൮. അട്ഠമവഗ്ഗോ

൧. വച്ഛപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിനാതി ആയസ്മതോ വച്ഛപാലത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ആചിനന്തോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ ഏകദിവസം മഹതിയാ കംസപാതിയാ പായാസം ആദായ ദക്ഖിണേയ്യം പരിയേസന്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ആകാസേ ചങ്കമന്തം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ദാതുകാമതം ദസ്സേസി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ അനുകമ്പം ഉപാദായ. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹേ വിഭവസമ്പന്നസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, വച്ഛപാലോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ ബിമ്ബിസാരസമാഗമേ ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരേന ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ സത്ഥു പരമനിപച്ചകാരേ കതേ തം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ സത്താഹപബ്ബജിതോ ഏവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൨൬-൩൪) –

‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ സമ്ബുദ്ധോ, ബാത്തിംസവരലക്ഖണോ;

പവനാ അഭിനിക്ഖന്തോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതോ.

‘‘മഹച്ചാ കംസപാതിയാ, വഡ്ഢേത്വാ പായസം അഹം;

ആഹുതിം യിട്ഠുകാമോ സോ, ഉപനേസിം ബലിം അഹം.

‘‘ഭഗവാ തമ്ഹി സമയേ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ;

ചങ്കമം സുസമാരൂള്ഹോ, അമ്ബരേ അനിലായനേ.

‘‘തഞ്ച അച്ഛരിയം ദിസ്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

ഠപയിത്വാ കംസപാതിം, വിപസ്സിം അഭിവാദയിം.

‘‘തുവം ദേവോസി സബ്ബഞ്ഞൂ, സദേവേ സഹമാനുസേ;

അനുകമ്പം ഉപാദായ, പടിഗ്ഗണ്ഹ മഹാമുനി.

‘‘പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ, സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ;

മമ സങ്കപ്പമഞ്ഞായ, സത്ഥാ ലോകേ മഹാമുനി.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ദാനമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പായാസസ്സ ഇദം ഫലം.

‘‘ഏകതാലീസിതോ കപ്പേ, ബുദ്ധോ നാമാസി ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സുഖേനേവ അത്തനാ നിബ്ബാനസ്സ അധിഗതഭാവം വിഭാവേന്തോ –

൭൧. ‘‘സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിനാ, മതികുസലേന നിവാതവുത്തിനാ;

സംസേവിതവുദ്ധസീലിനാ, നിബ്ബാനം ന ഹി തേന ദുല്ലഭ’’ന്തി. –

ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിനാതി അതിവിയ ദുദ്ദസട്ഠേന സുഖുമേ, സണ്ഹട്ഠേന നിപുണേ സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദാദിഅത്ഥേ അനിച്ചതാദിം ഓരോപേത്വാ പസ്സതീതി സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സീ, തേന. മതികുസലേനാതി മതിയാ പഞ്ഞായ കുസലേന ഛേകേന, ‘‘ഏവം പവത്തമാനസ്സ പഞ്ഞാ വഡ്ഢതി, ഏവം ന വഡ്ഢതീ’’തി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗപഞ്ഞായ ഉപ്പാദനേ കുസലേന. നിവാതവുത്തിനാതി സബ്രഹ്മചാരീസു നിവാതനീചവത്തനസീലേന, വുഡ്ഢേസു നവേസു ച യഥാനുരൂപപടിപത്തിനാ. സംസേവിതവുദ്ധസീലിനാതി സംസേവിതം ആചിണ്ണം വുദ്ധസീലം സംസേവിതവുദ്ധസീലം, തം യസ്സ അത്ഥി, തേന സംസേവിതവുദ്ധസീലിനാ. അഥ വാ സംസേവിതാ ഉപാസിതാ വുദ്ധസീലിനോ ഏതേനാതി സംസേവിതവുദ്ധസീലീ, തേന. ഹീതിസദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ യോ നിവാതവുത്തി സംസേവിതവുദ്ധസീലീ മതികുസലോ സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സീ ച, തസ്മാ നിബ്ബാനം ന തസ്സ ദുല്ലഭന്തി അത്ഥോ. നിവാതവുത്തിതായ ഹി സംസേവിതവുദ്ധസീലിതായ ച പണ്ഡിതാ തം ഓവദിതബ്ബം അനുസാസിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, തേസഞ്ച ഓവാദേ ഠിതോ സയം മതികുസലതായ സുസുഖുമനിപുണത്ഥദസ്സിതായ ച വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛതീതി, അയമേവ ച ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസീതി.

