൧൨. ദ്വാദസമവഗ്ഗോ

൧. ജേന്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ദുപ്പബ്ബജ്ജം വേ ദുരധിവാസാ ഗേഹാതി ആയസ്മതോ ജേന്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ കിംകിരാതപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ ജേന്തഗാമേ ഏകസ്സ മണ്ഡലികരാജസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ജേന്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ദഹരകാലേയേവ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ പബ്ബജ്ജാനിന്നമാനസോ ഹുത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘പബ്ബജ്ജാ നാമ ദുക്കരാ, ഘരാപി ദുരാവാസാ, ധമ്മോ ച ഗമ്ഭീരോ, ഭോഗാ ച ദുരധിഗമാ, കിം നു ഖോ കത്തബ്ബ’’ന്തി ഏവം പന ചിന്താബഹുലോ ഹുത്വാ വിചരന്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണി. സുതകാലതോ പട്ഠായ പബ്ബജ്ജാഭിരതോ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സുഖായ പടിപദായ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞായ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൨൧-൨൪) –

‘‘ദേവപുത്തോ അഹം സന്തോ, പൂജയിം സിഖിനായകം;

കക്കാരുപുപ്ഫം പഗ്ഗയ്ഹ, ബുദ്ധസ്സ അഭിരോപയിം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ ച നവമേ കപ്പേ, രാജാ സത്തുത്തമോ അഹും;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖന്തോ, ‘‘അസക്ഖിം വതാഹം ആദിതോ മയ്ഹം ഉപ്പന്നവിതക്കം ഛിന്ദിതു’’ന്തി സോമനസ്സജാതോ വിതക്കസ്സ ഉപ്പന്നാകാരം തസ്സ ച സമ്മദേവ ഛിന്നതം ദസ്സേന്തോ –

൧൧൧. ‘‘ദുപ്പബ്ബജ്ജം വേ ദുരധിവാസാ ഗേഹാ, ധമ്മോ ഗമ്ഭീരോ ദുരധിഗമാ ഭോഗാ;

