൧൧. ഏകാദസമവഗ്ഗോ

൧. ബേലട്ഠാനികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഹിത്വാ ഗിഹിത്തം അനവോസിതത്തോതിആദികാ ആയസ്മതോ ബേലട്ഠാനികത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ വേസ്സഭുസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ ഘരാവാസം പഹായ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഇസീഹി പരിവുതോ വിചരന്തോ ഏകദിവസം വേസ്സഭും ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പീതിസോമനസ്സജാതോ സത്ഥു ഞാണസമ്പത്തിം നിസ്സായ പസന്നമാനസോ ഞാണം ഉദ്ദിസ്സ പുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബേലട്ഠാനികോതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ കോസലരട്ഠേ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ അലസോ കായദള്ഹിബഹുലോ ഫരുസവാചോ അഹോസി, സമണധമ്മേ ചിത്തം ന ഉപ്പാദേസി. അഥ നം ഭഗവാ ഞാണപരിപാകം ഓലോകേത്വാ –

൧൦൧. ‘‘ഹിത്വാ ഗിഹിത്തം അനവോസിതത്തോ, മുഖനങ്ഗലീ ഓദരികോ കുസീതോ;

മഹാവരാഹോവ നിവാപപുട്ഠോ, പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി. –

ഇമായ ഓഭാസഗാഥായ സംവേജേസി. സോ സത്ഥാരം പുരതോ നിസിന്നം വിയ ദിസ്വാ തഞ്ച ഗാഥം സുത്വാ സംവേഗജാതോ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൪.൪൧-൪൬) –

‘‘കണികാരംവ ജോതന്തം, നിസിന്നം പബ്ബതന്തരേ;

ഓഭാസേന്തം ദിസാ സബ്ബാ, ഓസധിം വിയ താരകം.

‘‘തയോ മാണവകാ ആസും, സകേ സിപ്പേ സുസിക്ഖിതാ;

ഖാരിഭാരം ഗഹേത്വാന, അന്വേന്തി മമ പച്ഛതോ.

‘‘പുടകേ സത്ത പുപ്ഫാനി, നിക്ഖിത്താനി തപസ്സിനാ;

ഗഹേത്വാ താനി ഞാണമ്ഹി, വേസ്സഭുസ്സാഭിരോപയിം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഞാണപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകൂനതിംസകപ്പമ്ഹി, വിപുലാഭസനാമകോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥു ഓവാദം പടിപൂജേന്തോ ബ്യതിരേകമുഖേന ച അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

തത്ഥ ഹിത്വാ ഗിഹിത്തന്തി ഗഹട്ഠഭാവം പരിച്ചജിത്വാ പബ്ബജിത്വാതി അത്ഥോ. അനവോസിതത്തോതി അനുരൂപം അവോസിതത്തോ, യദത്ഥം സാസനേ പബ്ബജന്തസ്സ അനുരൂപപരിഞ്ഞാദീനം അതീരിതത്താ അപരിയോസിതഭാവോ അകതകരണീയോതി അത്ഥോ. അഥ വാ അനവോസിതത്തോതി അനുഅവോസിതസഭാവോ, വിസുദ്ധീനം മഗ്ഗാനഞ്ച അനുപടിപാടിയാ വസിതബ്ബവാസസ്സ അകതാവീ, ദസസു അരിയവാസേസു അവുസിതവാതി അത്ഥോ. മുഖസങ്ഖാതം നങ്ഗലം ഇമസ്സ അത്ഥീതി മുഖനങ്ഗലീ. നങ്ഗലേന വിയ പഥവിം പരേസു ഫരുസവാചപ്പയോഗേന അത്താനം ഖനന്തോതി അത്ഥോ. ഓദരികോതി ഉദരേ പസുതോ ഉദരപോസനതപ്പരോ. കുസീതോതി അലസോ, ഭാവനം അനനുയുഞ്ജന്തോ. ഏവംഭൂതസ്സ നിപ്ഫത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഹാവരാഹോവ നിവാപപുട്ഠോ, പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഏത്ഥ ച യഥാ പബ്ബജിത്വാ അനവോസിതാദിസഭാവതായ പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ, ന ഏവം മാദിസോ പണ്ഡിതോ. തബ്ബിപരീതസഭാവതായ പന സമ്മാപടിപത്തിയാ മത്ഥകം പാപിതത്താ പരിനിബ്ബായതീതി ബ്യതിരേകമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകാസീതി ദട്ഠബ്ബന്തി.