വച്ഛപാലത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ആതുമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

യഥാ കളീരോ സുസു വഡ്ഢിതഗ്ഗോതി ആയസ്മതോ ആതുമത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ആചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം അന്തരവീഥിയം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഗന്ധോദകേന ഗന്ധചുണ്ണേന ച പൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം അകാസി, ഞാണസ്സ പന അപരിപക്കത്താ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. അഥ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ആതുമോതിസ്സ നാമം അഹോസി. തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ മാതാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ഭരിയം ആനേസ്സാമാ’’തി ഞാതകേഹി സമ്മന്തേസി. സോ തം ഉപധാരേത്വാ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ‘‘കിം മയ്ഹം ഘരാവാസേന, ഇദാനേവ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിതമ്പി നം മാതാ ഉപ്പബ്ബാജേതുകാമാ നാനാനയേഹി പലോഭേതി. സോ തസ്സാ അവസരം അദത്വാ അത്തനോ അജ്ഝാസയം പകാസേന്തോ –

൭൨. ‘‘യഥാ കളീരോ സുസു വഡ്ഢിതഗ്ഗോ, ദുന്നിക്ഖമോ ഹോതി പസാഖജാതോ;

ഏവം അഹം ഭരിയായാനീതായ, അനുമഞ്ഞ മം പബ്ബജിതോമ്ഹി ദാനീ’’തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ കളീരോതി അങ്കുരോ, ഇധ പന വംസങ്കുരോ അധിപ്പേതോ. സുസൂതി തരുണോ. വഡ്ഢിതഗ്ഗോതി പവഡ്ഢിതസാഖോ. സുസുവഡ്ഢിതഗ്ഗോതി വാ സുട്ഠു വഡ്ഢിതസാഖോ സഞ്ജാതപത്തസാഖോ. ദുന്നിക്ഖമോതി വേളുഗുമ്ബതോ നിക്ഖാമേതും നീഹരിതും അസക്കുണേയ്യോ. പസാഖജാതോതി ജാതപസാഖോ, സാഖാനമ്പി പബ്ബേ പബ്ബേ ഉപ്പന്നഅനുസാഖോ. ഏവം അഹം ഭരിയായാനീതായാതി യഥാ വംസോ വഡ്ഢിതഗ്ഗോ വംസന്തരേസു സംസട്ഠ സാഖാപസാഖോ വേളുഗുമ്ബതോ ദുന്നീഹരണീയോ ഹോതി, ഏവം അഹമ്പി ഭരിയായ മയ്ഹം ആനീതായ പുത്തധീതാദിവസേന വഡ്ഢിതഗ്ഗോ ആസത്തിവസേന ഘരാവാസതോ ദുന്നീഹരണീയോ ഭവേയ്യം. യഥാ പന വംസകളീരോ അസഞ്ജാതസാഖബന്ധോ വേളുഗുമ്ബതോ സുനീഹരണീയോവ ഹോതി, ഏവം അഹമ്പി അസഞ്ജാതപുത്തദാരാദിബന്ധോ സുനീഹരണീയോ ഹോമി, തസ്മാ അനാനീതായ ഏവ ഭരിയായ അനുമഞ്ഞ മം അത്തനാവ മം അനുജാനാപേത്വാ. പബ്ബജിതോമ്ഹി ദാനീതി, ‘‘ഇദാനി പന പബ്ബജിതോ അമ്ഹി, സാധു സുട്ഠൂ’’തി അത്തനോ നേക്ഖമ്മാഭിരതിം പകാസേസി, അഥ വാ ‘‘അനുമഞ്ഞ മം പബ്ബജിതോമ്ഹി ദാനീ’’തി മാതു കഥേതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യദിപി തായ പുബ്ബേ നാനുമതം, ഇദാനി പന പബ്ബജിതോ അമ്ഹി, തസ്മാ അനുമഞ്ഞ അനുജാനാഹി മം സമണഭാവേയേവ ഠാതും, നാഹം തയാ നിവത്തനീയോതി. ഏവം പന കഥേന്തോ യഥാഠിതോവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ കിലേസേ ഖേപേത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൩൫-൪൦) –

‘‘നിസജ്ജ പാസാദവരേ, വിപസ്സിം അദ്ദസം ജിനം;

കകുധം വിലസന്തംവ, സബ്ബഞ്ഞും തമനാസകം.

