമ്മം കാരേസി. സത്ഥാ തസ്സ അനുമോദനം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, മേത്തജീതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ പുബ്ബഹേതുനാ ചോദിയമാനോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പവത്തിനിവത്തിയോ ആരബ്ഭ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ സത്ഥാരാ പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിതേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൨൬-൩൧) –

‘‘അനോമദസ്സീമുനിനോ, ബോധിവേദിമകാസഹം;

സുധായ പിണ്ഡം ദത്വാന, പാണികമ്മം അകാസഹം.

‘‘ദിസ്വാ തം സുകതം കമ്മം, അനോമദസ്സീ നരുത്തമോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഠിതോ സത്ഥാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘ഇമിനാ സുധകമ്മേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

സമ്പത്തിം അനുഭോത്വാന, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതി.

‘‘പസന്നമുഖവണ്ണോമ്ഹി, ഏകഗ്ഗോ സുസമാഹിതോ;

ധാരേമി അന്തിമം ദേഹം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ.

‘‘ഇതോ കപ്പസതേ ആസിം, പരിപുണ്ണേ അനൂനകേ;

രാജാ സബ്ബഘനോ നാമ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥാരം ഥോമേന്തോ –

൯൪. ‘‘നമോ ഹി തസ്സ ഭഗവതോ, സക്യപുത്തസ്സ സിരീമതോ;

തേനായം അഗ്ഗപ്പത്തേന, അഗ്ഗധമ്മോ സുദേസിതോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ നമോതി നമക്കാരോ. ഹീതി നിപാതമത്തം. തസ്സാതി യോ സോ ഭഗവാ സമത്തിംസപാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, സക്യരാജസ്സ പുത്തോതി സക്യപുത്തോ. അനഞ്ഞസാധാരണായ പുഞ്ഞസമ്പത്തിയാ ച സമ്ഭാവിതോ ഉത്തമായ രൂപകായസിരിയാ ധമ്മകായസിരിയാ ച സമന്നാഗതത്താ സിരീമാ, തസ്സ ഭഗവതോ സക്യപുത്തസ്സ സിരീമതോ നമോ അത്ഥു, തം നമാമീതി അത്ഥോ. തേനാതി തേന ഭഗവതാ. അയന്തി തസ്സ ധമ്മസ്സ അത്തനോ പച്ചക്ഖതായ വദതി. അഗ്ഗപ്പത്തേനാതി അഗ്ഗം സബ്ബഞ്ഞുതം, സബ്ബേഹി വാ ഗുണേഹി അഗ്ഗഭാവം സേട്ഠഭാവം പത്തേന. അഗ്ഗധമ്മോതി അഗ്ഗോ ഉത്തമോ നവവിധലോകുത്തരോ ധമ്മോ സുട്ഠു അവിപരീതം ദേസിതോ പവേദിതോതി.

മേത്തജിത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചക്ഖുപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അന്ധോഹം ഹതനേത്തോസ്മീതി ആയസ്മതോ ചക്ഖുപാലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ ഥൂപമഹേ കയിരമാനേ ഉമാപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ ഥൂപം പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം മഹാസുവണ്ണസ്സ നാമ കുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തസ്സ പാലോതി നാമമകംസു. മാതാ തസ്സ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചരണകാലേ അഞ്ഞം പുത്തം ലഭി. തസ്സ മാതാപിതരോ ചൂളപാലോതി നാമം കത്വാ ഇതരം മഹാപാലോതി വോഹരിംസു. അഥ തേ വയപ്പത്തേ ഘരബന്ധനേന ബന്ധിംസു. തസ്മിം സമയേ സത്ഥാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ. തത്ഥ മഹാപാലോ ജേതവനം ഗച്ഛന്തേഹി ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ കുടുമ്ബഭാരം കനിട്ഠഭാതികസ്സേവ ഭാരം കത്വാ സയം പബ്ബജിത്വാ ലദ്ധൂപസമ്പദോ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ പഞ്ചവസ്സാനി വസിത്വാ വുട്ഠവസ്സോ പവാരേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സട്ഠിമത്തേ സഹായഭിക്ഖൂ ലഭിത്വാ തേഹി സദ്ധിം ഭാവനാനുകൂലം വസനട്ഠാനം പരിയേസന്തോ അഞ്ഞതരം പച്ചന്തഗാമം നിസ്സായ ഗാമവാസികേഹി ഉപാസകേഹി കാരേത്വാ ദിന്നായ അരഞ്ഞായതനേ പണ്ണസാലായ വസന്തോ സമണധമ്മം കരോതി. തസ്സ അക്ഖിരോഗോ ഉപ്പന്നോ. വേജ്ജോ ഭേസജ്ജം സമ്പാദേത്വാ അദാസി. സോ വേജ്ജേന വുത്തവിധാനം ന പടിപജ്ജി. തേനസ്സ രോഗോ വഡ്ഢി. സോ ‘‘അക്ഖിരോഗവൂപസമനതോ കിലേസരോഗവൂപസമനമേവ മയ്ഹം വര’’ന്തി അക്ഖിരോഗം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ വിപസ്സനായയേവ യുത്തപ്പയുത്തോ അഹോസി. തസ്സ ഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേന്തസ്സ അപുബ്ബം അചരിമം അക്ഖീനി ചേവ കിലേസാ ച ഭിജ്ജിംസു. സോ സുക്ഖവിപസ്സകോ അരഹാ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൨൧-൨൫) –