ബേലട്ഠാനികത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സേതുച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

മാനേന വഞ്ചിതാസേതി ആയസ്മതോ സേതുച്ഛത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ തിസ്സസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം തിസ്സം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സുമധുരം പനസഫലം അഭിസങ്ഖതം നാളികേരസാളവം അദാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ അഞ്ഞതരസ്സ മണ്ഡലികരഞ്ഞോ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സേതുച്ഛോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ പിതരി മതേ രജ്ജേ പതിട്ഠിതോ ഉസ്സാഹസത്തീനം അഭാവേന രാജകിച്ചാനി വിരാധേന്തോ രജ്ജം പരഹത്ഥഗതം കത്വാ ദുക്ഖപ്പത്തിയാ സംവേഗജാതോ ജനപദചാരികം ചരന്തം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ പരികമ്മം കരോന്തോ തദഹേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൭.൧൩-൧൭) –

‘‘തിസ്സസ്സ ഖോ ഭഗവതോ, പുബ്ബേ ഫലമദാസഹം;

നാളികേരഞ്ച പാദാസിം, ഖജ്ജകം അഭിസമ്മതം.

‘‘ബുദ്ധസ്സ തമഹം ദത്വാ, തിസ്സസ്സ തു മഹേസിനോ;

മോദാമഹം കാമകാമീ, ഉപപജ്ജിം യമിച്ഛകം.

‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഫലദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ തേരസകപ്പമ്ഹി, രാജാ ഇന്ദസമോ അഹു;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ കിലേസേ ഗരഹന്തോ –

൧൦൨. ‘‘മാനേന വഞ്ചിതാസേ, സങ്ഖാരേസു സംകിലിസ്സമാനാസേ;

ലാഭാലാഭേന മഥിതാ, സമാധിം നാധിഗച്ഛന്തീ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ മാനേന വഞ്ചിതാസേതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന മാനേന അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനാദിവസേന കുസലഭണ്ഡച്ഛേദനേന വിപ്പലദ്ധാ. സങ്ഖാരേസു സംകിലിസ്സമാനാസേതി അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ചക്ഖാദീസു ചേവ രൂപാദീസു ച സങ്ഖതധമ്മേസു സംകിലിസ്സമാനാ, ‘‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’തി തംനിമിത്തം തണ്ഹാഗാഹാദിവസേന സംകിലേസം ആപജ്ജമാനാ. ലാഭാലാഭേന മഥിതാതി പത്തചീവരാദീനഞ്ചേവ വത്ഥാദീനഞ്ച ലാഭേന തേസംയേവ ച അലാഭേന തംനിമിത്തം ഉപ്പന്നേഹി അനുനയപടിഘേഹി മഥിതാ മദ്ദിതാ അഭിഭൂതാ. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അവസിട്ഠലോകധമ്മാനമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സമാധിം നാധിഗച്ഛന്തീതി തേ ഏവരൂപാ പുഗ്ഗലാ സമാധിം സമഥവിപസ്സനാവസേന ചിത്തേകഗ്ഗതം കദാചിപി ന വിന്ദന്തി ന പടിലഭന്തി ന പാപുണന്തി സമാധിസംവത്തനികാനം ധമ്മാനം അഭാവതോ, ഇതരേസഞ്ച ഭാവതോ. ഇധാപി യഥാ മാനാദീഹി അഭിഭൂതാ അവിദ്ദസുനോ സമാധിം നാധിഗച്ഛന്തി, ന ഏവം വിദ്ദസുനോ. തേ പന മാദിസാ തേഹി അനഭിഭൂതാ സമാധിം അധിഗച്ഛന്തേവാതി ബ്യതിരേകമുഖേന അഞ്ഞാബ്യാകരണന്തി വേദിതബ്ബം.

സേതുച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ബന്ധുരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

നാഹം ഏതേന അത്ഥികോതി ആയസ്മതോ ബന്ധുരത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ അഞ്ഞതരസ്സ രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ ഗോപകോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം സപരിസം രാജങ്ഗണേന ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ കണവേരപുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ സസങ്ഘം ലോകനായകം പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സീലവതീനഗരേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ബന്ധുരോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ കേനചിദേവ കരണീയേന സാവത്ഥിയം ഗതോ ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗതോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഞാണസ്സ പരിപാകത്താ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൭.൭-൧൨) –

‘‘സിദ്ധത്ഥോ നാമ ഭഗവാ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

പുരക്ഖതോ സാവകേഹി, നഗരം പടിപജ്ജഥ.

‘‘രഞ്ഞോ അന്തേപുരേ ആസിം, ഗോപകോ അഭിസമ്മതോ;

പാസാദേ ഉപവിട്ഠോഹം, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘കണവേരം ഗഹേത്വാന, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സമോകിരിം;

ബുദ്ധസ്സ വിസും കത്വാന, തതോ ഭിയ്യോ സമോകിരിം.