‘‘പാസാദസ്സാവിദൂരേ ച, ഗച്ഛതി ലോകനായകോ;

പഭാ നിദ്ധാവതേ തസ്സ, യഥാ ച സതരംസിനോ.

‘‘ഗന്ധോദകഞ്ച പഗ്ഗയ്ഹ, ബുദ്ധസേട്ഠം സമോകിരിം;

തേന ചിത്തപ്പസാദേന, തത്ഥ കാലങ്കതോ അഹം.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ഗന്ധോദകമാകിരിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ബുദ്ധപൂജായിദം ഫലം.

‘‘ഏകതിംസേ ഇതോ കപ്പേ, സുഗന്ധോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

ഛളഭിഞ്ഞോ പന ഹുത്വാ മാതരം ആപുച്ഛിത്വാ തസ്സാ പേക്ഖന്തിയായേവ ആകാസേന പക്കാമി. സോ അരഹത്തപ്പത്തിയാ ഉത്തരികാലമ്പി അന്തരന്തരാ തമേവ ഗാഥം പച്ചുദാഹാസി.

തത്ഥ ‘‘പബ്ബജിതോമ്ഹീ’’തി ഇമിനാപദേസേന അയമ്പി ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി അത്തനോ സന്താനേ രാഗാദിമലസ്സ പബ്ബാജിതഭാവദീപനതോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘പബ്ബാജയമത്തനോ മലം, തസ്മാ ‘പബ്ബജിതോ’തി വുച്ചതീ’’തി (ധ. പ. ൩൮൮).

ആതുമത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മാണവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ജിണ്ണഞ്ച ദിസ്വാ ദുഖിതഞ്ച ബ്യാധിതന്തി ആയസ്മതോ മാണവത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ലക്ഖണധരോ ഹുത്വാ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ അഭിജാതിയാ ലക്ഖണാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുബ്ബനിമിത്താനി സാവേത്വാ, ‘‘ഏകംസേന അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ നാനാനയേഹി ഥോമേത്വാ അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ യാവ സത്തവസ്സാനി, താവ അന്തോഘരേയേവ വഡ്ഢിത്വാ സത്തമേ സംവച്ഛരേ ഉപനയനത്ഥം ഉയ്യാനം നീതോ അന്തരാമഗ്ഗേ ജിണ്ണാതുരമതേ ദിസ്വാ തേസം അദിട്ഠപുബ്ബത്താ തേ പരിജനേ പുച്ഛിത്വാ ജരാരോഗമരണസഭാവം സുത്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ തതോ അനിവത്തന്തോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൪൧-൬൪) –

‘‘ജായമാനേ വിപസ്സിമ്ഹി, നിമിത്തം ബ്യാകരിം അഹം;

നിബ്ബാപയിഞ്ച ജനതം, ബുദ്ധോ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, ദസസഹസ്സി കമ്പതി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, ആലോകോ വിപുലോ അഹു;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, സരിതായോ ന സന്ദയും;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, അവീചഗ്ഗി ന പജ്ജലി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, പക്ഖിസങ്ഘോ ന സഞ്ചരി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, വാതക്ഖന്ധോ ന വായതി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, സബ്ബരതനാനി ജോതയും;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, സത്താസും പദവിക്കമാ;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘ജാതമത്തോ ച സമ്ബുദ്ധോ, ദിസാ സബ്ബാ വിലോകയി;

വാചാസഭിമുദീരേസി, ഏസാ ബുദ്ധാന ധമ്മതാ.

‘‘സംവേജയിത്വാ ജനതം, ഥവിത്വാ ലോകനായകം;

സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ, പക്കാമിം പാചിനാമുഖോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭിഥോമയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഥോമനായ ഇദം ഫലം.

