൬. പിയഞ്ജഹത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ഉപ്പതന്തേസു നിപതേതി ആയസ്മതോ പിയഞ്ജഹത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? സോപി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം പുഞ്ഞം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹിമവന്തേ രുക്ഖദേവതാ ഹുത്വാ പബ്ബതന്തരേ വസന്തോ ദേവതാസമാഗമേസു അപ്പാനുഭാവതായ പരിസപരിയന്തേ ഠത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സത്ഥരി പടിലദ്ധസദ്ധോ ഏകദിവസം സുവിസുദ്ധം രമണീയം ഗങ്ഗായം പുലിനപ്പദേസം ദിസ്വാ സത്ഥു ഗുണേ അനുസ്സരി – ‘‘ഇതോപി സുവിസുദ്ധാ സത്ഥു ഗുണാ അനന്താ അപരിമേയ്യാ ചാ’’തി, ഏവം സോ സത്ഥു ഗുണേ ആരബ്ഭ ചിത്തം പസാദേത്വാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം ലിച്ഛവിരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ യുദ്ധസോണ്ഡോ അപരാജിതസങ്ഗാമോ അമിത്താനം പിയഹാനികരണേന പിയഞ്ജഹോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ സത്ഥു വേസാലിഗമനേ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ അരഞ്ഞേ വസമാനോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൮൪-൯൦) –

‘‘പബ്ബതേ ഹിമവന്തമ്ഹി, വസാമി പബ്ബതന്തരേ;

പുലിനം സോഭനം ദിസ്വാ, ബുദ്ധസേട്ഠം അനുസ്സരിം.

‘‘ഞാണേ ഉപനിധാ നത്ഥി, സങ്ഖാരം നത്ഥി സത്ഥുനോ;

സബ്ബധമ്മം അഭിഞ്ഞായ, ഞാണേന അധിമുച്ചതി.

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

ഞാണേന തേ സമോ നത്ഥി, യാവതാ ഞാണമുത്തമം.

‘‘ഞാണേ ചിത്തം പസാദേത്വാ, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദഹം;

അവസേസേസു കപ്പേസു, കുസലം ചരിതം മയാ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം സഞ്ഞമലഭിം തദാ;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഞാണസഞ്ഞായിദം ഫലം.

‘‘ഇതോ സത്തതികപ്പമ്ഹി, ഏകോ പുലിനപുപ്ഫിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അരഹത്തം പന പത്വാ ‘‘അന്ധപുഥുജ്ജനാനം പടിപത്തിതോ വിധുരാ അരിയാനം പടിപത്തീ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദസ്സനവസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൭൬. ‘‘ഉപ്പതന്തേസു നിപതേ, നിപതന്തേസു ഉപ്പതേ;

വസേ അവസമാനേസു, രമമാനേസു നോ രമേ’’തി. – ഗാഥം അഭാസി;

തത്ഥ ഉപ്പതന്തേസൂതി ഉണ്ണമന്തേസു, സത്തേസു മാനുദ്ധച്ചഥമ്ഭസാരമ്ഭാദീഹി അത്തുക്കംസനേന അനുപസന്തേസു. നിപതേതി നമേയ്യ, തേസഞ്ഞേവ പാപധമ്മാനം പരിവജ്ജനേന നിവാതവുത്തി ഭവേയ്യ. നിപതന്തേസൂതി ഓണമന്തേസു, ഹീനാധിമുത്തികതായ കോസജ്ജേന ച ഗുണതോ നിഹീയമാനേസു. ഉപ്പതേതി ഉണ്ണമേയ്യ, പണീതാധിമുത്തികതായ വീരിയാരമ്ഭേന ച ഗുണതോ ഉസ്സുക്കേയ്യ. അഥ വാ ഉപ്പതന്തേസൂതി ഉട്ഠഹന്തേസു, കിലേസേസു പരിയുട്ഠാനവസേന സീസം ഉക്ഖിപന്തേസു. നിപതേതി പടിസങ്ഖാനബലേന യഥാ തേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ അനുരൂപപച്ചവേക്ഖണായ നിപതേയ്യ, വിക്ഖമ്ഭേയ്യ ചേവ സമുച്ഛിന്ദേയ്യ ച. നിപതന്തേസൂതി പരിപതന്തേസു, അയോനിസോമനസികാരേസു വീരിയപയോഗമന്ദതായ വാ യഥാരദ്ധേസു സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു ഹായ മാനേസു. ഉപ്പതേതി യോനിസോമനസികാരേന വീരിയാരമ്ഭസമ്പദായ ച തേ ഉപട്ഠാപേയ്യ ഉപ്പാദേയ്യ വഡ്ഢേയ്യ ച. വസേ അവസമാനേസൂതി സത്തേസു മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയവാസം അരിയവാസഞ്ച അവസന്തേസു സയം തം വാസം വസേയ്യാതി, അരിയേസു വാ കിലേസവാസം ദുതിയകവാസം അവസന്തേസു യേന വാസേന തേ അവസമാനാ നാമ ഹോന്തി, സയം തഥാ വസേ. രമമാനേസു നോ രമേതി സത്തേസു കാമഗുണരതിയാ കിലേസരതിയാ രമന്തേസു സയം തഥാ നോ രമേ നം രമേയ്യ, അരിയേസു വാ നിരാമിസായ ഝാനാദിരതിയാ രമമാനേസു സയമ്പി തഥാ രമേ, തതോ അഞ്ഞഥാ പന കദാചിപി നോ രമേ നാഭിരമേയ്യ വാതി അത്ഥോ.

പിയഞ്ജഹത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.