കിച്ഛാ വുത്തി നോ ഇതരീതരേനേവ, യുത്തം ചിന്തേതും സതതമനിച്ചത’’ന്തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ദുപ്പബ്ബജ്ജന്തി അപ്പം വാ മഹന്തം വാ ഭോഗക്ഖന്ധഞ്ചേവ ഞാതിപരിവട്ടഞ്ച പഹായ ഇമസ്മിം സാസനേ ഉരം ദത്വാ പബ്ബജനസ്സ ദുക്കരത്താ ദുക്ഖം പബ്ബജനം, ദുക്കരാ പബ്ബജ്ജാതി ദുപ്പബ്ബജ്ജം. വേതി നിപാതമത്തം, ദള്ഹത്ഥോ വാ ‘‘പബ്ബജ്ജാ ദുക്ഖാ’’തി. ഗേഹഞ്ചേ ആവസേയ്യം, ദുരധിവാസാ ഗേഹാ, യസ്മാ ഗേഹം അധിവസന്തേന രഞ്ഞാ രാജകിച്ചം, ഇസ്സരേന ഇസ്സരകിച്ചം, ഗഹപതിനാ ഗഹപതികിച്ചം കത്തബ്ബം ഹോതി, പരിജനോ ചേവ സമണബ്രാഹ്മണാ ച സങ്ഗഹേതബ്ബാ, തസ്മിം തസ്മിഞ്ച കത്തബ്ബേ കരിയമാനേപി ഘരാവാസോ ഛിദ്ദഘടോ വിയ മഹാസമുദ്ദോ വിയ ച ദുപ്പൂരോ, തസ്മാ ഗേഹാ നാമേതേ അധിവസിതും ആവസിതും ദുക്ഖാ ദുക്കരാതി കത്വാ ദുരധിവാസാ ദുരാവാസാതി. പബ്ബജ്ജഞ്ചേ അനുതിട്ഠേയ്യം ധമ്മോ ഗമ്ഭീരോ, യദത്ഥാ പബ്ബജ്ജാ, സോ പബ്ബജിതേന അധിഗന്തബ്ബോ പടിവേധസദ്ധമ്മോ ഗമ്ഭീരോ, ഗമ്ഭീരഞാണഗോചരത്താ ദുദ്ദസോ, ദുപ്പടിവിജ്ഝോ ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവേന ദുപ്പടിവിജ്ഝത്താ. ഗേഹഞ്ചേ ആവസേയ്യം, ദുരധിഗമാ ഭോഗാ യേഹി വിനാ ന സക്കാ ഗേഹം ആവസിതും, തേ ഭോഗാ ദുക്ഖേന കസിരേന അധിഗന്തബ്ബതായ ദുരധിഗമാ. ഏവം സന്തേ ഘരാവാസം പഹായ പബ്ബജ്ജംയേവ അനുതിട്ഠേയ്യം, ഏവമ്പി കിച്ഛാ വുത്തി നോ ഇതരീതരേന ഇധ ഇമസ്മിം ബുദ്ധസാസനേ ഇതരീതരേന യഥാലദ്ധേന പച്ചയേന അമ്ഹാകം വുത്തി ജീവികാ കിച്ഛാ ദുക്ഖാ, ഘരാവാസാനം ദുരധിവാസതായ ഭോഗാനഞ്ച ദുരധിഗമതായ ഗേഹേ ഇതരീതരേന പച്ചയേന യാപേതബ്ബതായ കിച്ഛാ കസിരാ വുത്തി അമ്ഹാകം, തത്ഥ കിം കാതും വട്ടതീതി? യുത്തം ചിന്തേതും സതതമനിച്ചതം സകലം ദിവസം പുബ്ബരത്താപരരത്തഞ്ച തേഭൂമകധമ്മജാതം അനിച്ചതന്തി, തതോ ഉപ്പാദവയവന്തതോ ആദിഅന്തവന്തതോ താവകാലികതോ ച ന നിച്ചന്തി ‘‘അനിച്ച’’ന്തി ചിന്തേതും വിപസ്സിതും യുത്തം. അനിച്ചാനുപസ്സനായ സിദ്ധായ ഇതരാനുപസ്സനാ സുഖേനേവ സിജ്ഝന്തീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാവ ഏത്ഥ വുത്താ, അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖാനത്തതാനം അബ്യഭിചരണതോ സാസനികസ്സ സുഖഗ്ഗഹണതോ ച. തേനാഹ – ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫), ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മം’’ (മഹാവ. ൧൬; ദീ. നി. ൨.൩൭൧; സം. നി. ൫.൧൦൮൧), ‘‘വയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൮) ച തദമിനാ ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിപക്ഖവസേന അപരാപരം ഉപ്പന്നേ വിതക്കേ നിഗ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചതാമുഖേന വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ ഇദാനി കതകിച്ചോ ജാതോതി ദസ്സേതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്തനോ പടിപത്തി’’ന്തിആദി. ഇദമേവ ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി.

ജേന്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വച്ഛഗോത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

തേവിജ്ജോഹം മഹാഝായീതി ആയസ്മതോ വച്ഛഗോത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലബീജം രോപേന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബന്ധുമതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം രഞ്ഞാ നാഗരേഹി ച സദ്ധിം ബുദ്ധപൂജം കത്വാ തതോ പരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തസ്സ വച്ഛഗോത്തതായ വച്ഛഗോത്തോത്വേവ സമഞ്ഞാ അഹോസി. സോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ ബ്രാഹ്മണവിജ്ജാസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ വിമുത്തിം ഗവേസന്തോ തത്ഥ സാരം അദിസ്വാ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ വിചരന്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ തസ്മിം വിസ്സജ്ജിതേ പസന്നമാനസോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൧൫-൨൦) –

‘‘ഉദേന്തം സതരംസിംവ, പീതരംസിംവ ഭാണുമം;

പന്നരസേ യഥാ ചന്ദം, നിയ്യന്തം ലോകനായകം.