‘‘ഇതോ നവുതികപ്പമ്ഹി, സമ്മുഖാഥവികവ്ഹയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘പഥവീദുന്ദുഭി നാമ, ഏകൂനനവുതിമ്ഹിതോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘അട്ഠാസീതിമ്ഹിതോ കപ്പേ, ഓഭാസോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘സത്താസീതിമ്ഹിതോ കപ്പേ, സരിതച്ഛേദനവ്ഹയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘അഗ്ഗിനിബ്ബാപനോ നാമ, കപ്പാനം ഛളസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘ഗതിപച്ഛേദനോ നാമ, കപ്പാനം പഞ്ചസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘രാജാ വാതസമോ നാമ, കപ്പാനം ചുല്ലസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘രതനപജ്ജലോ നാമ, കപ്പാനം തേഅസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘പദവിക്കമനോ നാമ, കപ്പാനം ദ്വേഅസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘രാജാ വിലോകനോ നാമ, കപ്പാനം ഏകസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘ഗിരസാരോതി നാമേന, കപ്പേസീതിമ്ഹി ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അധിഗതാരഹത്തോ പന ഭിക്ഖൂഹി, ‘‘കേന, ത്വം ആവുസോ, സംവേഗേന അതിദഹരോവ സമാനോ പബ്ബജിതോ’’തി പുച്ഛിതോ അത്തനോ പബ്ബജ്ജാനിമിത്തകിത്തനാപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൭൩. ‘‘ജിണ്ണഞ്ച ദിസ്വാ ദുഖിതഞ്ച ബ്യാധിതം, മതഞ്ച ദിസ്വാ ഗതമായുസങ്ഖയം;

തതോ അഹം നിക്ഖമിതൂന പബ്ബജിം, പഹായ കാമാനി മനോരമാനീ’’തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ജിണ്ണന്തി ജരായ അഭിഭൂതം, ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചവലിത്തചതാദീഹി സമങ്ഗീഭൂതം. ദുഖിതന്തി ദുക്ഖപ്പത്തം. ബ്യാധിതന്തി ഗിലാനം. ഏത്ഥ ച ‘‘ബ്യാധിത’’ന്തി വുത്തേപി ദുക്ഖപ്പത്തഭാവോ സിദ്ധോ, ‘‘ദുഖിത’’ന്തി വചനം തസ്സ ബാള്ഹഗിലാനഭാവപരിദീപനത്ഥം. മതന്തി കാലങ്കതം, യസ്മാ കാലങ്കതോ ആയുനോ ഖയം വയം ഭേദം ഗതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഗതമായുസങ്ഖയ’’ന്തി. തസ്മാ ജിണ്ണബ്യാധിമതാനം ദിട്ഠത്താ, ‘‘ഇമേ ജരാദയോ നാമ ന ഇമേസംയേവ, അഥ ഖോ സബ്ബസാധാരണാ, തസ്മാ അഹമ്പി ജരാദികേ അനതിവത്തോ’’തി സംവിഗ്ഗത്താ. നിക്ഖമിതൂനാതി നിക്ഖമിത്വാ, അയമേവ വാ പാഠോ. പബ്ബജ്ജാധിപ്പായേന ഘരതോ നിഗ്ഗന്ത്വാ. പബ്ബജിന്തി സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജം ഉപഗതോ. പഹായ കാമാനി മനോരമാനീതി ഇട്ഠകന്താദിഭാവതോ അവീതരാഗാനം മനോ രമേന്തീതി മനോരമേ വത്ഥുകാമേ പജഹിത്വാ, തപ്പടിബദ്ധസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദനേന നിരപേക്ഖഭാവേന ഛഡ്ഡേത്വാതി അത്ഥോ. കാമാനം പഹാനകിത്തനമുഖേന ചേതം ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി. മാണവകാലേ പബ്ബജിതത്താ ഇമസ്സ ഥേരസ്സ മാണവോത്വേവ സമഞ്ഞാ ജാതാതി.

മാണവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സുയാമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

കാമച്ഛന്ദോ ച ബ്യാപാദോതി ആയസ്മതോ സുയാമനത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ധഞ്ഞവതീനഗരേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ബ്രാഹ്മണസിപ്പേസു നിപ്ഫത്തിം പത്വാ ബ്രാഹ്മണമന്തേ വാചേതി. തേന ച സമയേന വിപസ്സീ ഭഗവാ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ധഞ്ഞവതീനഗരം പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ ഹോതി. തം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണോ പസന്നചിത്തോ അത്തനോ ഗേഹം നേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ തസ്സൂപരി പുപ്ഫസന്ഥാരം സന്ഥരിത്വാ അദാസി, സത്ഥരി തത്ഥ നിസിന്നേ പണീതേന ആഹാരേന സന്തപ്പേസി, ഭുത്താവിഞ്ച പുപ്ഫഗന്ധേന പൂജേസി. സത്ഥാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരാപരം പുഞ്ഞാനി കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, സുയാമനോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ വയപ്പത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ പരമനിസ്സമയുത്തോ ഹുത്വാ ഗേഹവാസീനം കാമൂപഭോഗം ജിഗുച്ഛിത്വാ ഝാനനിന്നോ ഭഗവതോ വേസാലിഗമനേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൬൫-൭൪) –

‘‘നഗരേ ധഞ്ഞവതിയാ, അഹോസിം ബ്രാഹ്മണോ തദാ;

ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സനിഘണ്ഡുസകേടുഭേ.

