൭. ഹത്ഥാരോഹപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഇദം പുരേ ചിത്തമചാരി ചാരികന്തി ആയസ്മതോ ഹത്ഥാരോഹപുത്തത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം വിഹാരതോ നിക്ഖന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പുപ്ഫേഹി പൂജം കത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ഹത്ഥാരോഹകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഹത്ഥിസിപ്പേ നിപ്ഫത്തിം അഗമാസി. സോ ഏകദിവസം ഹത്ഥിം സിക്ഖാപേന്തോ നദീതീരം ഗന്ത്വാ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘‘കിം മയ്ഹം ഇമിനാ ഹത്ഥിദമനേന, അത്താനം ദമനമേവ വര’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാവ ചരിയാനുകൂലം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ ചിരപരിചയേന കമ്മട്ഠാനതോ ബഹിദ്ധാ വിധാവന്തം ചിത്തം ഛേകോ ഹത്ഥാചരിയോ വിയ അങ്കുസേന ചണ്ഡമത്തവരവാരണം പടിസങ്ഖാനഅങ്കുസേന നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ഇദം പുരേ ചിത്തമചാരി ചാരിക’’ന്തി ഗാഥം അഭാസി.

൭൭. തത്ഥ ഇദന്തി വുച്ചമാനസ്സ ചിത്തസ്സ അത്തപച്ചക്ഖതായ വുത്തം. പുരേതി നിഗ്ഗഹകാലതോ പുബ്ബേ. അചാരീതി വിചരി, അനവട്ഠിതതായ നാനാരമ്മണേസു പരിബ്ഭമി. ചാരികന്തി യഥാകാമചരിയം. തേനാഹ ‘‘യേനിച്ഛകം യത്ഥകാമം യഥാസുഖ’’ന്തി. തന്തി തം ചിത്തം. അജ്ജാതി ഏതരഹി. നിഗ്ഗഹേസ്സാമീതി നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി, നിബ്ബിസേവനം കരിസ്സാമി. യോനിസോതി ഉപായേന. യഥാ കിം? ഹത്ഥിപ്പഭിന്നം വിയ അങ്കുസഗ്ഗഹോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇദം മമ ചിത്തം നാമ ഇതോ പുബ്ബേ രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു യേന യേന രമിതും ഇച്ഛതി, തസ്സ തസ്സ വസേന യേനിച്ഛകം, യത്ഥ യത്ഥ ചസ്സ കാമോ, തസ്സ തസ്സ വസേന യത്ഥകാമം, യഥാ യഥാ വിചരന്തസ്സ സുഖം ഹോതി, തഥേവ ചരണതോ യഥാസുഖം ദീഘരത്തം ചാരികം അചരി, തം അജ്ജപാഹം ഭിന്നമദമത്തഹത്ഥിം ഹത്ഥാചരിയസങ്ഖാതോ ഛേകോ അങ്കുസഗ്ഗഹോ അങ്കുസേന വിയ യോനിസോമനസികാരേന നിഗ്ഗഹേസ്സാമി, നാസ്സ വീതിക്കമിതും ദസ്സാമീതി. ഏവം വദന്തോ ഏവ ച ഥേരോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൯൧-൯൬) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ സമ്ബുദ്ധോ, വിപസ്സീ ദക്ഖിണാരഹോ;

പുരക്ഖതോ സാവകേഹി, ആരാമാ അഭിനിക്ഖമി.

‘‘ദിസ്വാനഹം ബുദ്ധസേട്ഠം, സബ്ബഞ്ഞും തമനാസകം;

പസന്നചിത്തോ സുമനോ, ഗണ്ഠിപുപ്ഫം അപൂജയിം.

‘‘തേന ചിത്തപ്പസാദേന, ദ്വിപദിന്ദസ്സ താദിനോ;

ഹട്ഠോ ഹട്ഠേന ചിത്തേന, പുന വന്ദിം തഥാഗതം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമഭിരോപയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകതാലീസിതോ കപ്പേ, ചരണോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അയമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസീതി.

ഹത്ഥാരോഹപുത്തത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.