‘‘അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സാനി, സബ്ബേ ഖീണാസവാ അഹും;

പരിവാരിംസു സമ്ബുദ്ധം, ദ്വിപദിന്ദം നരാസഭം.

‘‘സമ്മജ്ജിത്വാന തം വീഥിം, നിയ്യന്തേ ലോകനായകേ;

ഉസ്സാപേസിം ധജം തത്ഥ, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ധജം അഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ധജദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ ചതുത്ഥകേ കപ്പേ, രാജാഹോസിം മഹബ്ബലോ;

സബ്ബാകാരേന സമ്പന്നോ, സുധജോ ഇതി വിസ്സുതോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ അത്തനോ പടിപത്തിം പച്ചവേക്ഖിത്വാ സോമനസ്സജാതോ ഉദാനവസേന –

൧൧൨. ‘‘തേവിജ്ജോഹം മഹാഝായീ, ചേതോസമഥകോവിദോ;

സദത്ഥോ മേ അനുപ്പത്തോ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ തേവിജ്ജോഹന്തി യദിപി മം പുബ്ബേ തിണ്ണം വേദാനം പാരം ഗതത്താ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ തേവിജ്ജോ’’തി സഞ്ജാനന്തി, തം പന സമഞ്ഞാമത്തം വേദേസു വിജ്ജാകിച്ചസ്സ അഭാവതോ. ഇദാനി പന പുബ്ബേനിവാസഞാണാദീനം തിസ്സന്നം വിജ്ജാനം അധിഗതത്താ പരമത്ഥതോ തേവിജ്ജോ അഹം, മഹന്തസ്സ അനവസേസസ്സ സമുദയപക്ഖിയസ്സ കിലേസഗണസ്സ ഝാപനതോ, മഹന്തേന മഗ്ഗഫലഝാനേന മഹന്തസ്സ ഉളാരസ്സ പണീതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ ഝായനതോ ച മഹാഝായീ. ചേതോസമഥകോവിദോതി ചിത്തസങ്ഖോഭകരാനം സംകിലേസധമ്മാനം വൂപസമനേന ചേതസോ സമാദഹനേ കുസലോ. ഏതേന തേവിജ്ജഭാവസ്സ കാരണമാഹ. സമാധികോസല്ലസഹിതേന ഹി ആസവക്ഖയേന തേവിജ്ജതാ, ന കേവലേന. സദത്ഥോതി സകത്ഥോ ക-കാരസ്സായം ദ-കാരോ കതോ ‘‘അനുപ്പത്തസദത്ഥോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൯; അ. നി. ൩.൩൮) വിയ. ‘‘സദത്ഥോ’’തി ച അരഹത്തം വേദിതബ്ബം. തഞ്ഹി അത്തപടിബന്ധട്ഠേന അത്താനം അവിജഹനട്ഠേന അത്തനോ പരമത്ഥട്ഠേന അത്തനോ അത്ഥത്താ ‘‘സകത്ഥോ’’തി വുച്ചതി. സ്വായം സദത്ഥോ മേ മയാ അനുപ്പത്തോ അധിഗതോ. ഏതേന യഥാവുത്തം മഹാഝായിഭാവം സിഖാപത്തം കത്വാ ദസ്സേതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

വച്ഛഗോത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. വനവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

അച്ഛോദികാ പുഥുസിലാതി ആയസ്മതോ വനവച്ഛത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലബീജം രോപേന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പരസ്സ കമ്മം കത്വാ ജീവന്തോ കസ്സചി അപരാധം കത്വാ മരണഭയേന തജ്ജിതോ പലായന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ബോധിരുക്ഖം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ തസ്സ മൂലം സമ്മജ്ജിത്വാ പിണ്ഡിബന്ധേഹി അസോകപുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ ബോധിം അഭിമുഖോ നമസ്സമാനോ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോ മാരേതും ആഗതേ പച്ചത്ഥികേ ദിസ്വാ തേസു ചിത്തം അകോപേത്വാ ബോധിം ഏവ ആവജ്ജേന്തോ സതപോരിസേ പപാതേ പപതി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ‘‘വച്ഛോ’’തിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൬.൭-൧൪) –

