൧. സമിതിഗുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യം മയാ പകതം പാപന്തി ആയസ്മതോ സമിതിഗുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവന്തം പസ്സിത്വാ പസന്നചിത്തോ ജാതിസുമനപുപ്ഫേഹി പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന യത്ഥ യത്ഥ ഭവേ നിബ്ബത്തി, തത്ഥ തത്ഥ കുലരൂപപരിവാരസമ്പദായ അഞ്ഞേ സത്തേ അഭിഭവിത്വാ അട്ഠാസി. ഏകസ്മിം പന അത്തഭാവേ അഞ്ഞതരം പച്ചേകബുദ്ധം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘അയം മുണ്ഡകോ കുട്ഠീ മഞ്ഞേ, തേനായം പടിച്ഛാദേത്വാ വിചരതീ’’തി നിട്ഠുഭിത്വാ പക്കാമി. സോ തേന കമ്മേന ബഹും കാലം നിരയേ പച്ചിത്വാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തോ പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജം ഉപഗതോ ഏകം സീലാചാരസമ്പന്നം ഉപാസകം ദിസ്വാ ദോസന്തരോ ഹുത്വാ, ‘‘കുട്ഠരോഗീ ഭവേയ്യാസീ’’തി അക്കോസി, ന്ഹാനതിത്ഥേ ച മനുസ്സേഹി ഠപിതാനി ന്ഹാനചുണ്ണാനി ദൂസേസി. സോ തേന കമ്മേന പുന നിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബഹൂനി വസ്സാനി ദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സമിതിഗുത്തോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സുവിസുദ്ധസീലോ ഹുത്വാ വിഹരതി. തസ്സ പുരിമകമ്മനിസ്സന്ദേന കുട്ഠരോഗോ ഉപ്പജ്ജി, തേന തസ്സ സരീരാവയവാ യേഭുയ്യേന ഛിന്നഭിന്നാ ഹുത്വാ പഗ്ഘരന്തി. സോ ഗിലാനസാലായം വസതി. അഥേകദിവസം ധമ്മസേനാപതി ഗിലാനപുച്ഛം ഗന്ത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗിലാനേ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛന്തോ തം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘‘ആവുസോ, യാവതാ ഖന്ധപ്പവത്തി നാമ, സബ്ബം ദുക്ഖമേവ വേദനാ. ഖന്ധേസു പന അസന്തേസുയേവ നത്ഥി ദുക്ഖ’’ന്തി വേദനാനുപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ അഗമാസി. സോ ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞാ സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൨.൮൨-൯൦) –

‘‘ജായന്തസ്സ വിപസ്സിസ്സ, ആലോകോ വിപുലോ അഹു;

പഥവീ ച പകമ്പിത്ഥ, സസാഗരാ സപബ്ബതാ.

‘‘നേമിത്താ ച വിയാകംസു, ബുദ്ധോ ലോകേ ഭവിസ്സതി;

അഗ്ഗോ ച സബ്ബസത്താനം, ജനതം ഉദ്ധരിസ്സതി.

‘‘നേമിത്താനം സുണിത്വാന, ജാതിപൂജമകാസഹം;

ഏദിസാ പൂജനാ നത്ഥി, യാദിസാ ജാതിപൂജനാ.

‘‘സങ്ഖരിത്വാന കുസലം, സകം ചിത്തം പസാദയിം;

ജാതിപൂജം കരിത്വാന, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘യം യം യോനുപപജ്ജാമി, ദേവത്തം അഥ മാനുസം;

സബ്ബേ സത്തേ അഭിഭോമി, ജാതിപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ധാതിയോ മം ഉപട്ഠേന്തി, മമ ചിത്തവസാനുഗാ;

ന താ സക്കോന്തി കോപേതും, ജാതിപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പൂജമകരിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ജാതിപൂജായിദം ഫലം.

‘‘സുപാരിചരിയാ നാമ, ചതുത്തിംസ ജനാധിപാ;

ഇതോ തതിയകപ്പമ്ഹി, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലാ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ പഹീനകിലേസപച്ചവേക്ഖണേന ഏതരഹി അനുഭുയ്യമാനരോഗവസേന പുരിമജാതീസു അത്തനാ കതം പാപകമ്മം അനുസ്സരിത്വാ തസ്സ ഇദാനി സബ്ബസോ പഹീനഭാവം വിഭാവേന്തോ –

൮൧. ‘‘യം മയാ പകതം പാപം, പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതിസു;

ഇധേവ തം വേദനീയം, വത്ഥു അഞ്ഞം ന വിജ്ജതീ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ പാപന്തി അകുസലം കമ്മം. തഞ്ഹി ലാമകട്ഠേന പാപന്തി വുച്ചതി. പുബ്ബേതി പുരാ. അഞ്ഞാസു ജാതിസൂതി ഇതോ അഞ്ഞാസു ജാതീസു, അഞ്ഞേസു അത്തഭാവേസു. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യദിപി മയാ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ ന താദിസം പാപം കതം അത്ഥി, ഇദാനി പന തസ്സ സമ്ഭവോയേവ നത്ഥി. യം പന ഇതോ അഞ്ഞാസു ജാതീസു കതം അത്ഥി, ഇധേവ തം വേദനീയം, തഞ്ഹി ഇധേവ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വേദയിതബ്ബം അനുഭവിതബ്ബം ഫലം, കസ്മാ? വത്ഥു അഞ്ഞം ന വിജ്ജതീതി തസ്സ കമ്മസ്സ വിപച്ചനോകാസോ അഞ്ഞോ ഖന്ധപ്പബന്ധോ നത്ഥി, ഇമേ പന ഖന്ധാ സബ്ബസോ ഉപാദാനാനം പഹീനത്താ അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ ചരിമകചിത്തനിരോധേന അപ്പടിസന്ധികാ നിരുജ്ഝന്തീതി അഞ്ഞം ബ്യാകാസി.

സമിതിഗുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.