‘‘നിബ്ബുതേ ലോകമഹിതേ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹേ;

സിദ്ധത്ഥമ്ഹി ഭഗവതി, മഹാഥൂപമഹോ അഹു.

‘‘മഹേ പവത്തമാനമ്ഹി, സിദ്ധത്ഥസ്സ മഹേസിനോ;

ഉമാപുപ്ഫം ഗഹേത്വാന, ഥൂപമ്ഹി അഭിരോപയിം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഥൂപപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ ച നവമേ കപ്പേ, സോമദേവസനാമകാ;

പഞ്ചാസീതിസു രാജാനോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അഥ ഥേരേ അക്ഖിരോഗേന വിഹാരേ ഓഹീനേ ഗാമം പിണ്ഡായ ഗതേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ഉപാസകാ ‘‘കസ്മാ ഥേരോ നാഗതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ സോകാഭിഭൂതാ പിണ്ഡപാതം ഉപനേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, കിഞ്ചി മാ ചിന്തയിത്ഥ, ഇദാനി മയമേവ പിണ്ഡപാതം ആനേത്വാ ഉപട്ഠഹിസ്സാമാ’’തി തഥാ കരോന്തി. ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പത്വാ വുട്ഠവസ്സാ പവാരേത്വാ, ‘‘സത്ഥാരം വന്ദിതും സാവത്ഥിം ഗമിസ്സാമ, ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ, ‘‘അഹം ദുബ്ബലോ അചക്ഖുകോ, മഗ്ഗോ ച സഉപദ്ദവോ, മയാ സദ്ധിം ഗച്ഛന്താനം തുമ്ഹാകം പരിസ്സയോ ഭവിസ്സതി, തുമ്ഹേ പഠമം ഗച്ഛഥ, ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം മഹാഥേരേ ച മമ വന്ദനായ വന്ദഥ, ചൂളപാലസ്സ മമ പവത്തിം കഥേത്വാ കഞ്ചി പുരിസം പേസേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. തേ പുനപി യാചിത്വാ ഗമനം അലഭന്താ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ സേനാസനം സംസാമേത്വാ ഉപാസകേ ആപുച്ഛിത്വാ അനുക്കമേന ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം മഹാഥേരേ ച തസ്സ വന്ദനായ വന്ദിത്വാ ദുതിയദിവസേ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ചൂളപാലസ്സ തം പവത്തിം വത്വാ തേന ‘‘അയം, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഭാഗിനേയ്യോ പാലിതോ നാമ, ഇമം പേസിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ, ‘‘മഗ്ഗോ സപരിസ്സയോ, ന സക്കാ ഏകേന ഗഹട്ഠേന ഗന്തും, തസ്മാ പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി തം പബ്ബാജേത്വാ പേസേസും. സോ അനുക്കമേന ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്താനം തസ്സ ഓരോചേത്വാ തം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അഞ്ഞതരസ്സ ഗാമസ്സ സാമന്താ അരഞ്ഞട്ഠാനേ ഏകിസ്സാ കട്ഠഹാരിയാ ഗായന്തിയാ സദ്ദം സുത്വാ പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ യട്ഠികോടിം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘തിട്ഠഥ, ഭന്തേ, മുഹുത്തം യാവാഹം ആഗച്ഛാമീ’’തി വത്വാ തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സീലവിപത്തിം പാപുണി. ഥേരോ ഇദാനിമേവ ഇത്ഥിയാ ഗീതസദ്ദോ സുതോ, സാമണേരോ ച ചിരായതി, നൂന സീലവിപത്തിം പത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേസി. സോപി ആഗന്ത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘കിം പാപോ ജാതോസീ’’തി പുച്ഛി. സാമണേരോ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ പുന പുച്ഛിതോപി ന കഥേസി. ഥേരോ ‘‘താദിസേന പാപേന മയ്ഹം യട്ഠിഗഹണകിച്ചം നത്ഥി, ഗച്ഛ ത്വ’’ന്തി വത്വാ പുന തേന ‘‘ബഹുപരിസ്സയോ മഗ്ഗോ, തുമ്ഹേ ച അന്ധാ, കഥം ഗമിസ്സഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘ബാല ഇധേവ മേ നിപജ്ജിത്വാ മരന്തസ്സാപി അപരാപരം പരിവത്തേന്തസ്സാപി താദിസേന ഗമനം നാമ നത്ഥീ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ –

൯൫. ‘‘അന്ധോഹം ഹതനേത്തോസ്മി, കന്താരദ്ധാനപക്ഖന്ദോ;

സയമാനോപി ഗച്ഛിസ്സം, ന സഹായേന പാപേനാ’’തി. – ഗാഥം അഭാസിത്ഥ;

തത്ഥ അന്ധോതി ചക്ഖുവികലോ. ഹതനേത്തോതി വിനട്ഠചക്ഖുകോ, തേന ‘‘പയോഗവിപത്തിവസേനാഹം ഉപഹതനേത്തതായ അന്ധോ, ന ജച്ചന്ധഭാവേനാ’’തി യഥാവുത്തം അന്ധഭാവം വിസേസേതി. അഥ വാ ‘‘അന്ധോ’’തി ഇദം ‘‘അന്ധേ ജിണ്ണേ മാതാപിതരോ പോസേതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൮൮) വിയ മംസചക്ഖുവേകല്ലദീപനം, ‘‘സബ്ബേപിമേ പരിബ്ബാജകാ അന്ധാ അചക്ഖുകാ’’ (ഉദാ. ൫൪) ‘‘അന്ധോ ഏകചക്ഖു ദ്വിചക്ഖൂ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൨൯) വിയ ന പഞ്ഞാചക്ഖുവേകല്ലദീപനന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഹതനേത്തോസ്മീ’’തി വുത്തം, തേന മുഖ്യമേവ അന്ധഭാവം ദസ്സേതി. കന്താരദ്ധാനപക്ഖന്ദോതി കന്താരേ വിവനേ ദീഘമഗ്ഗം അനുപവിട്ഠോ, ന ജാതികന്താരാദിഗഹനം സംസാരദ്ധാനം പടിപന്നോതി അധിപ്പായോ. താദിസഞ്ഹി കന്താരദ്ധാനം അയം ഥേരോ സമതിക്കമിത്വാ ഠിതോ, സയമാനോപീതി സയന്തോപി, പാദേസു അവഹന്തേസു ഉരേന ജണ്ണുകാഹി ച ഭൂമിയം സംസരന്തോ പരിവത്തേന്തോപി ഗച്ഛേയ്യം. ന സഹായേന പാപേനാതി താദിസേന പാപപുഗ്ഗലേന സഹായഭൂതേന സദ്ധിം ന ഗച്ഛിസ്സന്തി യോജനാ. തം സുത്വാ ഇതരോ സംവേഗജാതോ ‘‘ഭാരിയം വത മയാ സാഹസികകമ്മം കത’’ന്തി ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തോ വനസണ്ഡം പക്ഖന്ദോ ച അഹോസി. അഥ ഥേരസ്സ സീലതേജേന പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. തേന സക്കോ തം കാരണം ഞത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സാവത്ഥിഗാമിപുരിസം വിയ അത്താനം ഞാപേത്വാ യട്ഠികോടിം ഗണ്ഹന്തോ മഗ്ഗം സങ്ഖിപിത്വാ തദഹേവ സായന്ഹേ സാവത്ഥിയം ഥേരം നേത്വാ തത്ഥ ജേതവനേ ചൂളപാലിതേന കാരിതായ പണ്ണസാലായ ഫലകേ നിസീദാപേത്വാ തസ്സ സഹായവണ്ണേന ഥേരസ്സ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ പക്കാമി; ചൂളപാലിതോപി തം യാവജീവം സക്കച്ചം ഉപട്ഠാസീതി.