‘‘പരകമ്മായനേ യുത്തോ, അപരാധം അകാസഹം;

വനന്തം അഭിധാവിസ്സം, ഭയവേരസമപ്പിതോ.

‘‘പുപ്ഫിതം പാദപം ദിസ്വാ, പിണ്ഡിബന്ധം സുനിമ്മിതം;

തമ്ബപുപ്ഫം ഗഹേത്വാന, ബോധിയം ഓകിരിം അഹം.

‘‘സമ്മജ്ജിത്വാന തം ബോധിം, പാടലിം പാദപുത്തമം;

പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാന, ബോധിമൂലേ ഉപാവിസിം.

‘‘ഗതമഗ്ഗം ഗവേസന്താ, ആഗച്ഛും മമ സന്തികം;

തേ ച ദിസ്വാനഹം തത്ഥ, ആവജ്ജിം ബോധിമുത്തമം.

‘‘വന്ദിത്വാന അഹം ബോധിം, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

അനേകതാലേ പപതിം, ഗിരിദുഗ്ഗേ ഭയാനകേ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബോധിപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ ച തതിയേ കപ്പേ, രാജാ സുസഞ്ഞതോ അഹം;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ വിവേകാഭിരതിയാ വനേയേവ വസി, തേന വനവച്ഛോതി സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. അഥ കദാചി ഥേരോ ഞാതിജനാനുഗ്ഗഹത്ഥം രാജഗഹം ഗതോ തത്ഥ ഞാതകേഹി ഉപട്ഠിയമാനോ കതിപാഹം വസിത്വാ ഗമനാകാരം സന്ദസ്സേതി. തം ഞാതകാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അനുഗ്ഗഹത്ഥം ധുരവിഹാരേ വസഥ, മയം ഉപട്ഠഹിസ്സാമാ’’തി യാചിംസു. ഥേരോ തേസം പബ്ബതരാമണേയ്യകിത്തനാപദേസേന വിവേകാഭിരതിം നിവേദേന്തോ –

൧൧൩. ‘‘അച്ഛോദികാ പുഥുസിലാ, ഗോനങ്ഗുലമിഗായുതാ;

അമ്ബുസേവാലസഞ്ഛന്നാ, തേ സേലാ രമയന്തി മ’’ന്തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ അച്ഛോദികാതി അച്ഛം അബഹലം സുഖുമം ഉദകം ഏതേസൂതി ‘‘അച്ഛോദകാ’’തി വത്തബ്ബേ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന അച്ഛോദികാ’’തി വുത്തം. ഏതേന തേസം ഉദകസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. പുഥുസിലാതി പുഥുലാ വിത്ഥതാ മുദുസുഖസമ്ഫസ്സാ സിലാ ഏതേസൂതി പുഥുസിലാ. ഏതേന നിസജ്ജനട്ഠാനസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. ഗുന്നം വിയ നങ്ഗുലം നങ്ഗുട്ഠം ഏതേസന്തി ഗോനങ്ഗുലാ, കാളമക്കടാ, ‘‘പകതിമക്കടാ’’തിപി വദന്തിയേവ. ഗോനങ്ഗുലേഹി ച പസദാദികേഹി മിഗേഹി ച തഹം തഹം വിചരന്തേഹി ആയുതാ മിസ്സിതാതി ഗോനങ്ഗുലമിഗായുതാ. ഏതേന തേസം അമനുസ്സൂപചാരിതായ അരഞ്ഞലക്ഖണൂപേതതം ദസ്സേതി. അമ്ബുസേവാലസഞ്ഛന്നാതി പസവനതോ സതതം പഗ്ഘരമാനസലിലതായ തഹം തഹം ഉദകസേവാലസഞ്ഛാദിതാ. തേ സേലാ രമയന്തി മന്തി യത്ഥാഹം വസാമി; തേ ഏദിസാ സേലാ പബ്ബതാ വിവേകാഭിരതിയാ മം രമയന്തി, തസ്മാ തത്ഥേവാഹം ഗച്ഛാമീതി അധിപ്പായോ. ഇദമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി.