‘‘പദകോ വേയ്യാകരണോ, നിമിത്തകോവിദോ അഹം;

മന്തേ ച സിസ്സേ വാചേസിം, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ.

‘‘പഞ്ച ഉപ്പലഹത്ഥാനി, പിട്ഠിയം ഠപിതാനി മേ;

ആഹുതിം യിട്ഠുകാമോഹം, പിതുമാതുസമാഗമേ.

‘‘തദാ വിപസ്സീ ഭഗവാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതോ;

ഓഭാസേന്തോ ദിസാ സബ്ബാ, ആഗച്ഛതി നരാസഭോ.

‘‘ആസനം പഞ്ഞപേത്വാന, നിമന്തേത്വാ മഹാമുനിം;

സന്ഥരിത്വാന തം പുപ്ഫം, അഭിനേസിം സകം ഘരം.

‘‘യം മേ അത്ഥി സകേ ഗേഹേ, ആമിസം പച്ചുപട്ഠിതം;

താഹം ബുദ്ധസ്സ പാദാസിം, പസന്നോ സേഹി പാണിഭി.

‘‘ഭുത്താവിം കാലമഞ്ഞായ പുപ്ഫഹത്ഥമദാസഹം;

അനുമോദിത്വാന സബ്ബഞ്ഞൂ, പക്കാമി ഉത്തരാമുഖോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം പുപ്ഫമദദിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, പുപ്ഫദാനസ്സിദം ഫലം.

‘‘അനന്തരം ഇതോ കപ്പേ, രാജാഹും വരദസ്സനോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ നീവരണപ്പഹാനകിത്തനമുഖേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൭൪. ‘‘കാമച്ഛന്ദോ ച ബ്യാപാദോ, ഥിനമിദ്ധഞ്ച ഭിക്ഖുനോ;

ഉദ്ധച്ചം വിചികിച്ഛാ ച, സബ്ബസോവ ന വിജ്ജതീ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ കാമച്ഛന്ദോതി കാമേസു ഛന്ദോ, കാമോ ച സോ ഛന്ദോ ചാതിപി കാമച്ഛന്ദോ, കാമരാഗോ. ഇധ പന സബ്ബോപി രാഗോ കാമച്ഛന്ദോ അഗ്ഗമഗ്ഗവജ്ഝസ്സാപി അധിപ്പേതത്താ, തേനാഹ ‘‘സബ്ബസോവ ന വിജ്ജതീ’’തി. സബ്ബേപി ഹി തേഭൂമകധമ്മാ കാമനീയട്ഠേന കാമാ, തത്ഥ പവത്തോ രാഗോ കാമച്ഛന്ദോ, തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) ബ്യാപജ്ജതി ചിത്തം പൂതിഭാവം ഗച്ഛതി ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ, ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിനയപ്പവത്തോ (ധ. സ. ൧൦൬൬; വിഭ. ൯൦൯) ആഘാതോ. ഥിനം ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അനുസ്സാഹസംഹനനം, മിദ്ധം കായസ്സ അകല്യതാ അസത്തിവിഘാതോ, തദുഭയമ്പി ഥിനഞ്ച മിദ്ധഞ്ച ഥിനമിദ്ധം, കിച്ചാഹാരപടിപക്ഖാനം ഏകതായ ഏകം കത്വാ വുത്തം. ഉദ്ധതഭാവോ ഉദ്ധച്ചം, യേന ധമ്മേന ചിത്തം ഉദ്ധതം ഹോതി അവൂപസന്തം, സോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചം. ഉദ്ധച്ചഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ കിച്ചാഹാരപടിപക്ഖാനം സമാനതായ കുക്കുച്ചമ്പി ഗഹിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തം പച്ഛാനുതാപലക്ഖണം. യോ ഹി കതാകതകുസലാകുസലൂപനിസ്സയോ വിപ്പടിസാരോ, തം കുക്കുച്ചം. വിചികിച്ഛാതി, ‘‘ഏവം നു ഖോ ന നു ഖോ’’തി സംസയം ആപജ്ജതി, ധമ്മസഭാവം വാ വിചിനന്തോ കിച്ഛതി കിലമതി ഏതായാതി വിചികിച്ഛാ, ബുദ്ധാദിവത്ഥുകോ സംസയോ. സബ്ബസോതി അനവസേസതോ. ന വിജ്ജതീതി നത്ഥി, മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ ന ഉപലബ്ഭതി. ഇദഞ്ച പദദ്വയം പച്ചേകം യോജേതബ്ബം അയഞ്ഹേത്ഥ യോജനാ – യസ്സ ഭിക്ഖുനോ തേന തേന അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ കാമച്ഛന്ദോ ച ബ്യാപാദോ ച ഥിനമിദ്ധഞ്ച ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചഞ്ച വിചികിച്ഛാ ച സബ്ബസോവ ന വിജ്ജതി, തസ്സ ന കിഞ്ചി കരണീയം, കതസ്സ വാ പതിചയോതി അഞ്ഞാപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോതി. പഞ്ചസു ഹി നീവരണേസു മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നേസു തദേകട്ഠതായ സബ്ബേപി കിലേസാ സമുച്ഛിന്നായേവ ഹോന്തി. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബേതേ ഭഗവന്തോ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൪൬).