‘‘ചതുന്നവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘സത്താസീതിമ്ഹിതോ കപ്പേ, ചതുരാസും മഹിദ്ധികാ;

സത്തരതനസമ്പന്നാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ കതഞ്ഞുഭാവേ ഠത്വാ അത്തനോ ഉപകാരസ്സ രഞ്ഞോ പച്ചുപകാരം കാതും സീലവതീനഗരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ധമ്മം ദേസേന്തോ സച്ചാനി പകാസേസി. രാജാ സച്ചപരിയോസാനേ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ അത്തനോ നഗരേ സുദസ്സനം നാമ മഹന്തം വിഹാരം കാരേത്വാ ഥേരസ്സ നിയ്യാതേസി. മഹാലാഭസക്കാരോ അഹോസി. ഥേരോ വിഹാരം സബ്ബഞ്ച ലാഭസക്കാരം സങ്ഘസ്സ നിയ്യാതേത്വാ സയം പുരിമനിയാമേനേവ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ യാപേന്തോ കതിപാഹം തത്ഥ വസിത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്തുകാമോ അഹോസി. ഭിക്ഖൂ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഇധേവ വസഥ, സചേ പച്ചയേഹി വേകല്ലം, മയം തം പരിപൂരേസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ, ‘‘ന മയ്ഹം, ആവുസോ, ഉളാരേഹി പച്ചയേഹി അത്ഥോ അത്ഥി, ഇതരീതരേഹി പച്ചയേഹി യാപേമി, ധമ്മരസേനേവമ്ഹി തിത്തോ’’തി ദസ്സേന്തോ –

൧൦൩. ‘‘നാഹം ഏതേന അത്ഥികോ, സുഖിതോ ധമ്മരസേന തപ്പിതോ;

പിത്വാ രസഗ്ഗമുത്തമം, ന ച കാഹാമി വിസേന സന്ഥവ’’ന്തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ നാഹം ഏതേന അത്ഥികോതി യേന മം തുമ്ഹേ തപ്പേതുകാമാ ‘‘പരിപൂരേസ്സാമാ’’തി വദഥ, ഏതേന ആമിസലാഭേന പച്ചയാമിസരസേന നാഹം അത്ഥികോ, മയ്ഹം ഏതേന അത്ഥോ നത്ഥി, സന്തുട്ഠി പരമം സുഖന്തി ഇതരീതരേഹേവ പച്ചയേഹി യാപേമീതി അത്ഥോ. ഇദാനി തേന അനത്ഥികഭാവേ പധാനകാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുഖിതോ ധമ്മരസേന തപ്പിതോ’’തി. സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മരസേന ചേവ നവവിധലോകുത്തരധമ്മരസേന ച തപ്പിതോ പീണിതോ സുഖിതോ ഉത്തമേന സുഖേന സുഹിതോതി അത്ഥോ. പിത്വാ രസഗ്ഗമുത്തമന്തി സബ്ബരസേസു അഗ്ഗം സേട്ഠം തതോയേവ ഉത്തമം യഥാവുത്തം ധമ്മരസം പിവിത്വാ ഠിതോ, തേനാഹ – ‘‘സബ്ബരസം ധമ്മരസോ ജിനാതീ’’തി (ധ. പ. ൩൫൪). ന ച കാഹാമി വിസേന സന്ഥവന്തി ഏവരൂപം രസുത്തമം ധമ്മരസം പിവിത്വാ ഠിതോ വിസേന വിസസദിസേന വിസരസേന സന്ഥവം സംസഗ്ഗം ന കരിസ്സാമി, തഥാകരണസ്സ കാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ബന്ധുരത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഖിതകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ലഹുകോ വത മേ കായോതി ആയസ്മതോ ഖിതകത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ യക്ഖസേനാപതി ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം യക്ഖസമാഗമേ നിസിന്നോ സത്ഥാരം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സോ ധമ്മം സുത്വാ ഉളാരം പീതിസോമനസ്സം പവേദേന്തോ അപ്ഫോടേന്തോ ഉട്ഠഹിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, ഖിതകോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ മഹിദ്ധികഭാവം സുത്വാ ‘‘ഇദ്ധിമാ ഭവിസ്സാമീ’’തി പുബ്ബഹേതുനാ ചോദിയമാനോ പബ്ബജിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സമഥവിപസ്സനാസു കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൭.൧-൬) –

‘‘പദുമോ നാമ നാമേന, ദ്വിപദിന്ദോ നരാസഭോ;

പവനാ അഭിനിക്ഖമ്മ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യക്ഖാനം സമയോ ആസി, അവിദൂരേ മഹേസിനോ;

യേന കിച്ചേന സമ്പത്താ, അജ്ഝാപേക്ഖിംസു താവദേ.