വനവച്ഛത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അധിമുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

കായദുട്ഠുല്ലഗരുനോതി ആയസ്മതോ അധിമുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണവിജ്ജാസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞേ വിഹരന്തോ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ മനുസ്സൂപചാരം ഉപഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അത്തനോ വാകചീരം സത്ഥു പാദമൂലേ പത്ഥരി. സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയം ഞത്വാ തസ്മിം അട്ഠാസി. തത്ഥ ഠിതം ഭഗവന്തം കാളാനുസാരേന ഗന്ധേന പൂജേത്വാ ‘‘സമുദ്ധരസിമം ലോക’’ന്തിആദികാഹി ദസഹി ഗാഥാഹി അഭിത്ഥവി. തം സത്ഥാ ‘‘അനാഗതേ ഇതോ സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ യാവായം ബുദ്ധുപ്പാദോ, താവ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ അധിമുത്തോതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണവിജ്ജാസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ പച്ഛിമഭവികത്താ നിസ്സരണം ഗവേസന്തോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪൦.൩൦൪-൩൩൨) –

‘‘കണികാരംവ ജലിതം, ദീപരുക്ഖംവ ഉജ്ജലം;

ഓസധിംവ വിരോചന്തം, വിജ്ജുതം ഗഗനേ യഥാ.

‘‘അസമ്ഭീതം അനുത്താസിം, മിഗരാജംവ കേസരിം;

ഞാണാലോകം പകാസേന്തം, മദ്ദന്തം തിത്ഥിയേ ഗണേ.

‘‘ഉദ്ധരന്തം ഇമം ലോകം, ഛിന്ദന്തം സബ്ബസംസയം;

ഗജ്ജന്തം മിഗരാജംവ, അദ്ദസം ലോകനായകം.

‘‘ജടാജിനധരോ ആസിം, ബ്രഹാ ഉജു പതാപവാ;

വാകചീരം ഗഹേത്വാന, പാദമൂലേ അപത്ഥരിം.

‘‘കാളാനുസാരിയം ഗയ്ഹം, അനുലിമ്പിം തഥാഗതം;

സമ്ബുദ്ധമനുലിമ്പേത്വാ, സന്ഥവിം ലോകനായകം.

‘‘സമുദ്ധരസിമം ലോകം, ഓഘതിണ്ണ മഹാമുനി;

ഞാണാലോകേന ജോതേസി, നാവടം ഞാണമുത്തമം.

‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേസി, മദ്ദസേ പരതിത്ഥിയേ;

ഉസഭോ ജിതസങ്ഗാമോ, സമ്പകമ്പേസി മേദനിം.

‘‘മഹാസമുദ്ദേ ഊമിയോ, വേലന്തമ്ഹി പഭിജ്ജരേ;

തഥേവ തവ ഞാണമ്ഹി, സബ്ബദിട്ഠീ പഭിജ്ജരേ.

‘‘സുഖുമച്ഛികജാലേന, സരമ്ഹി സമ്പതാനിതേ;

അന്തോജാലീകതാ പാണാ, പീളിതാ ഹോന്തി താവദേ.

‘‘തഥേവ തിത്ഥിയാ ലോകേ, പുഥുപാസണ്ഡനിസ്സിതാ;

അന്തോഞാണവരേ തുയ്ഹം, പരിവത്തന്തി മാരിസ.