ചക്ഖുപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഖണ്ഡസുമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഏകപുപ്ഫം ചജിത്വാനാതി ആയസ്മതോ ഖണ്ഡസുമനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ഥൂപസ്സ സമന്തതോ ചന്ദനവേദികായ പരിക്ഖിപിത്വാ മഹന്തം പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു ഉളാരം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുടുമ്ബികകുലേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ കനകഥൂപം ഉദ്ദിസ്സ രഞ്ഞാ പുപ്ഫപൂജായ കയിരമാനായ പുപ്ഫാനി അലഭന്തോ ഏകം ഖണ്ഡസുമനപുപ്ഫം ദിസ്വാ മഹതാ മൂലേന തം കിണിത്വാ ഗണ്ഹന്തോ ചേതിയേ പൂജം കരോന്തോ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അസീതി വസ്സകോടിയോ സഗ്ഗസുഖം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പാവായം മല്ലരാജകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ജാതകാലേ ഗേഹേ ഖണ്ഡസക്ഖരാ സുമനപുപ്ഫാനി ച ഉപ്പന്നാനി അഹേസും. തേനസ്സ ഖണ്ഡസുമനോതി നാമമകംസു. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി പാവായം ചുന്ദസ്സ അമ്ബവനേ വിഹരന്തേ ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൧൫-൨൦) –

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ, സമ്ബുദ്ധോ പരിനിബ്ബുതോ.

‘‘നിബ്ബുതേ ച മഹാവീരേ, ഥൂപോ വിത്ഥാരികോ അഹു;

ദൂരതോവ ഉപട്ഠേന്തി, ധാതുഗേഹവരുത്തമേ.

‘‘പസന്നചിത്തോ, സുമനോ, അകം ചന്ദനവേദികം;

ദിസ്സതി ഥൂപഖന്ധോ ച, ഥൂപാനുച്ഛവികോ തദാ.

‘‘ഭവേ നിബ്ബത്തമാനമ്ഹി, ദേവത്തേ അഥ മാനുസേ;

ഓമത്തം മേ ന പസ്സാമി, പുബ്ബകമ്മസ്സിദം ഫലം.

‘‘പഞ്ചദസകപ്പസതേ, ഇതോ അട്ഠ ജനാ അഹും;

സബ്ബേ സമത്തനാമാ തേ ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പുരിമജാതിം അനുസ്സരന്തോ തത്ഥ അത്തനോ സുമനപുപ്ഫപരിച്ചാഗസ്സ സഗ്ഗസമ്പത്തിനിമിത്തകം നിബ്ബാനൂപനിസ്സയതഞ്ച ദിസ്വാ ഉദാനവസേന തമത്ഥം പകാസേന്തോ –

൯൬. ‘‘ഏകപുപ്ഫം ചജിത്വാന, അസീതി വസ്സകോടിയോ;