‘‘ബുദ്ധസ്സ ഗിരമഞ്ഞായ, അമതസ്സ ച ദേസനം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, അപ്ഫോടേത്വാ ഉപട്ഠഹിം.

‘‘സുചിണ്ണസ്സ ഫലം പസ്സ, ഉപട്ഠാനസ്സ സത്ഥുനോ;

തിംസകപ്പസഹസ്സേസു, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘ഊനതിംസേ കപ്പസതേ, സമലങ്കതനാമകോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സവിസേസം ഇദ്ധീസു വസീഭാവേന അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോന്തോ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന അനുസാസനീപാടിഹാരിയേന ച സത്താനം അനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ വിഹരതി. സോ ഭിക്ഖൂഹി, ‘‘കഥം ത്വം, ആവുസോ, ഇദ്ധി വളഞ്ജേസീ’’തി പുട്ഠോ തമത്ഥം ആചിക്ഖന്തോ –

൧൦൪. ‘‘ലഹുകോ വത മേ കായോ, ഫുട്ഠോ ച പീതിസുഖേന വിപുലേന;

തൂലമിവ ഏരിതം മാലുതേന, പിലവതീവ മേ കായോ’’തി. –

ഗാഥം അഭാസി. ‘‘ഉദാനവസേനാ’’തിപി വദന്തിയേവ.

തത്ഥ ലഹുകോ വത മേ കായോതി നീവരണാദിവിക്ഖമ്ഭനേന ചുദ്ദസവിധേന ചിത്തപരിദമനേന ചതുരിദ്ധിപാദകഭാവനായ സുട്ഠു ചിണ്ണവസീഭാവേന ച മേ രൂപകായോ സല്ലഹുകോ വത, യേന ദന്ധം മഹാഭൂതപച്ചയമ്പി നാമ ഇമം കരജകായം ചിത്തവസേന പരിണാമേമീതി അധിപ്പായോ. ഫുട്ഠോ ച പീതിസുഖേന വിപുലേനാതി സബ്ബത്ഥകമേവ ഫരന്തേന മഹതാ ഉളാരേന പീതിസഹിതേന സുഖേന ഫുട്ഠോ ച മേ കായോതി യോജനാ. ഇദഞ്ച യഥാ കായോ ലഹുകോ അഹോസി, തം ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സുഖസഞ്ഞോക്കമനേന ഹി സദ്ധിംയേവ ലഹുസഞ്ഞോക്കമനം ഹോതി. സുഖസ്സ ഫരണഞ്ചേത്ഥ തംസമുട്ഠാനരൂപവസേന ദട്ഠബ്ബം കഥം പന ചതുത്ഥജ്ഝാനസമങ്ഗിനോ പീതിസുഖഫരണം, സമതിക്കന്തപീതിസുഖഞ്ഹി തന്തി ചേ? സച്ചമേതം, ഇദം പന ന ചതുത്ഥജ്ഝാനലക്ഖണവസേന വുത്തം, അഥ ഖോ പുബ്ബഭാഗവസേന. ‘‘പീതിസുഖേനാ’’തി പന പീതിസഹിതസദിസേന സുഖേന, ഉപേക്ഖാ ഹി ഇധ സന്തസഭാവതായ ഞാണവിസേസയോഗതോ ച സുഖന്തി അധിപ്പേതം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൦൧). പാദകജ്ഝാനാരമ്മണേന രൂപകായാരമ്മണേന വാ ഇദ്ധിചിത്തേന സഹജാതം സുഖസഞ്ഞഞ്ച ലഹുസഞ്ഞഞ്ച ഓക്കമതി പവിസതി ഫുസതി സമ്പാപുണാതീതി അയമ്പി തത്ഥ അത്ഥോ. തഥാ ചാഹ അട്ഠകഥായം (പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൩.൧൨) – ‘‘സുഖസഞ്ഞാ നാമ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ. ഉപേക്ഖാ ഹി സന്തം സുഖന്തി വുത്തം സായേവ സഞ്ഞാ നീവരണേഹി ചേവ വിതക്കാദിപച്ചനീകേഹി ച വിമുത്തത്താ ലഹുസഞ്ഞാതിപി വേദിതബ്ബാ. തം ഓക്കന്തസ്സ പനസ്സ കരജകായോപി തൂലപിചു വിയ സല്ലഹുകോ ഹോതി. സോ ഏവം വാതക്ഖിത്തതൂലപിചുനോ വിയ സല്ലഹുകേന ദിസ്സമാനേന കായേന ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘തൂലമിവ ഏരിതം മാലുതേന, പിലവതീവ മേ കായോ’’തി. തസ്സത്ഥോ – യദാഹം ബ്രഹ്മലോകം അഞ്ഞം വാ ഇദ്ധിയാ ഗന്തുകാമോ ഹോമി, തദാ മാലുതേന വായുനാ ഏരിതം ചിത്തം തൂലപിചു വിയ ആകാസം ലങ്ഘന്തോയേവ മേ കായോ ഹോതീതി.