‘‘പതിട്ഠാ വുയ്ഹതം ഓഘേ, ത്വഞ്ഹി നാഥോ അബന്ധുനം;

ഭയട്ടിതാനം സരണം, മുത്തിത്ഥീനം പരായണം.

‘‘ഏകവീരോ അസദിസോ, മേത്താകരുണസഞ്ചയോ;

അസമോ സുസമോ സന്തോ, വസീ താദീ ജിതഞ്ജയോ.

‘‘ധീരോ വിഗതസമ്മോഹോ, അനേജോ അകഥംകഥീ;

തുസിതോ വന്തദോസോസി, നിമ്മലോ സംയതോ സുചി.

‘‘സങ്ഗാതിഗോ ഹതമദോ, തേവിജ്ജോ തിഭവന്തഗോ;

സീമാതിഗോ ധമ്മഗരു, ഗതത്ഥോ ഹിതവബ്ഭുതോ.

‘‘താരകോ ത്വം യഥാ നാവാ, നിധീവസ്സാസകാരകോ;

അസമ്ഭീതോ യഥാ സീഹോ, ഗജരാജാവ ദപ്പിതോ.

‘‘ഥോമേത്വാ ദസഗാഥാഹി, പദുമുത്തരം മഹായസം;

വന്ദിത്വാ സത്ഥുനോ പാദേ, തുണ്ഹീ അട്ഠാസഹം തദാ.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഠിതോ സത്ഥാ, ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ.

‘‘യോ മേ സീലഞ്ച ഞാണഞ്ച, സദ്ധമ്മഞ്ചാപി വണ്ണയി;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘സട്ഠി കപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

അഞ്ഞേ ദേവേഭിഭവിത്വാ, ഇസ്സരം കാരയിസ്സതി.

‘‘സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാന, സുക്കമൂലേന ചോദിതോ;

ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ, സാസനേ പബ്ബജിസ്സതി.

‘‘പബ്ബജിത്വാന കായേന, പാപകമ്മം വിവജ്ജിയ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘യഥാപി മേഘോ ഥനയം, തപ്പേതി മേദനിം ഇമം;

തഥേവ ത്വം മഹാവീര, ധമ്മേന തപ്പയീ മമം.

‘‘സീലം പഞ്ഞഞ്ച ധമ്മഞ്ച, ഥവിത്വാ ലോകനായകം;

പത്തോമ്ഹി പരമം സന്തിം, നിബ്ബാനം പദമച്ചുതം.

‘‘അഹോ നൂന സ ഭഗവാ, ചിരം തിട്ഠേയ്യ ചക്ഖുമാ;

അഞ്ഞാതഞ്ച വിജാനേയ്യും, ഫുസേയ്യും അമതം പദം.

‘‘അയം മേ പച്ഛിമാ ജാതി, ഭവാ സബ്ബേ സമൂഹതാ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, വിഹരാമി അനാസവോ.

‘‘സതസഹസ്സിതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭിഥോമയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, കിത്തനായ ഇദം ഫലം.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ അത്തനാ സഹ വസന്തേ കായദള്ഹിബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ഓവദന്തോ –

൧൧൪. ‘‘കായദുട്ഠുല്ലഗരുനോ, ഹിയ്യമാനമ്ഹി ജീവിതേ;