സഗ്ഗേസു പരിചാരേത്വാ, സേസകേനമ്ഹി നിബ്ബുതോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഏകപുപ്ഫന്തി ഏകം കുസുമം, തം പന ഇധ സുമനപുപ്ഫം അധിപ്പേതം. ചജിത്വാനാതി സത്ഥു ഥൂപപൂജാകരണവസേന പരിച്ചജിത്വാ പരിച്ചാഗഹേതു. അസീതി വസ്സകോടിയോതി മനുസ്സഗണനായ വസ്സാനം അസീതി കോടിയോ, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, ഇദഞ്ച ഛസു കാമസഗ്ഗേസു ദുതിയേ അപരാപരുപ്പത്തിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്മാ സഗ്ഗേസൂതി താവതിംസസങ്ഖാതേ സഗ്ഗലോകേ, പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനവസേന ഹേത്ഥ ബഹുവചനം. പരിചാരേത്വാതി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഇന്ദ്രിയാനി പരിചാരേത്വാ സുഖം അനുഭവിത്വാ, ദേവച്ഛരാഹി വാ അത്താനം പരിചാരേത്വാ ഉപട്ഠാപേത്വാ. സേസകേനമ്ഹി നിബ്ബുതോതി പുപ്ഫപൂജായ വസേന പവത്തകുസലചേതനാസു ഭവസമ്പത്തി ദായകകമ്മതോ സേസേന യം തത്ഥ വിവട്ടൂപനിസ്സയഭൂതം, തം സന്ധായ വദതി. ബഹൂ ഹി തത്ഥ പുബ്ബാപരവസേന പവത്താ ചേതനാ. സേസകേനാതി വാ തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന അപരിക്ഖീണേയേവ തസ്മിം കമ്മവിപാകേ നിബ്ബുതോ അമ്ഹി, കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോസ്മി. ഏതേന യസ്മിം അത്തഭാവേ ഠത്വാ അത്തനാ അരഹത്തം സച്ഛികതം, സോപി ചരിമത്തഭാവോ തസ്സ കമ്മവിപാകോതി ദസ്സേതി. യാദിസം സന്ധായ അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി (പാരാ. ൨൨൮; സം. നി. ൧.൧൩൧) വുത്തം.

ഖണ്ഡസുമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഹിത്വാ സതപലം കംസന്തി ആയസ്മതോ തിസ്സത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യാനകാരകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ചന്ദനഖണ്ഡേന ഫലകം കത്വാ ഭഗവതോ ഉപനാമേസി, തഞ്ച ഭഗവാ പരിഭുഞ്ജി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രോരുവനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തി. സോ വയപ്പത്തോ പിതരി കാലങ്കതേ രജ്ജേ പതിട്ഠിതോ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ അദിട്ഠസഹായോ ഹുത്വാ തസ്സ മണിമുത്താവത്ഥാദീനി പണ്ണാകാരാനി പേസേസി. തസ്സ രാജാ ബിമ്ബിസാരോ പുഞ്ഞവന്തതം സുത്വാ പടിപാഭതം പേസേന്തോ ചിത്തപടേ ബുദ്ധചരിതം സുവണ്ണപട്ടേ ച പടിച്ചസമുപ്പാദം ലിഖാപേത്വാ പേസേസി. സോ തം ദിസ്വാ പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരതായ പച്ഛിമഭവികതായ ച ചിത്തപടേ ദസ്സേന്തം ബുദ്ധചരിതം സുവണ്ണപട്ടകേ ലിഖിതം പടിച്ചസമുപ്പാദക്കമഞ്ച ഓലോകേത്വാ പവത്തിനിവത്തിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ സാസനക്കമം ഹദയേ ഠപേത്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ ‘‘ദിട്ഠോ മയാ ഭഗവതോ വേസോ, സാസനക്കമോ ച ഏകപദേസേന ഞാതോ, ബഹുദുക്ഖാ കാമാ ബഹുപായാസാ, കിം ദാനി മയ്ഹം ഘരാവാസേനാ’’തി രജ്ജം പഹായ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേന്തോ ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിത്വാ മത്തികാപത്തം ഗഹേത്വാ രാജാ പുക്കുസാതി വിയ മഹാജനസ്സ പരിദേവന്തസ്സേവ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ അനുക്കമേന രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സപ്പസോണ്ഡികപബ്ഭാരേ വിഹരന്തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരന്തോ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൩൭-൪൨) –

‘‘യാനകാരോ പുരേ ആസിം, ദാരുകമ്മേ സുസിക്ഖിതോ;

ചന്ദനം ഫലകം കത്വാ, അദാസിം ലോകബന്ധുനോ.

‘‘പഭാസതി ഇദം ബ്യമ്ഹം, സുവണ്ണസ്സ സുനിമ്മിതം;

ഹത്ഥിയാനം അസ്സയാനം, ദിബ്ബയാനം ഉപട്ഠിതം.