ഖിതകത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മലിതവമ്ഭത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഉക്കണ്ഠിതോതി ആയസ്മതോ മലിതവമ്ഭത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹിമവന്തതോ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം ജാതസ്സരേ സകുണോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, പദുമുത്തരോ ഭഗവാ തം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ജാതസ്സരതീരേ ചങ്കമതി. സകുണോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സരേ കുമുദാനി ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുരുകച്ഛനഗരേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, മലിതവമ്ഭോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പച്ഛാഭൂമഹാഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ വിഹരതി. തസ്സ ച അയം സഭാവോ, യത്ഥ ഭോജനസപ്പായോ ദുല്ലഭോ, ഇതരേ സുലഭാ, തതോ ന പക്കമതി. യത്ഥ പന ഭോജനസപ്പായോ സുലഭോ, ഇതരേ ദുല്ലഭാ, തത്ഥ ന വസതി പക്കമതേവ. ഏവം വിഹരന്തോ ച ഹേതുസമ്പന്നതായ മഹാപുരിസജാതികതായ ച നചിരസ്സേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൫൧-൫൭) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, മഹാജാതസ്സരോ അഹു;

പദുമുപ്പലസഞ്ഛന്നോ, പുണ്ഡരീകസമോത്ഥടോ.

‘‘കുകുത്ഥോ നാമ നാമേന, തത്ഥാസിം സകുണോ തദാ;

സീലവാ ബുദ്ധിസമ്പന്നോ, പുഞ്ഞാപുഞ്ഞേസു കോവിദോ.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

ജാതസ്സരസ്സാവിദൂരേ, സഞ്ചരിത്ഥ മഹാമുനി.

‘‘ജലജം കുമുദം ഛേത്വാ, ഉപനേസിം മഹേസിനോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, പടിഗ്ഗഹി മഹാമുനി.

‘‘തഞ്ച ദാനം ദദിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘സോളസേതോ കപ്പസതേ, ആസും വരുണനാമകാ;

അട്ഠ ഏതേ ജനാധിപാ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉദാനേന്തോ –

൧൦൫. ‘‘ഉക്കണ്ഠിതോപി ന വസേ, രമമാനോപി പക്കമേ;

ന ത്വേവാനത്ഥസംഹിതം, വസേ വാസം വിചക്ഖണോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഉക്കണ്ഠിതോപി ന വസേതി യസ്മിം ആവാസേ വസന്തസ്സ മേ ഭോജനസപ്പായാലാഭേന അധികുസലേസു ധമ്മേസു ഉക്കണ്ഠാ അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ ഉക്കണ്ഠിതോപി വസാമിയേവ ഇതരസപ്പായലാഭേന ന പക്കമേ ന പക്കമാമി. ന വസേതി ഏത്ഥ ന-കാരേനപി പക്കമേതിപദം സമ്ബന്ധിതബ്ബം. രമമാനോപി പക്കമേതി യസ്മിം പന ആവാസേ വസന്തസ്സ മേ പച്ചയവേകല്ലാഭാവേന നത്ഥി ഉക്കണ്ഠാ, അഞ്ഞദത്ഥു അഭിരമാമി, ഏവം അഭിരമമാനോപി അവസേസസപ്പായാലാഭേന തതോ പക്കമേ, ന വസേയ്യം. ഏവം പടിപജ്ജന്തോവാഹം നചിരസ്സേവ സകത്ഥം പച്ചുപാദിന്തി. അയഞ്ചേത്ഥ അത്തപടിപത്തിപച്ചവേക്ഖണായം യോജനാ. പരസ്സ ഓവാദദാനേ പന വസേയ്യ ന പക്കമേയ്യാതി വിധാനവസേന യോജേതബ്ബം. ന ത്വേവാനത്ഥസംഹിതം, വസേ വാസം വിചക്ഖണോതി യസ്മിം ആവാസേ പച്ചയാ സുലഭാ, സമണധമ്മോ ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, യസ്മിഞ്ച ആവാസേ പച്ചയാ ദുല്ലഭാ, സമണധമ്മോപി പാരിപൂരിം ന ഗച്ഛതി, ഏവരൂപോ ആവാസോ ഇധ അനത്ഥസംഹിതോ നാമ അവഡ്ഢിസഹിതോതി കത്വാ. ഏവരൂപം വാസം വിചക്ഖണോ വിഞ്ഞുജാതികോ സകത്ഥം പരിപൂരേതുകാമോ നത്വേവ വസേയ്യ. യത്ഥ പന പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോ ആവാസോ ലബ്ഭതി, സത്തപി സപ്പായാ ലബ്ഭന്തി, തത്ഥേവ വസേയ്യാതി അത്ഥോ.