സരീരസുഖഗിദ്ധസ്സ, കുതോ സമണസാധുതാ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ കായദുട്ഠുല്ലഗരുനോതി ദുട്ഠുല്ലം അസുഭയോഗ്യതാ, കായസ്സ ദുട്ഠുല്ലം കായദുട്ഠുല്ലം, കായദുട്ഠുല്ലം ഗരു സമ്ഭാവിതം യസ്സ സോ കായദുട്ഠുല്ലഗരു, അനിസ്സരണപ്പഞ്ഞോ ഹുത്വാ കായപോസനപ്പസുതോ കായദള്ഹിബഹുലോതി അത്ഥോ, തസ്സ കായദുട്ഠുല്ലഗരുനോ. ഹിയ്യമാനമ്ഹി ജീവിതേതി കുന്നദീനം ഉദകം വിയ ജീവിതസങ്ഖാരേ ലഹുസോ ഖീയമാനേ. സരീരസുഖഗിദ്ധസ്സാതി പണീതാഹാരാദീഹി അത്തനോ കായസ്സ സുഖേന ഗേധം ആപന്നസ്സ. കുതോ സമണസാധുതാതി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സമണഭാവേന സാധുതാ സുസമണതാ കുതോ കേന കാരണേന സിയാ, ഏകംസതോ പന കായേ ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖസ്സ ഇതരീതരസന്തോസേന സന്തുട്ഠസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സേവ സമണസാധുതാതി അധിപ്പായോ.

അധിമുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മഹാനാമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഏസാവഹിയ്യസേ പബ്ബതേനാതി ആയസ്മതോ മഹാനാമത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബ്രാഹ്മണവിജ്ജാസു നിപ്ഫത്തിം ഗതോ ഘരാവാസം പഹായ അഞ്ഞതരായ നദിയാ തീരേ അസ്സമം കാരേത്വാ സമ്ബഹുലേ ബ്രാഹ്മണേ മന്തേ വാചേന്തോ വിഹരതി. അഥേകദിവസം ഭഗവാ തം അനുഗ്ഗണ്ഹിതും തസ്സ അസമപദം ഉപഗച്ഛി. സോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസിന്നേ ഭഗവതി സുമധുരം മധും ഉപനാമേസി. തം ഭഗവാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഹേട്ഠാ അധിമുത്തത്ഥേരവത്ഥുമ്ഹി വുത്തനയേന അനാഗതം ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ പരിവത്തേന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാനാമോതി ലദ്ധനാമോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതോ സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നേസാദകേ നാമ പബ്ബതേ വിഹരന്തോ കിലേസപരിയുട്ഠാനം വിക്ഖമ്ഭേതും അസക്കോന്തോ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ ജീവിതേനാ’’തി അത്തഭാവം നിബ്ബിന്ദന്തോ ഉച്ചം പബ്ബതസിഖരം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘ഇതോ പാതേത്വാ തം മാരേസ്സാമീ’’തി അത്താനം പരം വിയ നിദ്ദിസന്തോ –

൧൧൫. ‘‘ഏസാവഹിയ്യസേ പബ്ബതേന, ബഹുകുടജസല്ലകികേന;

നേസാദകേന ഗിരിനാ, യസസ്സിനാ പരിച്ഛദേനാ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഏസാവഹിയ്യസേതി ഏസോ ത്വം മഹാനാമ അവഹിയ്യസേ പരിഹായസി. പബ്ബതേനാതി നിവാസട്ഠാനഭൂതേന ഇമിനാ പബ്ബതേന. ബഹുകുടജസല്ലകികേനാതി ബഹൂഹി കുടജേഹി ഇന്ദസാലരുക്ഖേഹി സല്ലകീഹി ഇന്ദസാലരുക്ഖേഹി വാ സമന്നാഗതേന. നേസാദകേനാതി ഏവംനാമകേന. ഗിരിനാതി സേലേന. സേലോ ഹി സന്ധിസങ്ഖാതേഹി പബ്ബേഹി ഠിതത്താ ‘‘പബ്ബതോ’’തി, പസവനാദിവസേന ജലസ്സ, സാരഭൂതാനം ഭേസജ്ജാദിവത്ഥൂനഞ്ച ഗിരണതോ ‘‘ഗിരീ’’തി വുച്ചതി. തദുഭയത്ഥസമ്ഭവതോ പനേത്ഥ ‘‘പബ്ബതേനാ’’തി വത്വാ ‘‘ഗിരിനാ’’തി ച വുത്തം. യസസ്സിനാതി സബ്ബഗുണേഹി വിസ്സുതേന പകാസേന. പരിച്ഛദേനാതി നാനാവിധരുക്ഖഗച്ഛലതാഹി സമന്തതോ ഛന്നേന, വസനട്ഠാനതായ വാ തുയ്ഹം പരിച്ഛദഭൂതേന. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – മഹാനാമ, യദി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിതക്കബഹുലോ ഹോസി, ഏവം ത്വം ഇമിനാ ഛായൂദകസമ്പന്നേന സപ്പായേന നിവാസനട്ഠാനഭൂതേന നേസാദകഗിരിനാ പരിഹായസി, ഇദാനിഹം തം ഇതോ പാതേത്വാ മാരേസ്സാമി, തസ്മാ ന ലബ്ഭാ വിതക്കവസികേന ഭവിതുന്തി. ഏവം ഥേരോ അത്താനം സന്തജ്ജേന്തോയേവ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൪൦.൩൩൩-൩൫൨) –