‘‘പാസാദാ സിവികാ ചേവ, നിബ്ബത്തന്തി യദിച്ഛകം;

അക്ഖുബ്ഭം രതനം മയ്ഹം, ഫലകസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, ഫലകം യമഹം ദദിം;

ദുഗ്ഗതി നാഭിജാനാമി, ഫലകസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘സത്തപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹി, ചതുരോ നിമ്മിതാവ്ഹയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഉദാനവസേന അത്തനോ പടിപത്തിം കഥേന്തോ –

൯൭. ‘‘ഹിത്വാ സതപലം കംസം, സോവണ്ണം സതരാജികം;

അഗ്ഗഹിം മത്തികാപത്തം, ഇദം ദുതിയാഭിസേചന’’ന്തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഹിത്വാതി പരിച്ചജിത്വാ. സതപലന്തി സതം പലാനി യസ്സ, തം സതപലപരിമാണം. കംസന്തി ഥാലം. സോവണ്ണന്തി സുവണ്ണമയം. സതരാജികന്തി ഭിത്തിവിചിത്തതായ ച അനേകരൂപരാജിചിത്തതായ ച അനേകലേഖായുത്തം. അഗ്ഗഹിം മത്തികാപത്തന്തി ഏവരൂപേ മഹാരഹേ ഭാജനേ പുബ്ബേ ഭുഞ്ജിത്വാ ബുദ്ധാനം ഓവാദം കരോന്തോ ‘‘ഇദാനാഹം തം ഛഡ്ഡേത്വാ മത്തികാമയപത്തം അഗ്ഗഹേസിം, അഹോ, സാധു, മയാ കതം അരിയവതം അനുഠിത’’ന്തി ഭാജനകിത്തനാപദേസേന രജ്ജപരിച്ചാഗം പബ്ബജ്ജൂപഗമനഞ്ച അനുമോദന്തോ വദതി. തേനാഹ ‘‘ഇദം ദുതിയാഭിസേചന’’ന്തി. പഠമം രജ്ജാഭിസേചനം ഉപാദായ ഇദം പബ്ബജ്ജൂപഗമനം മമ ദുതിയം അഭിസേചനം. തഞ്ഹി രാഗാദീഹി സംകിലിട്ഠം സാസങ്കം സപരിസങ്കം കമ്മം അനത്ഥസഞ്ഹിതം ദുക്ഖപടിബദ്ധം നിഹീനം, ഇദം പന തംവിപരിയായതോ ഉത്തമം പണീതന്തി അധിപ്പായോ.

തിസ്സത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അഭയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

രൂപം ദിസ്വാ സതി മുട്ഠാതി ആയസ്മതോ അഭയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സുമേധം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ സളലപുപ്ഫേഹി പൂജമകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവേസു നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ അഭയോതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഏകദിവസം വിഹാരം ഗതോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കതപുബ്ബകിച്ചോ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ വിഹരതി. അഥസ്സ ഏകദിവസം ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠസ്സ അലങ്കതപടിയത്തം മാതുഗാമം ദിസ്വാ അയോനിസോമനസികാരവസേന തസ്സ രൂപം ആരബ്ഭ ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പജ്ജി, സോ വിഹാരം പവിസിത്വാ ‘‘സതിം വിസ്സജ്ജിത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ രൂപാരമ്മണേ മയ്ഹം കിലേസോ ഉപ്പന്നോ, അയുത്തം മയാ കത’’ന്തി അത്തനോ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ താവദേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൪൩-൪൭) –

‘‘സുമേധോ നാമ നാമേന, സയമ്ഭൂ അപരാജിതോ;

വിവേകമനുബ്രൂഹന്തോ, അജ്ഝോഗഹി മഹാവനം.

‘‘സളലം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, ഗന്ഥിത്വാന വടംസകം;

ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപേസിം, സമ്മുഖാ ലോകനായകം.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഊനവീസേ കപ്പസതേ, സോളസാസും സുനിമ്മിതാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ കിലേസുപ്പത്തിനിദസ്സനേന ‘‘കിലേസേ അനുവത്തേന്തസ്സ വട്ടദുക്ഖതോ നത്ഥേവ സീസുക്ഖിപനം. അഹം പന തേ നാനുവത്തി’’ന്തി ദസ്സേന്തോ –

൯൮. ‘‘രൂപം ദിസ്വാ സതി മുട്ഠാ, പിയം നിമിത്തം മനസികരോതോ;

സാരത്തചിത്തോ വേദേതി, തഞ്ച അജ്ഝോസ തിട്ഠതി;