മലിതവമ്ഭത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സുഹേമന്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സതലിങ്ഗസ്സ അത്ഥസ്സാതി ആയസ്മതോ സുഹേമന്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ദ്വാനവുതേ കപ്പേ തിസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വനചരോ ഹുത്വാ വനേ വസതി, തം അനുഗ്ഗഹിതും ഭഗവാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തസ്സ ആസന്നേ ഠാനേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ സുഗന്ധാനി പുന്നാഗപുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ ഭഗവന്തം പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ പാരിയന്തദേസേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സുഹേമന്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സങ്കസ്സനഗരേ മിഗദായേ വിഹരന്തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ തേപിടകോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ പടിസമ്ഭിദാപത്തോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൪൬-൫൦) –

‘‘കാനനം വനമോഗയ്ഹ, വസാമി ലുദ്ദകോ അഹം;

പുന്നാഗം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, ബുദ്ധസേട്ഠം അനുസ്സരിം.

‘‘തം പുപ്ഫം ഓചിനിത്വാന, സുഗന്ധം ഗന്ധിതം സുഭം;

ഥൂപം കരിത്വാ പുലിനേ, ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിം.

‘‘ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിപൂജയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകമ്ഹി നവുതേ കപ്പേ, ഏകോ ആസിം തമോനുദോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഖോ യം സാവകേന പത്തബ്ബം, തം അനുപ്പത്തം, യംനൂനാഹം ഇദാനി ഭിക്ഖൂനം അനുഗ്ഗഹം കരേയ്യ’’ന്തി. ഏവം ചിന്തേത്വാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദതായ അകിലാസുതായ ച അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതേ ഭിക്ഖൂ യഥാരഹം ഓവദന്തോ അനുസാസന്തോ കങ്ഖം ഛിന്ദന്തോ ധമ്മം കഥേന്തോ കമ്മട്ഠാനം നിഗ്ഗുമ്ബം നിജ്ജടം കത്വാ ആചിക്ഖന്തോ വിഹരതി. അഥേകദിവസം അത്തനോ സന്തികം ഉപഗതാനം ഭിക്ഖൂനം വിഞ്ഞൂനഞ്ച പുഗ്ഗലാനം വിസേസം ആചിക്ഖന്തോ –

൧൦൬. ‘‘സതലിങ്ഗസ്സ അത്ഥസ്സ, സതലക്ഖണധാരിനോ;

ഏകങ്ഗദസ്സീ ദുമ്മേധോ, സതദസ്സീ ച പണ്ഡിതോ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സതലിങ്ഗസ്സാതി ലീനമത്ഥം ഗമേന്തീതി ലിങ്ഗാനി, അത്ഥേസു സദ്ദസ്സ പവത്തിനിമിത്താനി, താനി പന സതം അനേകാനി ലിങ്ഗാനി ഏതസ്സാതി സതലിങ്ഗോ. അനേകത്ഥോ ഹി ഇധ സതസദ്ദോ, ‘‘സതം സഹസ്സ’’ന്തിആദീസു വിയ ന സങ്ഖ്യാവിസേസത്ഥോ തസ്സ സതലിങ്ഗസ്സ. അത്ഥസ്സാതി ഞേയ്യസ്സ, ഞേയ്യഞ്ഹി ഞാണേന അരണീയതോ ‘‘അത്ഥോ’’തി വുച്ചതി. സോ ച ഏകോപി അനേകലിങ്ഗോ, യഥാ ‘‘സക്കോ പുരിന്ദദോ മഘവാ’’തി, ‘‘പഞ്ഞാ വിജ്ജാ മേധാ ഞാണ’’ന്തി ച. യേന ലിങ്ഗേന പവത്തിനിമിത്തേന താവതിംസാധിപതിമ്ഹി ഇന്ദസദ്ദോ പവത്തോ, ന തേന തത്ഥ സക്കാദിസദ്ദാ പവത്താ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേന. തഥാ യേന സമ്മാദിട്ഠിമ്ഹി പഞ്ഞാസദ്ദോ പവത്തോ, ന തേന വിജ്ജാദിസദ്ദാ. തേന വുത്തം ‘‘സതലിങ്ഗസ്സ അത്ഥസ്സാ’’തി.