‘‘സിന്ധുയാ നദിയാ തീരേ, സുകതോ അസ്സമോ മമ;

തത്ഥ വാചേമഹം സിസ്സേ, ഇതിഹാസം സലക്ഖണം.

‘‘ധമ്മകാമാ വിനീതാ തേ, സോതുകാമാ സുസാസനം;

ഛളങ്ഗേ പാരമിപ്പത്താ, സിന്ധുകൂലേ വസന്തി തേ.

‘‘ഉപ്പാതഗമനേ ചേവ, ലക്ഖണേസു ച കോവിദാ;

ഉത്തമത്ഥം ഗവേസന്താ, വസന്തി വിപിനേ തദാ.

‘‘സുമേധോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി താവദേ;

അമ്ഹാകം അനുകമ്പന്തോ, ഉപാഗച്ഛി വിനായകോ.

‘‘ഉപാഗതം മഹാവീരം, സുമേധം ലോകനായകം;

തിണസന്ഥാരകം കത്വാ, ലോകജേട്ഠസ്സദാസഹം.

‘‘വിപിനാതോ മധും ഗയ്ഹ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സദാസഹം;

സമ്ബുദ്ധോ പരിഭുഞ്ജിത്വാ, ഇദം വചനമബ്രവി.

‘‘യോ തം അദാസി മധും മേ, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി;

തമഹം കിത്തയിസ്സാമി, സുണാഥ മമ ഭാസതോ.

‘‘ഇമിനാ മധുദാനേന, തിണസന്ഥാരകേന ച;

തിംസ കപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി.

‘‘തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോ;

ഗോതമോ നാമ ഗോത്തേന, സത്ഥാ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘തസ്സ ധമ്മേസു ദായാദോ, ഓരസോ ധമ്മനിമ്മിതോ;

സബ്ബാസവേ പരിഞ്ഞായ, നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോ.

‘‘ദേവലോകാ ഇധാഗന്ത്വാ, മാതുകുച്ഛിം ഉപാഗതേ;

മധുവസ്സം പവസ്സിത്ഥ, ഛാദയം മധുനാ മഹിം.

‘‘മയി നിക്ഖന്തമത്തമ്ഹി, കുച്ഛിയാ ച സുദുത്തരാ;

തത്രാപി മധുവസ്സം മേ, വസ്സതേ നിച്ചകാലികം.

‘‘അഗാരാ അഭിനിക്ഖമ്മ, പബ്ബജിം അനഗാരിയം;

ലാഭീ അന്നസ്സ പാനസ്സ, മധുദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘സബ്ബകാമസമിദ്ധോഹം, ഭവിത്വാ ദേവമാനുസേ;

തേനേവ മധുദാനേന, പത്തോമ്ഹി ആസവക്ഖയം.

‘‘വുട്ഠമ്ഹി ദേവേ ചതുരങ്ഗുലേ തിണേ, സമ്പുപ്ഫിതേ ധരണീരുഹേ സഞ്ഛന്നേ;