തസ്സ വഡ്ഢന്തി ആസവാ, ഭവമൂലോപഗാമിനോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ രൂപന്തി രജ്ജനീയം രൂപായതനം, തം പനേത്ഥ ഇത്ഥിരൂപം അധിപ്പേതം. ദിസ്വാതി ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ, ചക്ഖുദ്വാരാനുസാരേന നിമിത്താനുബ്യഞ്ജനസല്ലക്ഖണവസേന തം ഗഹേത്വാ, തസ്സ തഥാഗഹണഹേതൂതി അത്ഥോ. സതി മുട്ഠാതി അസുഭസഭാവേ കായേ ‘‘അസുഭ’’ന്ത്വേവ പവത്തനസതി നട്ഠാ. യഥാ പന രൂപം ദിസ്വാ സതി നട്ഠാ, തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പിയം നിമിത്തം മനസികരോതോ’’തി. യഥാഉപട്ഠിതം ആരമ്മണം ‘‘സുഭം സുഖ’’ന്തിആദിനാ പിയനിമിത്തം കത്വാ അയോനിസോമനസികാരേന മനസികരോതോ സതി മുട്ഠാതി യോജനാ. തഥാ ഭൂതോവ സാരത്തചിത്തോ വേദേതീതി സുട്ഠു രത്തചിത്തോ ഹുത്വാ തം രൂപാരമ്മണം അനുഭവതി അഭിനന്ദതി, അഭിനന്ദന്തോ പന തഞ്ച അജ്ഝോസ തിട്ഠതി അജ്ഝോസായ തം ആരമ്മണം ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ വത്തതി ചേവ, ഏവംഭൂതസ്സ ച തസ്സ വഡ്ഢന്തി ആസവാ ഭവമൂലോപഗാമിനോതി ഭവസ്സ സംസാരസ്സ മൂലഭാവം കാരണഭാവം ഉപഗമനസഭാവാ കാമാസവാദയോ ചത്താരോപി ആസവാ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപരൂപരി വഡ്ഢന്തിയേവ, ന ഹായന്തി. മയ്ഹം പന പടിസങ്ഖാനേ ഠത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തസ്സ മഗ്ഗപടിപാടിയാ തേ ചത്താരോപി ആസവാ അനവസേസതോ പഹീനാ പരിക്ഖീണാതി അധിപ്പായോ.

അഭയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉത്തിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സദ്ദം സുത്വാ സതി മുട്ഠാതി ആയസ്മതോ ഉത്തിയത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ഗോനകാദിഅത്ഥതം സഉത്തരച്ഛദം ബുദ്ധാരഹം പല്ലങ്കം ഗന്ധകുടിയം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുസ്മിം സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ഉത്തിയോതി നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ഞാതിസമാഗമേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഏകദിവസം നാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ അന്തരാമഗ്ഗേ മാതുഗാമസ്സ ഗീതസദ്ദം സുത്വാ അയോനിസോമനസികാരവസേന തത്ഥ ഛന്ദരാഗേ ഉപ്പന്നേ പടിസങ്ഖാനബലേന തം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിഹാരം പവിസിത്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ താവദേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൫.൪൮-൫൨) –

‘‘സുമേധസ്സ ഭഗവതോ, ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

പല്ലങ്കോ ഹി മയാ ദിന്നോ, സഉത്തരസപച്ഛദോ.

‘‘സത്തരതനസമ്പന്നോ, പല്ലങ്കോ ആസി സോ തദാ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, നിബ്ബത്തതി സദാ മമ.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, പല്ലങ്കമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പല്ലങ്കസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘വീസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, സുവണ്ണാഭാ തയോ ജനാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ കിലേസുപ്പത്തിനിദസ്സനേന ‘‘കിലേസേ അജിഗുച്ഛന്തസ്സ നത്ഥി വട്ടദുക്ഖതോ സീസുക്ഖിപനം, അഹം പന തേ ജിഗുച്ഛിമേവാ’’തി ദസ്സേന്തോ –

൯൯. ‘‘സദ്ദം സുത്വാ സതി മുട്ഠാ, പിയം നിമിത്തം മനസികരോതോ;

സാരത്തചിത്തോ വേദേതി, തഞ്ച അജ്ഝോസ തിട്ഠതി;

തസ്സ വഡ്ഢന്തി ആസവാ, സംസാര ഉപഗാമിനോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സദ്ദന്തി രജ്ജനീയം സദ്ദാരമ്മണം, സംസാരഉപഗാമിനോതി –