സതലക്ഖണധാരിനോതി അനേകലക്ഖണവതോ. ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി ലക്ഖണം, പച്ചയഭാവിനോ അത്ഥസ്സ അത്തനോ ഫലം പടിച്ച പച്ചയഭാവോ, തേന ഹി സോ അയം ഇമസ്സ കാരണന്തി ലക്ഖീയതി. സോ ച ഏകസ്സേവ അത്ഥസ്സ അനേകപ്പഭേദോ ഉപലബ്ഭതി, തേനാഹ ‘‘സതലക്ഖണധാരിനോ’’തി. അഥ വാ ലക്ഖീയന്തീതി ലക്ഖണാനി, തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ സങ്ഖതതാദയോ പകാരവിസേസാ തേ പന അത്ഥതോ അവത്ഥാവിസേസാ വേദിതബ്ബാ. തേ ച പന തേസം അനിച്ചതാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണം ലിങ്ഗേന്തി ഞാപേന്തീതി ‘‘ലിങ്ഗാനീ’’തി ച വുച്ചന്തി. തസ്സിമേ ആകാരാ, യസ്മാ ഏകസ്സാപി അത്ഥസ്സ അനേകേ ഉപലബ്ഭന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സതലിങ്ഗസ്സ അത്ഥസ്സ, സതലക്ഖണധാരിനോ’’തി. തേനാഹ ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി – ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീ’’തി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫).

ഏകങ്ഗദസ്സീ ദുമ്മേധോതി ഏവം അനേകലിങ്ഗേ അനേകലക്ഖണേ അത്ഥേ യോ തത്ഥ ഏകങ്ഗദസ്സീ അപുഥുപഞ്ഞതായ ഏകലിങ്ഗമത്തം ഏകലക്ഖണമത്തഞ്ച ദിസ്വാ അത്തനാ ദിട്ഠമേവ ‘‘ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി അഭിനിവിസ്സ ‘‘മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി ഇതരം പടിക്ഖിപതി, ഹത്ഥിദസ്സനകഅന്ധോ വിയ ഏകങ്ഗഗാഹീ ദുമ്മേധോ ദുപ്പഞ്ഞോ തത്ഥ വിജ്ജമാനാനംയേവ പകാരവിസേസാനം അജാനനതോ മിച്ഛാ അഭിനിവിസനതോ ച. സതദസ്സീ ച പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിതോ പന തത്ഥ വിജ്ജമാനേ അനേകേപി പകാരേ അത്തനോ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ സബ്ബസോ പസ്സതി. യോ വാ തത്ഥ ലബ്ഭമാനേ അനേകേ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അത്തനാപി പസ്സതി, അഞ്ഞേസമ്പി ദസ്സേതി പകാസേതി, സോ പണ്ഡിതോ വിചക്ഖണോ അത്ഥേസു കുസലോ നാമാതി. ഏവം ഥേരോ ഉക്കംസഗതം അത്തനോ പടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിം ഭിക്ഖൂനം വിഭാവേസി.

സുഹേമന്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മസവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

പബ്ബജിം തുലയിത്വാനാതി ആയസ്മതോ ധമ്മസവത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയം കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സുവച്ഛോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഘരാവാസേ ദോസം ദിസ്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞായതനേ പബ്ബതന്തരേ അസ്സമം കാരേത്വാ ബഹൂഹി താപസേഹി സദ്ധിം വസി. അഥസ്സ കുസലബീജം രോപേതുകാമോ പദുമുത്തരോ ഭഗവാ അസ്സമസമീപേ ആകാസേ ഠത്വാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേസി. സോ തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പൂജേതുകാമോ നാഗപുപ്ഫാനി ഓചിനാപേസി. സത്ഥാ, ‘‘അലം ഇമസ്സ താപസസ്സ ഏത്തകം കുസലബീജ’’ന്തി പക്കാമി. സോ പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ സത്ഥു ഗമനമഗ്ഗം ഓകിരിത്വാ ചിത്തം പസാദേന്തോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ധമ്മസവോതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഘരാവാസേ ആദീനവം പബ്ബജ്ജായ ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിം വിഹരന്തം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൩൯-൪൫) –

‘‘സുവച്ഛോ നാമ നാമേന, ബ്രാഹ്മണോ മന്തപാരഗൂ;

പുരക്ഖതോ സസിസ്സേഹി, വസതേ പബ്ബതന്തരേ.