സുയാമനത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുസാരദത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

സാധു സുവിഹിതാന ദസ്സനന്തി ആയസ്മതോ സുസാരദത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോ കിര പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിജ്ജാപദേസു നിപ്ഫത്തിം ഗന്ത്വാ കാമേസു ആദീനവം ദിസ്വാ ഘരാവാസം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ അരഞ്ഞായതനേ അസ്സമം കാരേത്വാ വിഹാസി. അഥ നം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ഭിക്ഖാചാരവേലായം ഉപസങ്കമി. സോ ദൂരതോവ ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ മധുരാനി ഫലാനി പക്ഖിപിത്വാ അദാസി. ഭഗവാ തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ധമ്മസേനാപതിനോ ഞാതിബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മന്ദപഞ്ഞത്താ സുസാരദോതി ഗഹിതനാമോ അപരഭാഗേ ധമ്മസേനാപതിസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൭൫-൮൩) –

‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, വസാമി അസ്സമേ അഹം.

‘‘അഗ്ഗിഹുത്തഞ്ച മേ അത്ഥി, പുണ്ഡരീകഫലാനി ച;

പുടകേ നിക്ഖിപിത്വാന, ദുമഗ്ഗേ ലഗ്ഗിതം മയാ.

‘‘പദുമുത്തരോ ലോകവിദൂ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

മമുദ്ധരിതുകാമോ സോ, ഭിക്ഖന്തോ മമുപാഗമി.

‘‘പസന്നചിത്തോ സുമനോ, ഫലം ബുദ്ധസ്സദാസഹം;

വിത്തിസഞ്ജനനോ മയ്ഹം, ദിട്ഠധമ്മസുഖാവഹോ.

‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ സമ്ബുദ്ധോ, ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹോ;

അന്തലിക്ഖേ ഠിതോ സത്ഥാ, ഇമം ഗാഥം അഭാസഥ.

‘‘ഇമിനാ ഫലദാനേന, ചേതനാപണിധീഹി ച;

കപ്പാനം സതസഹസ്സം, ദുഗ്ഗതിം നുപപജ്ജസി.

‘‘തേനേവ സുക്കമൂലേന, അനുഭോത്വാന സമ്പദാ;

പത്തോമ്ഹി അചലം ഠാനം, ഹിത്വാ ജയപരാജയം.

‘‘ഇതോ സത്തസതേ കപ്പേ, രാജാ ആസിം സുമങ്ഗലോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയാനിസംസകിത്തനാപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൭൫. ‘‘സാധു സുവിഹിതാന ദസ്സനം, കങ്ഖാ ഛിജ്ജതി ബുദ്ധി വഡ്ഢതി;

ബാലമ്പി കരോന്തി പണ്ഡിതം, തസ്മാ സാധു സതം സമാഗമോ’’തി. –

ഗാഥം അഭാസി.