൩. മാണവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ

ജിണ്ണഞ്ച ദിസ്വാ ദുഖിതഞ്ച ബ്യാധിതന്തി ആയസ്മതോ മാണവത്ഥേരസ്സ ഗാഥാ. കാ ഉപ്പത്തി? അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയം കുസലം ഉപചിനന്തോ ഇതോ ഏകനവുതേ കപ്പേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ലക്ഖണധരോ ഹുത്വാ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ അഭിജാതിയാ ലക്ഖണാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ പുബ്ബനിമിത്താനി സാവേത്വാ, ‘‘ഏകംസേന അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ നാനാനയേഹി ഥോമേത്വാ അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ യാവ സത്തവസ്സാനി, താവ അന്തോഘരേയേവ വഡ്ഢിത്വാ സത്തമേ സംവച്ഛരേ ഉപനയനത്ഥം ഉയ്യാനം നീതോ അന്തരാമഗ്ഗേ ജിണ്ണാതുരമതേ ദിസ്വാ തേസം അദിട്ഠപുബ്ബത്താ തേ പരിജനേ പുച്ഛിത്വാ ജരാരോഗമരണസഭാവം സുത്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ തതോ അനിവത്തന്തോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. തേന വുത്തം അപദാനേ (അപ. ഥേര ൧.൧൩.൪൧-൬൪) –

‘‘ജായമാനേ വിപസ്സിമ്ഹി, നിമിത്തം ബ്യാകരിം അഹം;

നിബ്ബാപയിഞ്ച ജനതം, ബുദ്ധോ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, ദസസഹസ്സി കമ്പതി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, ആലോകോ വിപുലോ അഹു;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, സരിതായോ ന സന്ദയും;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, അവീചഗ്ഗി ന പജ്ജലി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, പക്ഖിസങ്ഘോ ന സഞ്ചരി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, വാതക്ഖന്ധോ ന വായതി;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, സബ്ബരതനാനി ജോതയും;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനസ്മിം, സത്താസും പദവിക്കമാ;

സോ ദാനി ഭഗവാ സത്ഥാ, ധമ്മം ദേസേതി ചക്ഖുമാ.

‘‘ജാതമത്തോ ച സമ്ബുദ്ധോ, ദിസാ സബ്ബാ വിലോകയി;

വാചാസഭിമുദീരേസി, ഏസാ ബുദ്ധാന ധമ്മതാ.

‘‘സംവേജയിത്വാ ജനതം, ഥവിത്വാ ലോകനായകം;

സമ്ബുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ, പക്കാമിം പാചിനാമുഖോ.

‘‘ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, യം ബുദ്ധമഭിഥോമയിം;

ദുഗ്ഗതിം നാഭിജാനാമി, ഥോമനായ ഇദം ഫലം.

‘‘ഇതോ നവുതികപ്പമ്ഹി, സമ്മുഖാഥവികവ്ഹയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘പഥവീദുന്ദുഭി നാമ, ഏകൂനനവുതിമ്ഹിതോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘അട്ഠാസീതിമ്ഹിതോ കപ്പേ, ഓഭാസോ നാമ ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘സത്താസീതിമ്ഹിതോ കപ്പേ, സരിതച്ഛേദനവ്ഹയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘അഗ്ഗിനിബ്ബാപനോ നാമ, കപ്പാനം ഛളസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘ഗതിപച്ഛേദനോ നാമ, കപ്പാനം പഞ്ചസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘രാജാ വാതസമോ നാമ, കപ്പാനം ചുല്ലസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘രതനപജ്ജലോ നാമ, കപ്പാനം തേഅസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘പദവിക്കമനോ നാമ, കപ്പാനം ദ്വേഅസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘രാജാ വിലോകനോ നാമ, കപ്പാനം ഏകസീതിയാ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘ഗിരസാരോതി നാമേന, കപ്പേസീതിമ്ഹി ഖത്തിയോ;

സത്തരതനസമ്പന്നോ, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

‘‘കിലേസാ ഝാപിതാ മയ്ഹം…പേ… കതം ബുദ്ധസ്സ സാസന’’ന്തി.

അധിഗതാരഹത്തോ പന ഭിക്ഖൂഹി, ‘‘കേന, ത്വം ആവുസോ, സംവേഗേന അതിദഹരോവ സമാനോ പബ്ബജിതോ’’തി പുച്ഛിതോ അത്തനോ പബ്ബജ്ജാനിമിത്തകിത്തനാപദേസേന അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ –

൭൩. ‘‘ജിണ്ണഞ്ച ദിസ്വാ ദുഖിതഞ്ച ബ്യാധിതം, മതഞ്ച ദിസ്വാ ഗതമായുസങ്ഖയം;

തതോ അഹം നിക്ഖമിതൂന പബ്ബജിം, പഹായ കാമാനി മനോരമാനീ’’തി. –

ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ജിണ്ണന്തി ജരായ അഭിഭൂതം, ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചവലിത്തചതാദീഹി സമങ്ഗീഭൂതം. ദുഖിതന്തി ദുക്ഖപ്പത്തം. ബ്യാധിതന്തി ഗിലാനം. ഏത്ഥ ച ‘‘ബ്യാധിത’’ന്തി വുത്തേപി ദുക്ഖപ്പത്തഭാവോ സിദ്ധോ, ‘‘ദുഖിത’’ന്തി വചനം തസ്സ ബാള്ഹഗിലാനഭാവപരിദീപനത്ഥം. മതന്തി കാലങ്കതം, യസ്മാ കാലങ്കതോ ആയുനോ ഖയം വയം ഭേദം ഗതോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഗതമായുസങ്ഖയ’’ന്തി. തസ്മാ ജിണ്ണബ്യാധിമതാനം ദിട്ഠത്താ, ‘‘ഇമേ ജരാദയോ നാമ ന ഇമേസംയേവ, അഥ ഖോ സബ്ബസാധാരണാ, തസ്മാ അഹമ്പി ജരാദികേ അനതിവത്തോ’’തി സംവിഗ്ഗത്താ. നിക്ഖമിതൂനാതി നിക്ഖമിത്വാ, അയമേവ വാ പാഠോ. പബ്ബജ്ജാധിപ്പായേന ഘരതോ നിഗ്ഗന്ത്വാ. പബ്ബജിന്തി സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജം ഉപഗതോ. പഹായ കാമാനി മനോരമാനീതി ഇട്ഠകന്താദിഭാവതോ അവീതരാഗാനം മനോ രമേന്തീതി മനോരമേ വത്ഥുകാമേ പജഹിത്വാ, തപ്പടിബദ്ധസ്സ ഛന്ദരാഗസ്സ അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദനേന നിരപേക്ഖഭാവേന ഛഡ്ഡേത്വാതി അത്ഥോ. കാമാനം പഹാനകിത്തനമുഖേന ചേതം ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണം അഹോസി. മാണവകാലേ പബ്ബജിതത്താ ഇമസ്സ ഥേരസ്സ മാണവോത്വേവ സമഞ്ഞാ ജാതാതി.

മാണവത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.