‘‘പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

മമുദ്ധരിതുകാമോ സോ, ആഗച്ഛി മമ സന്തികം.

‘‘വേഹാസമ്ഹി ചങ്കമതി, ധൂപായതി ജലതേ തഥാ;

ഹാസം മമം വിദിത്വാന, പക്കാമി പാചിനാമുഖോ.

‘‘തഞ്ച അച്ഛരിയം ദിസ്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

നാഗപുപ്ഫം ഗഹേത്വാന, ഗതമഗ്ഗമ്ഹി ഓകിരിം.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫം ഓകിരിം അഹം;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജഹം.

‘‘ഏകതിംസേ കപ്പസതേ, രാജാ ആസി മഹാരഹോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഉദാനവസേന –

൧൦൭. ‘‘പബ്ബജിം തുലയിത്വാന, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ പബ്ബജിം തുലയിത്വാനാതി ‘‘സമ്ബാധോ ഘരാവാസോ രജാപഥോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൯൧; മ. നി. ൨.൧൦; സം. നി. ൨.൧൫൪) ഘരാവാസേ, ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൧൭; മ. നി. ൧.൧൭൭) കാമേസു ആദീനവം തപ്പടിപക്ഖതോ നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം തുലഭൂതായ പഞ്ഞായ വിചാരേത്വാ വീമംസിത്വാതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഇദമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസീതി.

ധമ്മസവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ധമ്മസവപിതുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സ വീസവസ്സസതികോതി ആയസ്മതോ ധമ്മസവപിതുത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭൂതഗണേ നാമ പബ്ബതേ വിഹരന്തം പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ തിണസൂലപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ദാരപരിഗ്ഗഹം കത്വാ ധമ്മസവം നാമ പുത്തം ലഭിത്വാ തസ്മിം പബ്ബജിതേ സയമ്പി വീസവസ്സസതികോ ഹുത്വാ, ‘‘മമ പുത്തോ താവ തരുണോ പബ്ബജി, അഥ കസ്മാ നാഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി സഞ്ജാതസംവേഗോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൩൫-൩൮) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, ഭൂതഗണോ നാമ പബ്ബതോ;

വസതേകോ ജിനോ തത്ഥ, സയമ്ഭൂ ലോകനിസ്സടോ.

‘‘തിണസൂലം ഗഹേത്വാന, ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിം;

ഏകൂനസതസഹസ്സം, കപ്പം ന വിനിപാതികോ.

‘‘ഇതോ ഏകാദസേ കപ്പേ, ഏകോസിം ധരണീരുഹോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സഞ്ജാതസോമനസ്സോ ഉദാനേന്തോ –

൧൦൮. ‘‘സ വീസവസ്സസതികോ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

തിസ്സോ വിജ്ജാ അനുപ്പത്താ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ സ വീസവസ്സസതികോതി സോ വീസംവസ്സസതികോ, സോ അഹം ജാതിയാ വീസാധികവസ്സസതികോ സമാനോ. പബ്ബജിന്തി പബ്ബജ്ജം ഉപഗച്ഛിം. സേസം വുത്തനയമേവ. ഇദമേവ ച ഇമസ്സ ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി.

ധമ്മസവപിതുത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ന നൂനായം പരമഹിതാനുകമ്പിനോതി ആയസ്മതോ സങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ചതുനവുതേ കപ്പേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം പബ്ബതപാദേ വസന്തേ സത്ത പച്ചേകസമ്ബുദ്ധേ ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ കദമ്ബപുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ഇബ്ഭകുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ സങ്ഘരക്ഖിതോതി നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും സഹായം കത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരതി. ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനതോ അവിദൂരേ വനഗുമ്ബേ ഏകാ മിഗീ വിജായിത്വാ തരുണം ഛാപം രക്ഖന്തീ ഛാതജ്ഝത്താപി പുത്തസിനേഹേന ദൂരേ ഗോചരായ ന ഗച്ഛതി, ആസന്നേ ച തിണോദകസ്സ അലാഭേന കിലമതി. തം ദിസ്വാ ഥേരോ, ‘‘അഹോ വതായം ലോകോ തണ്ഹാബന്ധനബദ്ധോ മഹാദുക്ഖം അനുഭവതി, ന തം ഛിന്ദിതും സക്കോതീ’’തി സംവേഗജാതോ തമേവ അങ്കുസം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൩൦-൩൪) –

‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, കുക്കുടോ നാമ പബ്ബതോ;

തമ്ഹി പബ്ബതപാദമ്ഹി, സത്ത ബുദ്ധാ വസന്തി തേ.